Қағытпа

Өзі күйші, өзі сері бір жігіт жұрт қарағандай жорға атын жоғалтып, іздеп жүріп бір ауылға тап болады. Бейтаныс ауыл болған соң үй таңдап жүрсін бе, шеткерірек тігілген бір үйге ат басын бұрады. Сәлем беріп үйге кіріп келсе, бойжеткен қызы бар үй екен. Төрге жайғасып, аман-саулық сұрасады. Үйдің үлкендері көрші ауылға қонақтап кетсе керек. Үйге қонақ келген соң бойжеткен қыз кіріп-шығып дәм қамдайды. «Сырт көз – сыншы» деген емес пе, жас қыздың қылық-қимылын бағып отырған сері жігіт бойжеткеннің шалбарының балағында шоқ түсіп күйдірген ойықты көзі шалып қалады. Шалбар ойымынан қыз балтыры ағарып көрініп, көз арбайды. Сонда, мырс етіп күлген сері жігіт іргеде сүйеулі тұрған домбыраны ала салып, бір тосын сарында шертеді. Домбыра үні сылқ-сылқ күліп, әлдебір сөзді қоймай қайталағандай болады. Бойжеткен қыз ши ішінен құлақ түріп тыңдаса, «жалаң бұттан жалт-жұлт, жалаң бұттан жалт-жұлт» деп сөйлеп отырғандай әсер береді. Жігіттің нені меңзеп тартып отырғанын сезген қыз «қап, мына көлденеңді көк аттыға келеке болдым-ау, берген асты ішіп жөнімен келіп, жөнімен кетпей ме!» деп іштей намыстанады. Бірақ сыр бермейді, кіріп-шығып дәм қамдап дастархан жаяды. Ал, сері жігіт болса, домбыра тіліне оралған әзіл сарынды қызықтап, сұңқылдай қайталап қоймайды. Жігіттің мұнысына әбден намыстанып, шыдай алмаған қыз бір айлы сәтте: «Бәрекелді, тәрізі күйші ауылдың баласы болдыңыз-ау, мынауыңыз бұрын естімеген сарын екен. Кәне, мен қайталап көрейінші, былай тарттыңыз ба?» деп, домбыраны қолына алған беті сарынын өзгертпестен басқаша сөйлетіп, қарымта жауап қайтарады. Сонда қыз тартқан домбырада «Жөніңе жүр, жолаушы, жөніңе жүр, жолаушы!» деген қарымта жауап естіледі. Қыздың зілсіз қарымтасын жігіт те жазбай танып, өнеріне сүйсінген екен дейді. Сөйтіп, бұл күй қыз бен жігіттің қалжыңын бейнелейтін болғандықтан, ел ішіне «Қағытпа» деген атпен тарап кетсе керек. Күй сарыны бір орам әзіл сөздің буынын қайталауға құрылғандықтан тартуға оңай, содан да болуы керек. Ойын-тойда екі жар болып отырған жастар «Қағытпа» күйін жиі тартып, бір-бірін тың сөздің ырғағымен қағытып, сонсоң бір-біріне күй тілінде не деп әзілдегенін жорытып, мәз-мәйрам болысып жатады. Мұндайда домбырашының емеурін еткен сөзі күйі сарынының буынына сыймаса, күйді құбылта байытып, соны ырғақ қосып, түрленте шертетін де дәстүр бар, мұның өзі тартушы мен тыңдаушының күй тілінде түсінуін шыңдап, өнердің өрісін ұзартатын дәстүр.

A young man, both a musician and a dandy, loses his horse while wandering and ends up in a village. Since it is an unfamiliar village, he chooses a house that is pitched a bit further away. Upon entering and greeting, he finds that it is a household with a young girl. After settling down in the main room and asking about their well-being, he learns that the elders of the house have gone to visit a neighboring village. Once a guest arrives, the young girl comes in and out, preparing food. As the saying goes, "an outsider is a critic," the young man observes the girl’s movements and notices a burn mark on the hem of her trousers. The tear in her pants reveals her fair calf, catching his eye. Then, chuckling to himself, the young man picks up the dombyra leaning against the wall and plays a surprising tune. The sound of the dombyra seems to laugh and repeat some words incessantly. The young girl, listening from the kitchen, feels as if it is saying, “bare legs flashing, bare legs flashing.” Realizing what the young man is hinting at, the girl thinks to herself, “Oh no, I’ve become a subject of mockery for this random fellow; I should come and go properly after eating!” But she doesn’t show it, continuing to prepare the meal and set the table. Meanwhile, the young man keeps teasingly repeating the playful tune. Feeling thoroughly embarrassed by this, the girl, unable to hold back, at one point says: “Well done, it seems you are the son of a musician from the village; this is a tune I’ve never heard before. Let me try to repeat it; did you play it like this?” As she takes the dombyra and plays it without changing the melody, she responds in kind. The dombyra she plays echoes back, “Go your way, traveler, go your way, traveler!” The young man recognizes the girl’s clever response and is said to have admired her skill. Thus, since this tune reflects the playful banter between the girl and the young man, it spread among the people under the name “Kagytpa.” The melody of the tune is structured to repeat a playful phrase, making it easy to play, which might be why it became popular. During festivities, young couples often play the “Kagytpa” tune, teasing each other with the rhythm of the words, and then interpreting what they have joked about in the language of the tune, enjoying themselves thoroughly. In such cases, if the words hinted at by the musician do not fit the rhythm of the tune, there is also a tradition of enriching the tune by varying it and adding new rhythms, which sharpens the understanding of the language of the tune for both the player and the listener, extending the realm of art.