Жетім бала

Ертеде, жаугершілігі мол заман болса керек. Бірде, қаннен- қаперсіз бейбіт жатқан ауылды жау шауып, ойранын шығарады. Ойда жоқта басталған аласапыранда бір балажан ана есейіп қалған жалғыз баласын қазанның астына жасырып үлгереді. Ауылдың қарсыласқандары ажал тауып, қолға түскендері пенде болып, жаудың айдауына кетеді. Содан, қазан астында жасырынып аман қалған бала шаң-шұң басылған соң орнынан тұрып, ойраны шыққан ауылын көреді, тірідей айырылған анасын жоқтайды. «Айналайын, Құдай-ау!» деп зар төгеді (Осы тұста домбыра «Айналайын құдай-ай!» деген сөздің буын ырғағымен үндес қайғылы сарын шығарады). Тағдырдың тауқыметінен қашып құтыла ала ма, жетім бала жатағынан түңілген құлындай болып, иесіз жұртты артқа тастап, беті ауған жаққа жүріп кетеді. Қанша жүргені белгісіз, күндердің бір күнінде ерні шөлден кезеріп, әбден титықтаған шағында көз ұшынан қарайған аттылы көрінеді. Жай аттылы емес, соңына ерткен тазысы бар, қолына қондырған қаршығасы бар, қанжығаға байлаған дабылы бар Қошан сері деген аңшы болса керек. Құлазып келе жатқан жетім бала жүгіре дауыстап: «Ағажан-ау, ағажан, атыңның басын тарта тұр!» – деп шақырады (Осы тұста домбыра «Ағажан-ау, ағажан, атыңның басын тарта тұр!» деген сөздің буын ырғағымен үндес қайғылы сарын шығарады). Сол сәт аңшының алдынан құсы қалың отырған көл көрініп, қолындағы қаршығасы тіленіп ұшып жөнеледі. Қаршығасы кеткен соң, құстың қызығымен балаға қарай алмай, дабылын дүңкілдетіп, аңшы да шаба жөнеледі. (Осы тұста домбыраның үні соғылған дабылдың дүңкіліне, шапқан аттың дүбіріне ұқсап кетеді). Жетім бала екі өкпесін қолына алып жүгіріп көлге жетсе, аңшы атын көл жағасына қаңтарып тастап, өзі қамыс арасына түскен қаз-үйректі жинауға кетіпті дейді. Жапан түзді жаяу кезіп жаны қиналған бала аттың тұсауын шешіп, қарғып мінеді де жүріп кетеді. Қошан сері қаз-үйрегін арқалап, қамыстан шықса аты жоқ. Төңірегіне қараса, көз ұшында желе жортып кетіп бара жатқан баланы көреді. Дүние кезек деген емес пе, енді баланың соңынан жүгірген аңшы: «Балажан-ау, балажан, аттың басын тарта тұр!» – деп дауыстайды. (Осы тұста домбыра «Балажан-ау, балажан, аттың басын тарта тұр!» деген сөздің буын ырғағымен шертіледі). Бала болса, қайтып оралсам қандай ниеттегі адам екенін кім білген, тағы да тентіреп далада қалармын, оның үстіне мендей емес қой, қолында қаршығасы, соңында тазысы бар, деп ойлайды да, тоқтамай жүре береді. Сол бетінде қара үзіп, шығандай ұзап барып, бір тақырға іркілген қақтың басына келгенде тізгін тартады. Аттан түсіп, атының ауыздығын алып, суармақшы болады. Осы сәт күрс еткен мылтық дауысы естіледі де, суарып тұрған аты жалп етіп құлайды. Жетім бала жанына араша болған атының басын құшақтап, еңіреп қоя береді. Сонда үстінде жарғағы, қолдарында мылтығы бар қос мерген келіп баланы жұбатады. «Әттеген-ай, жаңылған екенбіз! Шырағым, құлан ататын мергендер едік. Мына тақырдың қағына құланнан басқа ұшқан құс, жүгірген аң келмеуші еді. Біз байқамай жазым еттік», – деп қос мерген өкініш білдіреді. Сол жерде жөн сұрасып, жайды біліскен соң қос мерген балаға: «Алаңдар ешкімің жоқ екен. Біздің елдің байының баласы жоқ еді, балшықтан кісі жасай алмай отыр. Сол кісіге бала боласың», – дейді. Жетім баланың бұлданар жайының жоқ екені белгілі, қос мергеннің сөзіне құлақ асып, ауылына еріп келеді. Айтқандай, баласы жоқ бай жетім баланы зор қуанышпен бауырына басып бала етіп, ұлан-асыр той жасайды. Сонымен, күндер жылжып өте береді. Бойы өсіп, бұғанасы қата бастаған бала жүре тапқан әкесінің үйір-үйір жылқысына бас-көз болып, жылқышылардың қосағасы болады. Күндердің бір күнінде жетім бала жылқышылардың жайын білуге келе жатса, тау арасынан түгі жетіліп үлгермеген тып- тықыр бір құлынды көреді. Бала құлынды қосқа алып келіп, бағуға кіріседі. Кешікпей-ақ, тықыр құлын тез жетіліп, ат болады. Жай ат емес, желсе желдей есетін, шапса құстай ұшатын тұлпар болып өседі. Бір күні бала атын мініп, әкесіне көрсету үшін үйіне келіп, атын белдеуге байлап жатқанда пысқырып қалады. Сонда бай үйінің түндігі құйын соққандай желп ете түсіп еді дейді. Бай үйге кірген баласынан: «Шырағым, мынауың неғылған ат, мұндай жылқы бізде жоқ еді ғой», – депті. Бала мән-жайды айтады. Бай: «Е, дұрыс-ақ, мінетін атыңды тапқан екенсің», – деп оң шырай танытады. Бала осы бір сәтті пайдаланып, көптен көкейінде жүрген ойын айтады. «Әке, – дейді бала, – тумасам да туғандай көріп, бауырыңызға бастыңыз. Ол үшін алдыңызда мәңгі қарыздармын. Алайда қазақ «Ер туған жеріне, ит тойған жеріне» демей ме? Ұлықсат етсеңіз, туған жерімді көргім келеді». Ержеткен азаматты зорлап ұстап бола ма, бай қаншалықты балаға бауыр басып, қимағанымен, ақылға жеңдіріп ақ батасын беріп, ұлықсат етеді. Бала қуанышы қойнына сыймай жолға шығады. Былай шыға тақыр атына қамшыны басып, талай бел-белестен өтеді. Бір мезгілде тізгін тартып артына қараса, көз ұшында жалпылдап бай әкесі қуып келеді дейді. Сөйтсе, бауыр басқан баласы енді қайтып келмей ме деп қимай, тұлпарына мініп, соңынан ере шыққан екен. Сонда баланың да жүрегі елжіреп: «Сағың сынар қайт, әке!» – деп дауыстайды. Осы тұста домбыра «Сағың сынар, қайт, әке!» деген сөздің буын ырғағын сұңқылдай қайталап тұрып алады. Баланың алған бетінен қайтпайтынына көзі жеткен бай: «Қайтейін, қайыр қош, алдыңнан жарылқасын!» – деп, көзінің жасын іркіп, кері қайтады. Жетім бала сол жүргеннен мол жүріп отырып, күндердің бір күнінде тау қойнауынан бұрқырап ағып жатқан бұлаққа тап болады. Бұлақты өрлеп келе жатып, көңілі тасыған бала әнге салады (Осы тұста домбыра үні жан сергітер әсем сазға ойысады). Кешікпей-ақ, жетім бала бұлақтың бастау қайнарына жақындап келсе, оның әсем әнін елти тыңдап бір қыз тұр дейді. Жөн сұрасып, тілдесе келе бала қызды ұнатып қалады. Сол жерде бала: «Маған өмірлік жар болсаң, алдыма мінгізіп алып кетер едім», – дейді. Сонда қыз: «Әніңді естідім, тегін жүректен шықпайтын ән екен, атыңды көрдім, қашса құтылып, қуса жететін ат екен. Тағдырдың жазуы осы шығар, айтқаның болсын», – деген екен. Сөйтіп, көңілдері жарасқан екі жас тықыр атқа мінгесіп жолға шығады. Сол уақытта қыздың артында қалып бара жатқан шешесі мен Ер Көбен деген бір ағасы бар еді дейді. Шешесі күндік жерден жыланның күйсегенін біліп, иісін сезетін қазық аяқ қара кемпір болса керек. Су алуға кеткен қызының кешіккенінен секем алып, тың тыңдап жібереді де, болған жайды біледі. Сол-ақ екен, аттанды салып: «Ер Көбен, әлгі жүзіқара жалғыз қыз көлденеңді көк аттыға мінгесіп, күндік жерде кетіп барады, жылдам жете гөр!» – деп байбалам салады. Ер Көбен де намысқа басып, тұлпарына мініп, қуып береді. Келесі күні дегенде қараларын көреді. Сонда Ер Көбен: «Қашпа, батыр, қашпа, тоқта, батыр, тоқта!» – деп дауыстайды (Осы тұста домбыра «Қашпа, батыр, қашпа, тоқта, батыр, тоқта!» деген сөздің буын ырғағына ойысады). Сол жерде жанындағы жетім балаға қыз: «Біз мінгесіп қашып құтыла алмаймыз, мені түсіріп кет. Ағамның алдынан зорлықпен ілескендей болып шығайын да, «асқар таудай пана болған ағам-ай» деп, құшақ жайып жылаған болайын. Біраз бөгелер, сонда қара үзіп, ұзап кет», – дейді. Бұған жетім бала: «Е, мен неге қашайын, зорлық-қиянатым жоқ. Ағаң ет пен сүйектен жаратылған адам шығар, мән-жайды айтармыз», – деп көнбейді. Алайда олай болмай шығады. Ашу буып келе жатқан Ер Көбен тықыр атты бір айналып өтеді де: «Ой, әттеген-ай, кінә сенен емес, қарындасымнан болған екен. Сен ісің ақ болған соң қашпаған екенсің. Әйтпесе, атың қуса жететін, қашса құтылатын жануар екен. Енді өткен іске өкінбей, маған ер. Атыңның төрт тұяғына төрт табақ жамбы берейін», – дейді. Жетім бала: «Алтының маған ат болар ма, ат болса да тықыр атымдай болар ма?!» деп ермейді. «Ендеше өзің біл, мен саған «қыз алып қаш» дегенім жоқ», – деп, Ер Көбен қарындасын мінгестіріп жүріп кетеді. Жетім бала болса: «Берген жомарт емес, алған жомарт. Мен көрдім, ол ерді, сен жеңдің. Қайсымыздың ісіміз ақ екені бір тәңірге аян!» – деп жетім бала қала береді. Содан, есіз далада ер-тұрманын арқалап жалғыз қалған жетім бала тағдырына мұңын шағып, зар төгеді (Осы тұста домбыра ерекше мұңды сазға ойысады). Есіз далада ұзақ еңіреп, сілесі қатқан жетім балаға бір мезгілде ой келеді. «Қой, мен бүйтіп езіле бергенмен іс бітпес. Әрі жаяу-жалпы қалып, әрі жазықсыз жапа шегіп, сүйгенімнен айырылғаным жараспас. Бір амалын қарастырайын», – деп орнынан тұрады да, Ер Көбеннің ауылын бетке алып жүріп кетеді. Сол бетінде тоқтамай жүріп отырып, түннің бір уақытында ауыл іргесінде жусап жатқан Ер Көбен жылқысының үстінен шығады. Ақырын көз үйретіп қараса, ағаш саясында бір жылқышы қалғып тұр дейді. Жетім бала еппен басып келеді де, шылбырын тұзақтап жылқышының мойына салып, ағаш бұтағынан асырып тартып тұра қалады. Сонан соң: «Жан керек болса шыныңды айт, жылқы ішіндегі ең жарамдысын ата!» – дейді. Шыбын жанын сауғалаған жылқышы: «Айтайын, айтайын! Ер Көбеннің жұма сайын бәйгеден келетін егіз күрең аты бар. Бірін кеше қинап мінген екен, үйінің жанында таңасып тұр. Екіншісі – мына менің астымдағы ат. Шыным осы!» – дейді жылқышы. Мұнан әрі жетім бала шылбырды ағаш бұтағына орай тартып, жылқышыны байлап тастайды да, оның астындағы атына мініп алады. Сол бетінде өзін ұнатқан қыздың ауылына келіп, қыз үйінің тұсынан кешегі бұлақ басында айтқан әніне салады (Осы тұста домбыра үні әсем сазға ойысады). Әнді естіген қыз бұл әннің кешегі бұлақ басында жетім бала салған ән екенін бірден таниды. Таниды да ойға қалады. «Бұл келіп тұрған жетім бала болар. Жетім де болса сертке берік екен. Сол сертінде тұрған соң, есебін тауып егіз күреңнің бірін қолға түсірген ғой. Қолға түсірген соң маған ат басын бұрып, белгі беріп тұрғаны болар, тәуекел!» – деп, қыз еппен киініп, затын салған қоржынын қарына іліп, сыртқа шығады. Сыртқа шыққан соң алаңсыз болайын деп, есікке қамыттай қара құлып салады. Сонан соң таң асып тұрған күрең атқа мінеді. Мұның бәрін көз жазбай бағып тұрған жетім бала қызға келіп: «Тағдыр жолымызды оңғарсын! Сен жылқыға барып, айдап кете бер. Мен ағаңмен қоштасып қайтайын!» – дейді. Қыз мұны жөн көреді. Жетім бала Ер Көбеннің үйінің тұсына келіп: «Ау, Ер Көбен, Ер Көбен! Сен ер екенсің. Кеше қарындасыңды қалыңсыз бергің келмей алып кетіп едің. Бүгін егіз күреңді мінгізіп, бір табын жылқыны алдымызға салып бердің. Мәрттігіңде шек жоқ екен, тәңірі жарылқасын!» – деп дауыстайды. Мұны естігенде Ер Көбен: «Өй, мынау не дейді ей!» – деп, орнынан тұра жүгіргенде құлыптаулы есікке соғылып, шалқасынан түседі. Мұны естіген жетім бала: «Ұрит соқ-соқ!» – деп іштей күліп жүріп кетеді. Осылайша жетім бала мол жасауымен сүйгенін алып, туған жеріне жетіп, ел болып кетіп еді дейді.

Once upon a time, in a time of many wars, there was a peaceful village that was suddenly attacked by enemies, causing chaos. In the midst of this unexpected turmoil, a loving mother managed to hide her grown-up only son under a cauldron. Those in the village who resisted met their death, while those who were captured became prisoners and were taken away by the enemy. After the noise subsided, the boy who had survived under the cauldron stood up and saw the destruction of his village, mourning for his mother whom he had lost. "Oh my dear God!" he cried out (At this moment, the dombra plays a sorrowful melody that resonates with the rhythm of the words "Oh my dear God!"). Can a child escape the trials of fate? The orphaned boy, feeling desolate, left the deserted village behind and set off in the direction he was drawn to. After an unknown amount of time, one day, when his lips were parched from thirst and he was utterly exhausted, he spotted a horseman in the distance. Not just any horseman, but a hunter named Khoshan, who had a hound following him, a falcon perched on his arm, and a drum tied to his saddle. The forlorn orphan boy ran and shouted, "Oh uncle, oh uncle, hold your horse!" (At this moment, the dombra plays a sorrowful melody that resonates with the rhythm of the words "Oh uncle, oh uncle, hold your horse!"). At that moment, a lake filled with birds appeared before the hunter, and his falcon took off eagerly. After the falcon flew away, the hunter, unable to look at the boy due to the excitement of the birds, began to ride off, beating his drum (At this moment, the sound of the dombra resembles the beating of the drum and the thundering of the galloping horse). When the orphan boy finally reached the lake, he found that the hunter had left his horse by the shore and had gone into the reeds to gather the ducks. The boy, who was in distress, untied the horse and jumped on it, riding away. When Khoshan emerged from the reeds with the ducks on his back, he found his horse missing. Looking around, he spotted the boy galloping away in the distance. Isn't it said that the world turns in cycles? Now the hunter, who had chased after the boy, shouted, "Oh little one, oh little one, hold your horse!" (At this moment, the dombra plays in harmony with the rhythm of the words "Oh little one, oh little one, hold your horse!"). The boy thought, "Who knows what intentions I might have if I return? I might wander in the wilderness again, and besides, he is not like me; he has a falcon in his hand and a hound behind him," and he continued to ride without stopping. He galloped ahead, eventually reaching a barren hill where he pulled on the reins. Dismounting, he took off the horse's bridle to give it water. At that moment, a gunshot rang out, and the horse he was watering collapsed. The orphan boy, embracing the head of the horse that had saved him, began to weep. Then, two hunters with rifles came to comfort the boy. "Alas, we have made a mistake! My dear, we are hunters who shoot wild horses. In this barren land, no bird or animal would come except for wild horses. We have accidentally harmed you," the two hunters expressed their regret. After asking for directions and learning the situation, the two hunters said to the boy, "You seem to have no one. There is a rich man in our village who has no children; he is unable to make a person out of clay. You will be his child," they said. It was clear that the orphan boy had no reason to hesitate, so he listened to the hunters and followed them to their village. As they said, the childless rich man joyfully embraced the orphan boy, making him his own and throwing a grand feast. Thus, the days passed. As the boy grew taller and stronger, he became the caretaker of the rich man's herds of horses and assisted the horse herders. One day, while the orphan boy was going to check on the horse herders, he saw a thin, unblemished foal that had not yet matured among the mountains. The boy brought the foal to the pen and began to care for it. Before long, the thin foal grew quickly and became a magnificent horse. Not just any horse, but one that could run like the wind and fly like a bird. One day, the boy rode his horse home to show it to his father. While tying the horse to the hitching post, he whistled. At that moment, the rich man's tent flapped as if a storm had struck. The rich man, seeing his son enter, exclaimed, "My dear, what kind of horse is this? We have never had such a horse!" The boy explained the situation. The rich man replied, "Ah, indeed, you have found a horse to ride." Seizing the moment, the boy expressed a long-held desire. "Father," he said, "though you have embraced me as your own, I owe you a lifelong debt. However, does not the Kazakh say, 'A man belongs to his homeland, a dog to where it is fed'? If you permit, I would like to see my homeland." Can a grown man be held back? No matter how much the rich man had grown fond of the boy, he ultimately gave his blessing with wise counsel. The boy, filled with joy, set out on his journey. As he rode, he pressed the whip to his horse and crossed many hills and valleys. At one point, he pulled on the reins and looked back, seeing his wealthy father galloping after him in the distance. It turned out that the father, not wanting to let go of his beloved son, had mounted his horse and followed him. The boy's heart melted, and he shouted, "Do not break your heart, father!" At this moment, the dombra echoed the words "Do not break your heart, father!" in a rhythmic refrain. Seeing that his son would not turn back, the rich man said, "What can I do? Farewell, may you be blessed!" and, holding back his tears, he turned back. The orphan boy continued on his journey and, one day, stumbled upon a spring bubbling up from the mountains. As he climbed up the spring, his heart full, he began to sing (At this moment, the sound of the dombra transforms into a beautiful melody). Before long, as the orphan boy approached the source of the spring, he saw a girl listening intently to his beautiful song. After exchanging greetings and talking, the boy found himself fond of the girl. Right there, the boy said, "If you would be my lifelong partner, I would take you away on my horse." The girl replied, "I heard your song; it is a song that cannot come from a heart that is not genuine. I saw your horse; it is one that can escape if it runs and catch up if it chases. Perhaps this is fate; let it be as you say." Thus, the two young lovers, their hearts in harmony, mounted the swift horse and set off on their journey. At that time, the girl's mother and her brother, Er Koben, were left behind. The mother, an old woman with a keen sense of smell, could detect the scent of danger from a distance. When she sensed that her daughter was late returning from fetching water, she listened carefully and soon learned what had happened. Immediately, she shouted, "Er Koben, that dark-skinned girl has mounted a horse and is riding away with a stranger! Hurry and catch up!" Er Koben, feeling a surge of pride, mounted his horse and set off in pursuit. By the next day, he spotted them. Then Er Koben shouted, "Do not run, brave one, do not run! Stop, brave one, stop!" (At this moment, the dombra plays in harmony with the rhythm of the words "Do not run, brave one, do not run! Stop, brave one, stop!"). At that moment, the girl said to the orphan boy, "We cannot escape together; let me down. I will act as if I followed you against my will, and I will cry out, 'Oh, my brother, who has been a refuge like a high mountain!' This will delay him, and then we can break away." The orphan boy replied, "Why should I run? I have done no wrong. Your brother is a man made of flesh and bone; we can explain the situation." However, things did not go as planned. Enraged, Er Koben circled around the swift horse and said, "Oh, alas, the fault is not yours, but my sister's. Since you have done nothing wrong, you have not run away. Otherwise, your horse is one that can escape if it runs. Now, do not regret the past; follow me. I will give you four plates of gold for your horse," he said. The orphan boy replied, "What good is gold to me? Even if it were a horse, it would not be as good as my swift horse!" "Then do as you wish; I did not tell you to 'steal the girl,'" Er Koben said, taking his sister and riding away. The orphan boy remained behind, saying, "The generous one is not the giver, but the taker. I have seen him; you have won. Only the Almighty knows whose actions are just!" Thus, the orphan boy, left alone in the desolate wilderness, lamented his fate (At this moment, the dombra plays a particularly mournful tune). After weeping for a long time in the empty wilderness, the orphan boy suddenly had a thought. "Enough, I cannot keep crying like this. It is not fitting to remain here, suffering unjustly and losing the one I love. I must find a way," he said, rising to his feet and heading toward Er Koben's village. He continued on without stopping, and at nightfall, he came across Er Koben's horses grazing near the village. Quietly observing, he saw a horse herder dozing under a tree. The orphan boy quietly approached, slipped a noose around the herder's neck, and pulled it over a branch. Then he said, "If you value your life, tell me the best horse among them!" The terrified herder replied, "I will tell you! Er Koben has a pair of twin bay horses that win races every Friday. One was ridden hard yesterday and is standing near his house. The other is the horse I am riding now. I swear this is the truth!" After that, the orphan boy tightened the noose around the branch, binding the herder, and mounted the horse he was riding. He then rode to the village of the girl he liked and sang the song he had sung by the spring the day before (At this moment, the dombra's sound harmonizes into a beautiful melody). Hearing the song, the girl immediately recognized it as the one sung by the orphan boy by the spring. She realized and pondered, "This must be the orphan boy coming. Even though he is an orphan, he is true to his word. Since he has kept his promise, he must have found one of the twin bays. Now that he has caught one, he is signaling me to turn my horse; I must take the risk!" So, the girl quietly dressed, slung her belongings over her shoulder, and went outside. Once outside, to be cautious, she locked the door tightly. Then she mounted the bay horse that was waiting. The orphan boy, who had been watching closely, approached the girl and said, "May fate guide our paths! You go to the horses and drive them away. I will say goodbye to your brother!" The girl agreed. The orphan boy arrived at Er Koben's house and shouted, "Hey, Er Koben, Er Koben! You are a brave man. Yesterday, you took your sister without a bride price. Today, you have mounted a twin bay horse and driven a herd of horses before us. Your bravery knows no bounds; may the Almighty bless you!" Upon hearing this, Er Koben exclaimed, "What is this nonsense!" and as he jumped up to run, he crashed into the locked door and fell flat. Hearing this, the orphan boy chuckled to himself and said, "Hit the door, hit the door!" and walked away. Thus, the orphan boy, with a great dowry, took his beloved and returned to his homeland, living happily ever after.