Ақбай

Баяғыда Серікбай деген байдың Ақбай деген жалғыз баласы болыпты. Ақбай ат аяғы жерге жетер елді аралап, өзіне лайықты сұлу қыз іздеп, таба алмапты. Сөйтіп, жүргенде бір елде отыз күн ойын, қырық күн тойын берген бір байдың қызының тойы болыпты. Ақбай қасына қырық жігіт ертіп, он бес күн жол жүріп, сол той болып жатқан елге келіпті. Бұл тойда қасында қырық қызы бар, Бибісара деген бір байдың қызы да қырық ақ отау тіктіріп салтанат құрып жатыр екен. Алыстан келген қонақ деп, Ақбайларды да осы қырық қыздың отауына түсіріпті. Екі күн өткесін, қыздармен танысып, үйреніскен Ақбай Бибісарадан: «Сіздің басыңыз бос па?» – деп сұрапты. Бибісара айтыпты: «Мен дүнияға келгелі өзімнің алдыма қойған шартым бар еді. Сол шартымды толық орындаған жігітке тиемін, – деген. – Келсе адамдар таламан болып аламын деп келсе де, менің қойған шартымды орындай алмайды». Сонда Ақбай отырып: «Шартыңызды айтып көріңізші, мен де бағымды сынайын!» – дейді. Қыз сонда: «Сіз бір келген қонақсыз, шартымды орындай алмасаңыз ұят болар, онан да оны есітпей-ақ тойға келген сый қонақ болып, еліңізге қайта беріңіз», – дейді. Ақбай: «Олай деп ойламаңыз, Бибісара. Дүниеде жоқ нәрсені айтпайтын шығарсыз, шартыңызды айтыңыз», – деп қолқалайды. Бибісара: «Мен де ілімнен құр алақан адам емеспін, дүниеде жоқ нәрсені шарт етпеймін. Шартым мынау, мені кімде-кім аламын десе, қалың малыма бойы да тең, түрі де тең сексен сары ала, сексен торы ала, сексен боз, сексен күрең, сексен шым торы, бәрі де бес жасардан төрт жүз жылқы әкелсін. Осы шартымды орындаған адамға би демеймін, құл демеймін, тиемін», – дейді. Ақбай қыздың қойған шартын орындайтын болып, үш ай ұлықсат алып, қырық жігітімен еліне қайтты. Ақбай үш айда қыздың айтқан малдарының түрін де, түсін де, жасын да тауып, қасына қырық жігіт ертіп, қыздың ауылына келеді. Келіп, қыздың ауылында жеті күн қонақ болады. Қыздың әкесі Ақбайдың әкелген малынан ешқандай кемшілік таба алмай, келген қонақты үлкен сый-сияпатпенен қарсы алып, қызын бір жылдан соң беретін болып, Ақбайды қырық жігітімен еліне қайтарады. Арада бір жыл өткен соң Ақбай тойға керекті затын даярлап, қасына қырық жігітін ертіп, қыздың еліне баруға жолға шығады. Қыздың ауылына бір күндік жер қалғанда жігіттеріне: «Сендер асықпай келе берерсіңдер, мен бүгін қыздың отауына жете қояйын», – деп боз жорға атымен салдыртып алға озып кетеді. Таң алдында Ақбай қыз жатқан отауға кіріп келсе, Бибісара өзінің жылқысын бағатын жігіттердің басшысы Қодар деген құлменен жатыр екен. Мұны көріп, Ақбай кейін шегіне бергенде, қыз бір уыс топырақты Ақбайдың бетіне шашып жіберіпті. Қыз жеті жұрттың тілін білетін дуахан-сиқыршы екен. Ақбай адам түрінен айырылып, үлкен бір қара төбет болып шыға келеді. Түрі ит болса да, ақыл-есі қалпында, бірақ сөйлейін десе тілі жоқ, сөйлесе, итше үреді. Қырық жігіт келе жатса, алдарынан бір ит шығып үре береді, оны ешкім елемейді. Сөйтіп, жігіттер қыздың ауылына келеді. Келсе, Ақбай жоқ. Қыздың отауының сыртында байлаулы тұрған боз жорға атты көреді. Жігіттер сұрау салады, бұл елден Ақбайды көрген-білген адам табылмайды. Жаңағы ит жігіттердің соңынан қалмайды, үйге кірсе, үйге кіреді, далаға шықса, далаға шығады, арсылдап үріп қоя береді. Оған түсінбеген жігіттер: «Осы ит құтырайын деп жүр, өзін өлтірейік», – деседі. Оны сезген Ақбай енді жолдастарынан безіп, бетімен қаңғып кетеді. Қаңғып жүріп, ит бір керуенге кез болады. Бір керуенші жігіт: «Мынау жақсы ит екен», – деп өзіне үйретіп, жерден шұқыр жасап, тамақтан қалған жуындыны құйса ит ішпеген, ал жеп отырған тамағынан табаққа салып берсе жейді. Жігіт бұған таң қалып, бір табағынан итке итаяқ жасап, өздерінің жеген тамағынан беріп, еліне ертіп келеді. Жігіттің үйінің қасындағы қоңсы әйел бұл уақытта екіқабат екен, бір күні сол әйел баласын туа алмай, үш күн қиналады. Күйеуі ауылындағы қожа-молдаларды жинап, дем салдырған екен, одан шипа болмай, әйел өлер болады. Оны сезген ит әйел толғатып тұрған үйге кіріп барып, әйелді үш айналып үргенде, әйел көзін ашып, есін жиып, баласын туады. Әйел де, бала да аман қалады. Бұл хабар лезде бүкіл елге жайылып, ауырған адам ит иесіне ақы төлеп, ауруын итке қарататын болыпты. Бұрынғы жарлы жігіт енді байып, ел қатарына қосылады, итіне жай ит деп қарамай, өзіне келген бір бақ деп қарайды, астына киіз төсеп, алдына таза ас құйып, адамша күтеді. Бір күні жатып Ақбай ойланады: «Менің бұл жүрісім не? «Ит тойған жеріне» деген нақыл бар еді. Менің түрім ит болғанмен ақыл-есім ит емес қой. Ойлауым баяғы сау күнімдегі адам қалпында. Олай болса менің бұл жүрісім жөнсіз болар, не де болса Бибісараның ауылынан бір хабар алайын», – дейді. Ит түнде орнынан тұрып, қыздың ауылына тартып отырады. Жортып отырып үш күн, үш түн дегенде Ақбай тігулі тұрған ақ отаудың үстінен шығады. Отауға келсе, он жігіт тамақ ішіп отыр екен. Үш күннен бері аш ит адамдар бір нәрсе берер ме екен деп, құйрығын бұлаңдатып еркелеп есіктен қарапты. Табақ тартып жүрген әйел иттің бетіне бір қарап: «Осы Ақбай емес пе, апам бұзық еді. Осыған дуахандықпен бір пәле еткен шығар-ау», – деп, далаға тамақтан ала шығып, қораға апарып: «Сен Ақбай емессің бе?» – депті. Ит айтуға тілі жоқ, көзін жаутаңдатып ишарат білдірген. Әйел иттің Ақбай екенін сезіп, сарайға апарып тамақ беріп: «Сені мен жеті күн оқимын, сонда сен бұрынғы адам қалпыңа келесің. Бибісара менің туған апам. Ол менен білім жағынан анағұрлым күшті. Сөйткенмен де апамның бірінші дұғасын жазуға болады, бірақ екінші дұғасын ешкім де жаза алмайды, себебі оның қолында қасиетті бір жүзік бар», – депті. Сөйтіп, әйел жеті күн Ақбайды оқып, адам қалпына келтіріпті. Содан кейін бұл әйел оны күйеуіне таныстырып: «Мынау сенің бажаң, мен мұны жеті күн оқып жаздым», – депті. Одан кейін Ақбайды жақсылап киіндіріп, астына ат мінгізіп, қолына дем салып, бір уыс топырақ беріп: «Енді тез барып, таң алдында Бибісараның бетіне шаш. Бибісарадан бұрын қарманбасаң, онда сен қайтып келе, болмайсың», – депті. Арада үш күн жүріп таң ата қыздың отауына кіріп келсе, Бибісара ояу отыр екен. Ақбайдан бұрын бір уыс топырақты шашып жібереді. Ақбай кішкентай бозша торғай болып пырылдап ұша жөнеледі. Үйдің ішін шыр айнала ұшып жүргенде есік ашылып зорға сыртқа шығады. Енді ол жерде жүре алмайтынын сезген Ақбай басқа бір елге ұшып кетеді. Бір елдің шетіне келіп, жерге түскен дәнді теріп жеп жүріп, торғай бір күні балалардың тұзағына түседі. Оны балалар аяғына жіп іліп байлап, ұшырып ойнайтын болады. Сөйтіп, жүргенде бір келіншек балаларға келіп: «Мынау бозторғайларыңды маған беріндер, мен ауырып жүр едім, маған торғай еті ем еді», – деп балалардан сұрап алады. Ол торғайдың Ақбай екенін біледі. Өйткені келіншек Бибісараның ең кіші сіңлісі болатын. Бұзық апасының бір адамның обалына қалғанын естіген-ді. – Енді сен Бибісараға баратын болсаң, адам қалпында баруға болмайды. Себебі сені және бір түрге айналдырып жібереді. Бибісараның оң бұрымының астында жасырып қойған қасиетті жүзік бар, осы торғай түріңде елеусіз барып, соны қолға түсіріп алсаң, сол сағатта ойлағаның болады, – дейді келіншек. Сөйтіп, келіншек торғай қалпындағы Ақбайды жеті күн бағып, ақылын, апасының сырын айтып, ұшырып жібереді. Ұшарда Ақ-байға: «Сен Бибісараның еліне күндіз барма, түнде бар, күндіз барсаң, біліп қояды», – деп тапсырады. Ақбай өзінің бұрынғы әдеті бойынша қыздың отауына таң алдында келіп жетеді. Келсе, Бибісара мен Қодар тағы да бірге жатыр. Бірақ екеуі де қатты ұйқыда екен, Ақбай сездірмей қыздың бұрымының астындағы қасиетті жүзікті алып, ойланып тұрып: «Бұл екеуін бір түрлі айуан етсем, бірінен-бірі айрылмас, не де болса екі түрлі болсын», – деп Қодарға «шошқаның қабаны бол», қызға «иттің қаншығы бол» деп, бір уыс топырақты үстеріне шашып жібереді. Қодар – қабан, Бибісара – қаншық болып шыға келеді. Ақбай отауда ілулі тұрған Қодардың мылтығын алып, алдымен ит болып қыңсылаған Бибісараны атып тастайды, қабан болып қорсылдап жүрген Қодарды жанды жерінен атып, қор болып өлсін деп қоя береді. Шалажансар шошқаны көрінген адам ұрып, о да ақыры қор болып құрттап өледі. Сөйтіп, Ақбай өзі баяғы адам қалпына түсіп, қайын атасына келеді. Атасы Ақбайды үш күн қонақ қылады, бірақ қызынан хабары жоқ. Ақбайдың малын қайырып бермекші болады. Сонда Ақбай: «Маған мал керек емес, сіз маған алты айлық азық даярлап беріңіз, қызыңның отауын беріңіз және қай жерге отырамын десем, сол жерге көшіп-қондыратын алты адам қосып беріңіз», – депті. Бибісараның әкесі Ақбайдан еш кемістік таба алмастан, оған бір жылдық азық даярлатып, алты түйе артып, қасына алты адам қосып, еліне көшіреді. Бірнеше күн жүріп тауға келгенде, Ақбай жүгін түсіріп, таудың етегіндегі бір бұлақтың басына келіп, отауын тіктіреді. Ертіп келген жігіттерге еліне қайтуға ұлықсат береді. Ақбай тірідей ел-жұртынан, дүниядан безіп сол тауда аң аулап жата беріпті. Арада үш ай өткен соң, аң аулап жүргенде Ақбай Бибісарадан алған қасиетті жүзікті жоғалтып алады. Оны неше күн іздеп таба алмайды. «Бір қыз үшін ел-жұрт, ағайын-туған, ата-анамнан бездім, безіп көрмеген қорлығым, тартпаған азабым жоқ – Адам өлтіріп, ақырында бір қасиетті нәрсеге қолым жетіп еді, одан да айрылдым. Енді менде ел бетін көрер не қалды!» – деп қара жерді құшақтап, «менің ендігі серігім де, жататын орным да сенсің» деп жата береді. Күндіз-түні күңіреніп, күңіренгенде былай дейді: Болады малы бардың көңілі тоқ,  Еңбексіз жиған малдан рахат жоқ. Бес түрден төрт жүз жылқы айдап беріп,  Қасына Бибісара қонғаным жоқ. Арам мал әкем сорға біткен екен,  Қызығын опасыздың көргенім жоқ.  Ит болдым, қара төбет, бір бозторғай  Ұстатпай әуре еттің, дүние боқ. Атандым «Ақбай мырза» он алтымда, Көріктен қаулап жанған мысалы жоқ. Әкемнің арам малын бердім айдап,  Онымен сүйгенімді алғаным жоқ. Жатырмын жапан түзде тауды бағып,  Қасымда ермек болар серігім жоқ. Өтеді біздің өмір осыменен, Елімнен кеттім жалғыз, дерегім жоқ. Ата-анам, ақ сүт берген, риза бол,  Ел бетін енді айланып көру де жоқ. Аң да емес, адам да емес, қалдым жалғыз, Түсірген сиқыр қыздан жүзігім жоқ. Ақбай осы өленді әр күні үш рет қайталап зарлайтын болады. Сол тауда Сұрмерген деген аңшы аң аулайтын. Сұрмерген тауға шыққан сапарында, үш ай аң ауламай үйіне қайтпайды екен. Бір күні Сұрмерген аң аулап жүрсе, алдынан үш марал қаша жөнеліпті. Мерген маралдың ең үлкенін атып алады. Сойып, бауырын отқа қақтап, пісіре бастайды. Сол уақытта маралдың істікке шанышқан бір жапырақ еті ұшып барып, мергеннің бұзып, меске тығып қойған етінің үстіне түседі. Сол-ақ екен марал тіріліп, бір сілкініп жүгіре жөнелді. Қасындағы екі марал да айналақтап сол арада жүр екен. Соларға қосылып, атылған марал жөніне кете берсін. Бұған Сұрмерген ашуланып, мылтығын қайта оқтап атайын десе, мылтығы от алмайды. Қолындағы қыран бүркітінің томағасын алып маралға жіберсе, құсы ұшпай өзінің қолына қайта келіп қонады. Мылтық пен құсқа ашуланған Сұрмерген атпен соғайын деп атына мінсе, аты да аяғын баспай бір орында қарысып тұрып қалады. Сонда баяғы өзі атқан марал артына бұрылып тұрып былай депті: – Сұрмерген, енді сен дүние талабын қой. Ар жағыңдағы таудың бауырында, бұлақтың басында тігулі тұрған ақ отау бар. Соның ішінде Ақбай деген бір байдың жалғыз баласы жатыр. Сен оған барып жолығып, бұл жағдайдың мәнісін сұра, саған сол айтар. Ендігі қалған өмірің сол жігітпен бірге өтер, – дейді. Содан соң үш марал қосылып, үш ауыз өлең айтып, Сұрмергенге тағы да былай дейді: Сұрмерген, үш маралға кез болыпсың, Есітіп бұл хабарды көңілің тынсын. Зиянсыз біз бір жүрген хайуан едік,  Қасиетін үш маралдың көзің көрсін. Ақбай да ақылына сонда келер,  Болмаса жақсылықты қайдан білсін.  Ерінбей еңбек етсін адал ниет,  Сүймесе шын еңбекті өзі білсін. Тағы да кез келерміз бір-біреуге,  Сәлем айт, Ақбай ерге шыдай берсін.  Айтатын мұнан артық сөзіміз жоқ,  Ақбайжан, ендігісін ойлап білсін. Мергенге маралдар осы бәйітті айтты да, таудың ең биік шыңына қарай өрлеп кете барады. Маралдың сілтеуі бойынша Сұрмерген тауды жағалап келе жатып, бұлақтың басында тігулі тұрған ақ отауға келеді. Атын байлап отауға келсе, ыңылдап, жер бауырлап жатқан Ақбайды көреді. Ақбай Сұрмергенмен амандасып болған соң, оған: «Мен бұл дүниеден күдер үзіп, өлім тілеп жатқан жанмын, сен әлі салтанатты дүние талабында жүрген адам екенсің, бұл жерге неге келдің?» – депті. Сонда Сұрмерген айтады: «Мен он үш жасымнан осы мергеншілікпен талап еттім. Қазір жасым алпысқа шықты. Адамға, жазықсыз жануарларға өлім келтіргенім үшін мені халық «Сұрмерген» деп атады. Қырық жеті жыл мергеншілік етіп жүріп, бүгін өмірімде көрмеген бір уақиғаға ұшырап және тілі жоқ үш маралдың сілтеуімен саған келіп отырмын», – деді де, көрген оқиғасын айтты. Сонда Ақбай айтады: «Менің бұл тауға көшіп келгеніме алты ай болды. Соның өткен үш айы менің өмірім үшін көңілді өтті. Соңғы үш айы өте ауыр болды. Себебі, қолымда адамның не ойлағанын орындайтын қасиетті жүзік бар еді, соны аң аулап жүріп жоғалтып алғаныма, міне, үш ай болды. Мен бұл тауда ондай оқиғаны ұшыратқаным жоқ, оны мен білмеймін. Мүмкін, менің сол жоғалған қасиетті жүзігімді тауып алған марал шығар», – дейді. Маралдың айтқан сөзін елемей, Сұрмерген Ақбайға бір күн қонақ болып, азанда еліне қарай аттанады, бірақ жол тауып жүре алмай, қанша жер жүрсе де, Ақбайдың отауына қайтып келе береді. Сонда ғана маралдың «ендігі өмірің Ақбаймен бірге өтер» деген сөзі мен үш ауыз өлең Сұрмергеннің есіне түседі. Үш маралдың өлеңін айтқанда, Ақбайға да үлкен ой түседі. «Адал еңбек етсін» және «шыдасын» деген сөзі қалай? Сол үш марал болып журген сол Бибісараның өзі мен екі сіңлісі емес пе екен? Содан кейін Ақбай: «Қайда барсам да еңбексіз рахат жоқ екен. Не де болса өзім тұрған бұлақтың басын бақшаға айналдырайын, әрі уақытым өтсін, әрі өзім тұрған жер гүлденсін», – деген ойға келіп, бау-бақша еге бастапты. Сөйтіп, Ақбай мен Сұрмергеннің тұрған жеріндегі бұлақтың басы бау-бақшалы жерге айналыпты. Сол жерге ұшқан құсқа дейін бір айналмай кетпейтін болыпты. Бір күні Сұрмерген екеуі судың шетіндегі алма ағаштың түбінде  отырса,  баяғы  үш  марал  келіп,  су  ішіп  тұрып: «Сұрмерген, жамандыққа жақсылық деген, сен адам болсаң да тау кезген аңнан жаман болдың. Сөйтсең де, саған жамандық етпедік. Енді жақсы жолға түстің де, жақсылық болатын күн жақын қалды», – деп жүріп кетіпті. Марал кеткен соң, Ақбай мен Сұрмерген маралдар су ішіп кеткен жерге келсе, бір жапырақ тасқа жазған жазуға көзі түсіпті. Жазуды оқып қараса, екі ауыз өлең екен: Сен, Ақбай, дүниеге неге келдің, Жолында Бибісара не көрмедің? Бақытың ашылуға қалды жақын, Жолдас деп дүниені көзге ілмедің. Қыртысын қара жердің қақ айырып, Еңбекті етіп сезгін икемдедің. Бізді күт үш күннен соң осы жерден, Жүзікті тауып алған бермек едім, – деп жазылыпты. Мұны оқып көріп: «Бізге де атар таң бар екен ғой», – деп қуанып, маралдың уәделі үш күнін күтіпті. Сол сәтте су ішуге келген маралдар: «Жүзік саған, бау-бақша бізге», – деп, жортып жүре беріпті. Ақбай жүзікті алып, Сұрмергеннен: «Еліңіз қайда?» – деп сұрапты. «Елім алыс емес, осы жерден үш күндік жер», – депті Сұрмерген. Содан кейін екеуі жүзікке мініп ұшып, әуелі Сұрмергеннің еліне келіпті, одан соң Ақбай еліне жетіпті. Сөйтіп, Ақбай он бес жылдан кейін ата-анасына келіп, үлкен той жасапты. Жинаған мал-мүлкін ғаріп пенен кәсірге үлес-тіріп беретін болыпты. Мұны жұрт «жомарт» деп атаған.

Once upon a time, there was a wealthy man named Serikbay who had a single son named Akbay. Akbay traveled through the lands, searching for a beautiful girl suitable for him, but he could not find one. While wandering, he heard about a rich man's daughter who was celebrating a wedding with thirty days of games and forty days of feasting in a certain land. Akbay took forty young men with him and traveled for fifteen days to reach the land where the wedding was taking place. At this wedding, there was also a wealthy man named Bibisara, who had forty girls and had set up forty white yurts in a grand manner. As a guest from afar, Akbay and his companions were accommodated in one of these yurts. After two days, having gotten to know the girls, Akbay asked Bibisara, "Are you free?" Bibisara replied, "Since I came into this world, I have had a condition set for myself. I will marry the man who fulfills that condition completely. Even if many come to take me, they will not be able to fulfill my condition." Then Akbay said, "Please tell me your condition; I would like to try my luck!" The girl responded, "You are just a guest who has come once; it would be shameful if you cannot fulfill my condition. It would be better for you to leave as a guest who came to the feast without hearing it." Akbay insisted, "Do not think that way, Bibisara. You wouldn't set a condition that does not exist in the world; please tell me your condition." Bibisara replied, "I am not someone who lacks knowledge; I do not set conditions that do not exist. Here is my condition: whoever wants to marry me must bring eighty yellow, eighty bay, eighty gray, eighty chestnut, and eighty spotted horses, all four hundred horses must be five years old and equal in height and appearance to my bride price. I will not call the person who fulfills this condition a noble or a slave; I will marry him," she said. Akbay decided to fulfill the girl's condition, took permission for three months, and returned to his homeland with his forty companions. In three months, Akbay managed to find the types, colors, and ages of the horses that Bibisara had mentioned, and he returned to the girl's village with forty young men. Upon arriving, he stayed as a guest in the girl's village for seven days. The girl's father could not find any fault with the horses Akbay had brought and welcomed the guest with great hospitality, agreeing to give his daughter to Akbay after a year, and sent him back to his homeland with his forty companions. After a year had passed, Akbay prepared the necessary items for the wedding and set out for the girl's land with his forty young men. When they were a day's journey away from the girl's village, he told his companions, "You can come slowly; I will reach the girl's yurt today," and he rode ahead on his gray horse. Before dawn, when Akbay entered the yurt where the girl was sleeping, he found Bibisara lying with a slave named Qodar, who was the chief of the horse herders. Seeing this, Akbay began to retreat, but the girl threw a handful of dirt in his face. The girl was a sorceress who knew the languages of seven nations. Akbay transformed into a large black dog. Although he looked like a dog, his mind remained intact, but he could not speak; if he tried to speak, he would bark like a dog. As forty young men were coming, a dog appeared in front of them and kept barking, but no one paid attention. Thus, the young men arrived at the girl's village. They found that Akbay was missing. They saw the gray horse tied outside the girl's yurt. When they inquired, no one in the village had seen or heard of Akbay. The dog did not leave the young men; it followed them into the house, went outside with them, and kept barking. Not understanding this, the young men said, "This dog seems to be in distress; let's kill it." Sensing this, Akbay fled from his companions and wandered off. While wandering, the dog encountered a caravan. One of the caravan drivers said, "This is a good dog," and took it in, making a pit in the ground and pouring leftover food into it, but the dog would not eat. However, if the food was placed on a plate, it would eat. The young man was surprised and made a bowl for the dog from one of his plates, feeding it their food and taking it home with him. At that time, a neighbor woman living next to the young man's house was pregnant and had been in labor for three days without being able to give birth. Her husband gathered the local religious leaders to perform a healing ritual, but it did not help, and the woman was on the verge of death. Sensing this, the dog entered the house where the woman was in labor and barked three times around her. When the woman opened her eyes and regained consciousness, she gave birth. Both the woman and the baby survived. This news quickly spread throughout the land, and sick people began to pay the dog’s owner to have their ailments treated by the dog. The once poor young man became wealthy and joined the ranks of the people, no longer viewing the dog as an ordinary dog but as a blessing that had come to him. He laid a felt mat for it to sit on and served it clean food, taking care of it like a human. One day, Akbay thought to himself, "What is this life I am living? There is a saying: 'The dog stays where it is fed.' Although I look like a dog, my mind is not that of a dog. My thoughts are still those of a human from my healthy days. Therefore, this life of mine must be unreasonable. I should at least get some news from Bibisara's village," he decided. At night, the dog stood up and headed towards the girl's village. After walking for three days and nights, Akbay came across the white yurt that was set up. When he arrived at the yurt, he saw ten young men eating. The hungry dog, having not eaten for three days, looked in through the door, wagging its tail, hoping for something to be given to it. The woman serving food glanced at the dog and said, "Isn't this Akbay? My sister was mischievous. She must have cast a spell on him," and she took some food outside, bringing it to the dog. "Are you not Akbay?" she asked. The dog could not speak but indicated with its eyes. The woman sensed that the dog was indeed Akbay, took it to the barn, and fed it, saying, "I will read to you for seven days, and then you will return to your former human form. Bibisara is my older sister. She is much stronger than me in knowledge. However, while I can write the first prayer of my sister, no one can write the second prayer because she possesses a sacred ring." Thus, the woman read to Akbay for seven days, restoring him to his human form. Afterward, she introduced him to her husband, saying, "This is your brother-in-law; I healed him after reading to him for seven days." Then she dressed Akbay well, put him on a horse, and gave him a handful of dirt, saying, "Now go quickly and throw it in Bibisara's face before dawn. If you do not act before Bibisara, you will not be able to return." After three days, at dawn, Akbay entered the girl's yurt, where Bibisara was awake. Before Akbay could throw the handful of dirt, she threw it at him first. Akbay turned into a little gray sparrow and flew away. While flying around inside the house, he barely managed to escape through the door. Realizing he could not stay there, Akbay flew to another land. Upon reaching the edge of a land, he landed and began to eat seeds from the ground, but one day he fell into a trap set by children. The children tied a string to his foot and began to play with him. While this was happening, a woman came to the children and said, "Give me that little gray sparrow; I have been ill, and sparrow meat is a cure for me," and she took the sparrow from the children. This sparrow was Akbay. The woman was Bibisara's youngest sister. She had heard about the mischief of her older sister and how it had affected someone. "Now, if you go to Bibisara, you cannot go in human form. Otherwise, she will transform you again. There is a sacred ring hidden under Bibisara's right braid; if you can sneak in unnoticed in your sparrow form and get that ring, you will achieve what you desire," said the woman. Thus, she took care of the sparrow Akbay for seven days, sharing her wisdom and her sister's secret, and then released him. As he flew away, she advised him, "Do not go to Bibisara during the day; go at night, or she will recognize you." Following his previous habit, Akbay arrived at the girl's yurt before dawn. When he got there, Bibisara and Qodar were lying together again. However, both were in a deep sleep. Akbay quietly took the sacred ring hidden under the girl's braid and thought to himself, "If I turn them into some kind of beast, they will not be able to separate from each other; they must be different." He sprinkled a handful of dirt over Qodar, saying, "Be a wild boar," and over the girl, saying, "Be a female dog." Qodar turned into a boar, and Bibisara turned into a female dog. Akbay took Qodar's gun, shot the whimpering Bibisara first, and then shot Qodar in a vital spot, leaving him to die in agony. Anyone who saw the half-dead boar would strike it, and it too would eventually die in misery. Thus, Akbay returned to his human form and went to his father-in-law. His father-in-law hosted Akbay for three days but had no news of his daughter. He intended to return Akbay's livestock. Then Akbay said, "I do not need livestock; please prepare me food for six months, give me the yurt of your daughter, and provide me with six people to help me settle wherever I wish." Bibisara's father, unable to find any fault with Akbay, prepared a year's worth of food for him, loaded six camels, and sent him back to his homeland with six people. After several days of travel, when they reached the mountains, Akbay unloaded his belongings and set up his yurt by a spring at the foot of the mountain. He gave permission to the young men he had brought with him to return to their homes. Akbay, having turned away from the world and people, continued to hunt in the mountains. After three months, while hunting, he lost the sacred ring he had received from Bibisara. He searched for it for several days but could not find it. "For the sake of a girl, I turned away from my people, my relatives, and my parents; I have endured every humiliation and suffering—killing a man, and in the end, I had obtained something sacred, and now I have lost that too. What remains for me to see in this world!" he lamented, embracing the earth, saying, "Now my only companion and resting place is you." Day and night, he mourned, expressing his sorrow in the following verses: The heart of the wealthy is content, There is no joy in wealth gathered without labor. I brought four hundred horses of five kinds, Yet I did not have Bibisara by my side. My father's ill-gotten wealth has come to an end, I have not seen the joy of the unfaithful. I became a dog, a black hound, a little gray sparrow, You made me suffer without letting me catch you, oh world. I was called "Lord Akbay" at sixteen, There was no one like me in beauty. I drove my father's ill-gotten wealth, Yet I did not get the one I loved. I lie alone in the wilderness, watching the mountains, There is no companion to entertain me. Our life will pass like this, I have left my people alone, with no news of me. Parents, who gave me your pure milk, be pleased, I can no longer see the face of my people. I am neither a beast nor a human, I remain alone, I have lost the ring given to me by the sorceress. Akbay would repeat this poem three times every day. In that mountain, there was a hunter named Surmergen who hunted animals. Surmergen would go on a journey to the mountains and would not return home for three months. One day, while hunting, Surmergen saw three deer running away. He shot the largest deer. After skinning it, he began to roast its liver over the fire. At that moment, a piece of meat that had been stuck to the spit flew off and landed on the meat he had placed in a bag. Suddenly, the deer came back to life, shook itself, and ran away. The other two deer that were nearby also joined it and ran off. Surmergen, angry, prepared to reload his gun to shoot again, but it would not fire. When he took off the hood of his falcon to send it after the deer, the bird did not fly away but returned to his hand. Frustrated with his gun and bird, Surmergen decided to chase them on horseback, but his horse would not move, standing frozen in place. Then the deer he had shot turned around and said: "Surmergen, now you should give up your worldly desires. At the foot of the mountain behind you, there is a white yurt by a spring. Inside it lies Akbay, the only son of a wealthy man. Go and meet him; he will explain the situation to you. Your remaining life will be spent with that young man," it said. After that, the three deer joined together and sang three verses for Surmergen: "Surmergen, you have encountered three deer, Hearing this news, may your heart be at peace. We were harmless creatures wandering around, May the essence of the three deer be revealed to you. Akbay will come to his senses, Otherwise, how would he know goodness? Let him work diligently with a sincere heart, If he does not love true labor, let him know. We will meet again someday, Say hello to Akbay, may he endure. We have no more words to say, Akbay, let him think of what comes next." After saying these verses, the deer climbed to the highest peak of the mountain. Following the deer's guidance, Surmergen walked along the mountain until he reached the white yurt by the spring. Tying up his horse, he entered the yurt and saw Akbay lying on the ground, groaning. After greeting Surmergen, Akbay said, "I am a soul who has given up on this world and is wishing for death. You seem to be a person still caught up in worldly desires; why have you come here?" Surmergen replied, "I have pursued hunting since I was thirteen. Now I am sixty years old. For bringing death to humans and innocent animals, people have called me 'Surmergen.' After forty-seven years of hunting, today I have encountered an event I have never seen before, and following the guidance of three voiceless deer, I have come to you," he said, recounting the events he had experienced. Then Akbay said, "I have moved to this mountain six months ago. The first three months were pleasant for my life. The last three months have been very difficult. I had a sacred ring in my possession that could fulfill the thoughts of a person, but I lost it while hunting three months ago. I have not encountered such an event in this mountain; I do not know about it. Perhaps it was the deer that found my lost sacred ring," he said. Ignoring the deer's words, Surmergen stayed with Akbay for one day, but when he set out for home in the morning, he could not find his way and ended up returning to Akbay's yurt. Only then did Surmergen remember the deer's words, "Your remaining life will be spent with Akbay," and the three verses. When he recited the three verses, a great thought struck Akbay. "What do they mean by 'Let him work diligently' and 'Let him endure'? Could it be that the three deer were Bibisara herself and her two sisters?" Then Akbay thought, "Wherever I go, there is no joy without labor. I will turn the spring where I am into a garden, so that my time may pass and the place where I stay may flourish." Thus, he began to cultivate a garden. As a result, the spring where Akbay and Surmergen stayed turned into a garden. Even the birds that flew there would not leave without circling around. One day, while sitting under an apple tree by the water's edge, Surmergen and Akbay saw the three deer come to drink water. The deer said: "Surmergen, goodness comes from evil; although you are a human, you have become worse than a wandering beast. Yet, we have not done you any harm. Now that you are on a good path, the day of goodness is near." After the deer left, Akbay and Surmergen went to the spot where the deer had drunk water and noticed a piece of stone with writing on it. When they read the writing, they found it was two verses: "Akbay, why have you come to this world? What has Bibisara not seen on your path? Your fortune is about to open, You have not regarded the world as a companion. The earth has split open, You have made labor your own." "Wait for us here in three days, I will return the ring to you," it was written. Seeing this, they rejoiced, saying, "So there is a dawn for us too," and they waited for the promised three days. At that moment, the deer returned to drink water, saying, "The ring is for you, the garden is for us," and they walked away. Akbay took the ring and asked Surmergen, "Where is your homeland?" Surmergen replied, "My homeland is not far; it is three days' journey from here." After that, the two of them mounted the ring and flew first to Surmergen's homeland, and then to Akbay's homeland. Thus, after fifteen years, Akbay returned to his parents and held a grand wedding. He decided to share his gathered wealth with the poor and the needy. The people called him "generous."