Қара атты мен торы атты

Арғы, алыс заманда қазақ даласында барымта-сырымта деген болмапты. Ол кезде жауды алыстан күтіп, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарған заман екен. Тіптен, алалы жылқыны барымталау былай тұрсын, біреудің жалғыз атын ұрлаған адамның жанын қиып жіберген қатал тәртіп болған. Беріде ғой, халық ханынан айырылып, хан тағынан айырылған соң, «Үлкені жоқ ауылдың жастары дуана» дегендей, қазекем өзді- өзін түртпектеп, барымта-сырымтаны әуезе етіп алғаны. Осындай ауыл-үйі аңдысып, барымта-сырымта қабындап тұрған кезде бір ауылдың қарттары екінші бір ауылдың ерулікке шақыруынан қайтып келе жатса, сайтандай сақ етіп ұрылар кездеседі де, қаукерік қарттарды топылдатып аударып тастап, аттарын ала жөнеліпті. Осы жағдайдың үстіне басқа жақтан жолаушылап келе жатқан бір қара атты, бір торы атты жігіт тап болады. Көз алдарында қарттарға жасалған зорлықты көрген қара атты мен торы атты бөгеліп тұрмастан, тақым қаға ұмтылып, ұрыларымен сарт-сұрт ұрысып кетеді. Қара атты мен торы атты екеуі де өз күштеріне сенген жігіттер болса керек, әрі-бері қағысқан соң-ақ басымдық көрсетіп, қарттардың мінген атын алып қалады. Жай алып қалмайды, құрық тиіп елірген аттарды қоғамдап, ұстап береді. Шалдар кәукілдесіп, қос жігітке алғыстарын жаудырады. Қара атты мен торы атты қош айтысып жөндеріне кетеді. Сонда көрген түстей болған жағдайдан абдырап қалған қарттар, аттарына мініп, өздеріне-өздері келген соң, «ау, әлгі екі жігітті құрғақ алғысқа тойдырып қоя бергеніміз ұят болды- ау, тым болмаса аты-жөндерін сұрап қалайықшы, өздері алты сай етіп бөрік киген екен, керей жігіттері болар» дейді де, соңдарынан қуғыншы жібереді. Қуғыншы астындағы атын қамшылай түсіп, «Қара атты мен торы атты, тоқта, керей, тоқта!» деп дауыстай шауыпты дейді. Осы оқиғаны қарттардың ішіндегі бір өнерпазы кейін ауылға келген соң күйге салып тартса керек. Қазақтың күйшілік дәстүрінде бұл сияқты күй атауын әуен-ырғаққа салып тартатын күйлер көп. «Қара атты мен торы атты» күйінде де «қара атты мен торы атты, тоқта, керей, тоқта!» деген сөздер күй ырғағына бағынып, адамша сөйлейді. Адамша сөйлей отырып, әуен-сазымен бүкіл оқиғаның жанды суретін елестетеді.

In ancient times, there was no such thing as cattle raiding in the Kazakh steppe. Back then, it was an era where people awaited the enemy from afar, united as one. In fact, it was a strict rule that even stealing a single horse from someone could cost a person's life. Later on, after the people lost their khan and the throne, as the saying goes, "The youth of a village without an elder are like fools," the Kazakhs began to engage in cattle raiding and stealing on their own. During a time when villages were watching each other and cattle raiding was rampant, the elders of one village were returning from a feast invitation from another village when they encountered some thieves. The thieves ambushed the unsuspecting elders and quickly took off with their horses. At that moment, two young men, one on a black horse and the other on a bay horse, happened to be passing by. Without hesitation, upon witnessing the violence against the elders, the young men charged in, confronting the thieves. Both the young men, confident in their strength, quickly gained the upper hand and retrieved the horses of the elders. Not only did they retrieve them, but they also managed to corral the frightened horses and bring them under control. The elders expressed their gratitude to the two young men. The young men on the black and bay horses bid farewell and went on their way. After the shocking incident, the elders, still in disbelief, mounted their horses and, once they regained their composure, said, "Oh, it was shameful to let those two young men go with just our thanks. At the very least, we should have asked for their names. They were wearing six-pointed hats; they must be from the Kerey tribe," and they sent someone to pursue them. The pursuer spurred his horse and shouted, "Black horse and bay horse, stop, Kerey, stop!" as he galloped after them. One of the skilled elders later composed a tune about this incident when he returned to the village. In the tradition of Kazakh music, there are many tunes that incorporate such names and phrases into their melodies and rhythms. In the tune "Black horse and bay horse," the words "black horse and bay horse, stop, Kerey, stop!" follow the rhythm of the music, speaking as if they were human. While speaking like a person, the melody vividly depicts the entire event.