Ақ Ертіс

Орта жүз Керей ішіндегі он екі ата Абақтың бір бұтағы – Жантекей деп аталады. Жантекейлер өсіп-өнген іргелі ел. Ол жөнінде ел ішінде «Бір Жантекей ауса бүкіл Абақ-Керейге сыймайды, бүкіл Абақ-Керей ауса, бір Жантекейге сіңіп кетеді» деген сөз бар. Мұнысы, Жантекейлер санының көптігін айтқаны. Міне, осы Жантекей елінің ішінде елдің қадірлі бір адамына әңдігер ас беріліпті дейді. Аяқ жетер жерге сауын айтылып, Қара Ертістің батыс қапталынан құятын бір өзеннің шүйгін алқабында ас беру белгіленеді. Межелі күн де келіп жетеді. Көшпелі елдің қуаныш пен қайғыны бөліп көтерісетін қашанғы әдеті ғой, ас беретін алқап ақтылы қой, алалы жылқыға толады. Әр үйден, әр ауылдан арнайы әкелінген еміздікті қара сабалардың сары қымызы быжылдап, өзен жағасындағы салқын шымға қаз-қатар бауыр басады. Әрине, ас пен тойдың өкпе-назсыз өтпейтін әдеті тағы бар. Осы аста Абақтың ноқта ағасы – Ителі елінің бір адамы «маған арнайы үй тігілмеді» деп жатып ашуланады. Ноқта ағасы руларға өзгеден бөлектеу құрмет көрсетіліп, алдымен жол беріліп, төрелігіне тоқтайтын дәстүрдің бары рас. Сол дәстүр Ителінің адамына көңілдегідей болып жасалмаған ғой. Содан бұрқ еткен ашу оңайлықпен басыла ма, Ителінің адамы ашу үстінде өзен жағасында қаздай тізілген қара сабаларды бір-бір төңкеріп, қымыздың бәрін суға ағызып жіберсе керек. Асқа әкелінген қымыздың көптігі сондай – өзен арнасы көтеріліп, ақ толқын көбік шашып еді дейді. Содан бері Қара Ертістің бұл сағасын Ақ Ертіс деп атайтын болыпты. Осы оқиғаны асқа қатысқан бір өнерпаз күй тіліне түсіріп, оны «Ақ Ертіс» деп атаған екен. Күні бүгінге дейін Ителі руы Монғол Халық Республикасының Баян-Өлгий аймағындағы Қобда алабын, Ақ Ертіс бойын мекендейді. Ителі өз ішінде Ақбақты, Күйік, Бесшал болып үш атаға бөлінеді. Ұрандары – Бұқарбай, Күйік пен Бесшал ұрпағы осы ғасырдың 30-50 жылдарындағы аласапыран ауыртпалықта Еуропаға ауып кетті. Бірақ ата жұртында қызық дәуреннің белгісіндей болып күй қалды. «Ақ Ертіс» күйінің ел ішінде айтылатын екінші бір аңызы бар. Бұл аңыз бойынша, төрт түлік малды тіршілік тірегі еткен ел Ақ Ертістің қос қапталына кезек аунап көшіп, мұңсыз- қамсыз ғұмыр кешеді екен дейді. Яғни өзеннің бір беті қыстау, бір беті жайлау болған ғой. Бір жыл көктем ерте белгі беріп, қар аяқ астынан күрт еріп, Ақ Ертістің суы көтеріліп кетеді де, қалың ел жайлауға шығып үлгере алмай қалады. Қыс бойы аяқты малдың тебінінде болған қыстау маңының өрісіне қамалуға мәжбүр болады. Сол жылы төрт түлік мал қоң жинай алмай біраз шығын болып, елдің берекесі кетіңкіресе керек. Ел бейғам болмасын, Ақ Ертістің де ақ өркеш толқыны болатынын ұмытпасын деген ниетпен бір өнерпаз «Ақ Ертіс» күйін шығарыпты дейді. Бұл күйді ел ішінде «Ертіс толқыны» деп тартатындар да бар.

The branch of the twelve clans of Abak within the Middle Zhuz Kerey is called Jantekey. The Jantekeys are a prosperous people. There is a saying among the people: "If one Jantekey moves, it cannot be contained by the whole Abak-Kerey; if the whole Abak-Kerey moves, it will blend into one Jantekey." This indicates the large number of Jantekeys. It is said that within this Jantekey community, a feast was held in honor of a respected person. A gathering was announced to take place in a lush valley of a river flowing from the western side of the Black Irtysh. The appointed day arrives. As is customary for the nomadic people to share joy and sorrow, the feast area fills with white sheep and spotted horses. The yellow kumys from the black sabas, specially brought from each household and village, bubbles and settles side by side on the cool bank of the river. Of course, there is a tradition that feasts and celebrations do not pass without grievances. At this feast, a man from the Iteli clan, the elder of Abak, becomes angry, saying, "I was not given a special tent." It is true that the elder is traditionally given special respect and precedence over others, and the Iteli man's expectations were not met. Thus, the burst of anger does not easily subside; the Iteli man, in his rage, tips over the black sabas lined up by the river, spilling all the kumys into the water. The quantity of kumys brought to the feast was so great that the river's channel rose, and white waves splashed. Since then, this mouth of the Black Irtysh has been called the White Irtysh. One artist who participated in this event composed a kuyi (musical piece) about this incident and named it "White Irtysh." To this day, the Iteli clan inhabits the Kobda region of the Bayan-Ölgii province of the Mongolian People's Republic, along the banks of the White Irtysh. The Iteli clan is divided into three branches: Akbakty, Küyik, and Besshal. Their battle cries are Bukharbay, Küyik, and Besshal, whose descendants fled to Europe during the turmoil of the 1930s to 1950s. However, a trace of their joyful era remains in their ancestral homeland. There is another legend about the "White Irtysh" kuyi that is told among the people. According to this legend, the people who relied on livestock for their livelihood would move back and forth along the banks of the White Irtysh, living carefree and without worries. That is, one side of the river served as winter quarters, while the other side was for summer pastures. One year, spring arrived early, the snow melted suddenly, and the water of the White Irtysh rose, preventing the large population from moving to the summer pastures in time. The area that had been grazed by livestock throughout the winter was forced to be enclosed. That year, the livestock could not gain weight, leading to some losses and a decline in the community's well-being. To ensure that the people do not forget that the White Irtysh also has its own white-capped waves, an artist composed the "White Irtysh" kuyi. This kuyi is also referred to as "Irtysh Waves" by some in the community.