Алып қара құс

Баяғыда кемпір мен шал мал бағыпты. Тоғыз ұлы бірінен соң бірі ес біле бастағанда шетіней береді екен. Оныншы ұлы дүниеге келгенде, шілдехананың үстіне құдайы қонақ келіп қоныпты. Қонақ кетерінде: – Сіздің балаларыңыздың иесі алып қара құс. Сол иесіне жетпей, тіл-көзден өледі екен. Бұл ауылдан жыраққа кетіңдер. Ұлыңыз ер жеткен соң ораласыздар, – дейді. Кеткен соң «қонақ – қыдыр, айтқаны жөн болар» деп кемпір мен шал бір түнде көшіп, бір тоғайдың шетіне барып үйлерін тігіп, сонда өмір сүре бастайды. Бала үш-төрт жасқа келеді. Күндердің күнінде шал аңға шығып, жебесіне еш нәрсе ілінбей арып-ашып қайтып келе жатса, аспаннан бір алып қара құс көрінеді. Тырнағына қыстырған қызарғаны бар. Мұны көріп шал: – Дәу де болса, сен еліктің лағын әкетіп бара жатсың ғой, – деп көздеп тұрып үш мәрте атады. Сонда құс қалықтап барып үлкен дарияның ар жағына құлайды. Шал олжаға кенелдім деп масаттанып, сал жасап дарияның ар жағына әрең өтіп, құсқа жетіп барса, қасында сұлап өзінің баласы жатады. Тасқа ұрылған алып қара құста жан жоқ. Шал жылап-еңіреп, етегі жасқа толып отырғанда, құсқа жан да, тіл де бітіпті: – Ей, аңшы, сенің ұлдарыңның көктегі иесі мен едім. Тоғыз ұлыңды елің өлтірді. Соңғы ұлыңды өзің өлтірдің. Мен оны адасып келе жатқан жерінен алып келе жатыр ем. Сен оны көктегі иесінен айырдың, – деп өледі. Сонда барып шалдың есіне баяғы құдайы қонақтың сөзі түседі де, бармағын тістейді. Баласын шекпеніне орап үйіне оралады. Үйінде бәйбішесі жоқ екен. Баланы күндегі жататын орнына жатқызып қойып, домбырасын қолына алып, теріс бұрап отырғанда кемпірі кіріп келеді: – Ой, құдай-ай, аспаннан алып қара құс көріп, балама бірдеңе болды ма деп өкпемді қолыма алып жүгіріп келмеймін бе? Сен нағып қабағыңды түйіп отырсың? «Таңғы нәсіп тәңірден», «Өлмегенге өлі балық жолығар». Елден, жұрттан айналайын, сәлемдеме беріп жіберді, – дегенде, шал «Балаң өлді, бәйбіше» деп естірту күйін тартқан екен. Күйді тыңдап бола бере кемпірі: – Әй, шал, сен мұндай күйді тартпаушы едің. Мынауың суық хабар айтып тұр ғой, – деп, жүгіріп барып шалдың шекпенін көтеріп қалғанда, ұзыннан түскен ұлы сұлық жатыр екен. Сонда қарғап-сілеп, шалдың домбырасын қолынан жұлып алып, «Құлыным!», «Құлыным!» деп зарлап, солқылдап, өксіп күй тарта жөнеледі... ... Кемпірдің күйі тым зарлы, зәрлі, ащы болып, шал да шыдай алмай домбыраны қолына қайыра алып, «Ойбай, ботам!» деп егіле тартады да, соңынан «Жылама, қатын, жылама» деп жұбату күйін шертеді. ... Сөйтіп, кемпір мен шал баланың өлігін көтеріп елге оралыпты. (Ескерту: Тағы бір нұсқасында күй соңында бала тіріліп, көзін ашып алыпты, – делінеді.)

Once upon a time, an old woman and an old man were herding cattle. Whenever their nine sons began to understand the world, they would die one after another. When their tenth son was born, a divine guest came and stayed over the celebration. Before leaving, the guest said: – The owner of your children is a great black bird. Without reaching that owner, they will die from the evil eye. Leave this village. You will return when your son grows up, – he said. After he left, the old man and woman thought, "The guest is a wanderer; his words must be right," and they moved overnight, setting up their home on the edge of a grove, where they began to live. The child grew to be three or four years old. One day, the old man went hunting, and as he returned, weary and empty-handed, he saw a great black bird in the sky. It had something red caught in its claws. Seeing this, the old man said: – Surely, you are taking the fawn of a deer, – and he aimed and shot three times. The bird soared and fell on the other side of a great river. The old man, feeling triumphant, barely crossed the river and reached the bird, only to find his own son lying beside it. The great black bird lay lifeless, having struck a rock. As the old man wept and his lap filled with tears, the bird suddenly spoke: – O hunter, I was the heavenly owner of your sons. Your nine sons were killed by your people. You killed your last son yourself. I was bringing him back from where he had lost his way. You have deprived him of his heavenly owner, – and then it died. Only then did the old man remember the words of the divine guest, and he bit his finger in regret. He wrapped his son in his cloak and returned home. When he got home, his wife was not there. He laid the boy in his usual sleeping place, took his dombra, and began to play a mournful tune when his wife entered: – Oh, my God, seeing a great black bird in the sky, I rushed here, fearing something had happened to my son! Why are you frowning? "Morning blessings come from God," "A dead fish meets the living." I received greetings from the people, – when the old man played a sorrowful tune, saying, "Your son has died, my wife." As she listened to the tune, the old woman said: – Hey, old man, you never played such a tune. This one brings cold news, – and when she rushed to lift the old man's cloak, her long son lay lifeless. Then, cursing and swearing, she snatched the dombra from the old man's hands, crying, "My child! My child!" and began to play a sorrowful tune... ... The old woman's tune was very mournful, bitter, and sharp, and the old man, unable to bear it, took the dombra back in his hands and, weeping, played, "Oh, my dear!" and then played a comforting tune, saying, "Don't cry, my wife, don't cry." ... Thus, the old man and woman returned to their village carrying the body of their child. (Note: In another version, it is said that at the end of the tune, the child revived and opened his eyes.)