Телқоңыр (ІІ нұсқа)

Дәулеті шалқыған, елге беделі артқан бір ұлықтың төскейді жайлаған қаптаған қалың жылқысының ішінде мәпелеген қоңыр тұлпары болыпты. Қоңыр ат қамыс құлақ, тік бақай, бөкен қабақ, сіңірлі, алыс адымды зор денелі аттың сұлуы атанады. Ұлық қоңыр жүйрікті кермеге байлап сылап-сипап, мәпелеп күтуші қойып, түнде күзеттіріп бақтырады. Тұлпарды ауыл арасында емес, ел ішінде бас қосатын ұлы дүрмекке ғана мініп, ру-руды қамтыған үлкен тойларда бәйгеге қосады. Ел ішінде жылқыға арнап тартылып жүрген күйлердің бірде-бірін қоңырдың жүйріктігіне тең көрмеген ұлық: «Қоңыр аттың жүрісін күйге түсірген домбырашы болса атан түйе жетектетіп, ат мінгізіп, киіт кигіземін», – деп бүкіл елге жария шашады. Талай күйді тамылжыта шерткен күйшілер хал-қадарінше күй шығарады. Бірақ күйшілердің ойланып- толғанып шығарған күйлері ұлық көңілінен шықпайды. Ел ішіне аңызға айналған бұл оқиғаға құлақ құрышы қанған көршілес рудың ұлығы қоңыр жүйрікті ұрлап алмақ болады. Бір қу жігіттің қасына асқан шебер домбырашы қосып, қоңыр жүйрікті ұрлап әкелуге аттандырады. Ұзақ жол жүріп шаршаған екеуі ел шетіне келгенмен мақсаттарына жете алмай дал болады. «Онда не бар дейсің тәйірі! Аламыз да қайтамыз», – деген ойлар құр үміттің бұлаңы болады да шығады. Ұлық ордасының қасындағы кермеге байлаған қоңыр жүйрік күндіз-түні күзетулі. Күндіз күтуші басы-қасынан ұзамайды. Түнде қой күзеткен қыз-келіншектер айнала қоршап алақанда ұстайды. Қу жігіт пен домбырашы әлденеше күн торып ала алмайтындарына көзі жетеді. Қасындағы төмен қарап мұңайып отырған домбырашыға қу жігіт өзінің ойлап тапқан әдісін айтады. – Бөтен ел бөтен жерде бүйтіп не марқаба табамыз. Ел жатып, қыз-келіншектер қой күзетіп шыққан кезде сен ауылдың ар жағында дөңге шығып домбыраңды шерте бер. Ет-жүректі елжіретіп сезімді баурап алатын тәтті күйге құмартқан қыз-келіншектер сенің қасыңа баруы мүмкін. Жолымыз болып, олар сені қоршаса, әдемі күйлермен айналдыр. Осы кезде мен күзетсіз қалған қоңырды жетектеп алып шығайын. Екеуі осыған келіседі де, ел ұйқыға кеткенде бөлінеді. Қой күзетіп қысыр әңгімемен таңның атуын күткен қыз-келіншектер күтпеген жерден төгіле шығып бойды тербеп алған домбыра үніне құлақ түреді. Бірінен соң бірі үзіліс таппай шертілген күй даусына елегізген қыз-келіншектер жарыса тұрып, домбырашының қасына барады. Домбырашы: «Көршілес ауылдың жігітімін, жол қарап шығып ем, жолым болмай торыққан соң домбырамен сырласып отырмын», – дейді де, күйді шерте береді. Қолайлы сәтті пайдаланған қу жігіт еппен келіп кермеде байлаулы тұрған қоңыр жүйрікті жетекке алып межелі жерге тартады. «Енді алып үлгерген шығарсың», – деп топшылаған күйші домбырасын қолына ап, қыздармен қош айтысып жолға түседі. Манадан тәтті күйден нәр алған қыз-келіншектер оралса, кермедегі қоңыр жүйрік жоқ. Маужыраған тыныш түнде ұзақ ұйқыда жатқан ұлық та, ауыл адамдары да «қоңыр жүйрік жоқ», – деп айнала жүгіріп шулаған қыздардың дауысымен оянады. «Қайтып айырылдыңдар?» – деген сұрауына қыздар болған оқиғаны айтып береді. – Домбырашы қандай күй шертті? – дейді ұлық. – Домбырашы мынадай күй шертті, – деп күйді ұғып алған бір қыз шерте жөнеледі. Алып қашқан ат жүрісін, сұлу шабысын суреттеген күй тыңдаушыларды баурап алады. Беріле тыңдап егіліп тұрған ұлық күй біте бергенде басын көтереді де, зор үнмен: «Қоңыр аттың шабысы мен сұлулығын аумаған қалпында қос шекте ойнатқан домбырашы бар ма еді бұл елде?! Бар болса баяғыдан қайда жүрген ол. Бұл елдің күйшісі емес. Көршілес руда бәлен деген төренің асқан шебер домбырашысы бар деуші еді. Мынау соның күйі. Атты ұрлатқан сол төре. Талай рет сұратқанда бермеп едім, егескен екен», – депті де отыра кетіпті. Ұлық күйініп аз отырады да, сенімді екі жігітін шақырып алып: – Атқа қоныңдар да, сол төреге барыңдар. Ат басындай жамбы төреге сәлемдемем. Қолекі тапсырып сәлем беріңдер. Қоңыр жүйрікті сұрамаңдар, берсе, алмаңдар, – дейді. Төре екі жігітті құрметті қонақ етіп, ұлықтың сәлемдемесін қуана алады. Екі жігіт жүрерде төре бұйымтайларын сұраса олар: «Ұлығымыз сәлем деді», дегеннен басқа ештеңе айтпады. Өш-араздығы, алым-берімі жоқ, бірақ қоңыр жүйріктің қолды болғанына қынжылмай сәлем жолдаған ұлыққа риза болған төре, қоңыр жүйріктің қасына одан аумайтын тағы бір қоңырды қосып береді де: «Ұлықтарыңа сәлем де! Айыбымды кешкен екен, мен де аяғына жығылдым. Егіздей көрінетін екі қоңыр екеуімізде тұрмай, біріне-бірі сән беріп сонда тұрсын!» – деп қос қоңырды жетектетеді. Сөйтіп, бір қоңыр ат екеу болып оралады да, ұлықтың ордасының қасындағы кермеге байланады. Бір-бірінен аумайтын қос қоңырдың пішініне, сымбатына, жүйріктігіне құмартқан күйшілер «Телқоңыр» күйін шығарады.

A wealthy and respected nobleman had a vast herd of horses, among which was a cherished brown stallion. The brown horse was known for its beautiful features: it had ears like reeds, straight hooves, a graceful forehead, sinewy legs, and a large body with long strides. The nobleman tied the swift brown horse to a post, pampered it, and had a caretaker watch over it at night. The stallion was only ridden at grand gatherings where the tribes came together for large celebrations, participating in races. The nobleman, who did not consider any of the melodies composed for horses to be equal to the speed of the brown horse, declared to the entire land: “If there is a bard who can capture the gait of the brown horse in a melody, I will have him lead a camel and mount him, and dress him in fine clothes.” Many musicians, to the best of their ability, tried to compose melodies. However, none of the musicians’ thoughtful compositions pleased the nobleman. Hearing of this legendary event, a nobleman from a neighboring tribe plotted to steal the swift brown horse. He sent a clever young man along with a skilled bard to steal the horse. After a long journey, the two grew weary as they reached the edge of the land but could not achieve their goal. “What’s there to worry about? We’ll take it and return,” they thought, but their hopes were dashed. The brown stallion tied to the post near the nobleman’s palace was guarded day and night. During the day, the caretaker stayed close, and at night, the girls and women guarding the sheep surrounded it. The clever young man and the bard realized after several days that they could not sneak in. The clever young man then shared his plan with the downcast bard. “Why would we find any success here in a foreign land? When the villagers are asleep and the girls are out guarding the sheep, you climb the hill beyond the village and play your dombra. The girls, enchanted by your sweet melodies that tug at their hearts, may come to you. If we are lucky and they surround you, play beautiful tunes. Meanwhile, I will take the unguarded brown horse and lead it away.” They agreed to this plan and separated when the village fell asleep. The girls, waiting for dawn while guarding the sheep and engaging in idle chatter, unexpectedly heard the enchanting sound of the dombra. One after another, the girls, drawn by the continuous melody, hurried to the bard. “I am a young man from the neighboring village. I was waiting for someone, but since I had no luck, I am just conversing with my dombra,” said the bard as he continued to play. Seizing the opportunity, the clever young man quietly approached and led the tied brown stallion away to their destination. “You must have managed to get it by now,” thought the bard, picking up his dombra and setting off after saying goodbye to the girls. When the girls, who had been captivated by the sweet melody, returned, the brown stallion was gone. In the tranquil night, both the nobleman and the villagers were awakened by the girls’ cries of “The brown stallion is gone!” “What happened?” asked the nobleman. The girls recounted the events. “What melody did the bard play?” inquired the nobleman. “The bard played this melody,” said one girl, who had memorized it, and began to play. The melody depicted the horse’s gait and graceful run, captivating the listeners. As the nobleman listened intently, he raised his head when the melody ended and exclaimed loudly: “Was there ever a bard in this land who could play the beauty and speed of the brown horse in such a way?! If there was, where has he been all this time? He is not a bard of this land. I heard there was an exceptionally skilled bard from a nobleman of the neighboring tribe. This is his melody. That nobleman is the one who had the horse stolen. I had asked for it many times, but he refused, it seems he was plotting.” The nobleman sat in sorrow for a while and then called two of his trusted young men. “Mount your horses and go to that nobleman. Take a gold coin as a gift. Deliver my greetings. Do not ask for the brown stallion, and if he offers it, do not accept it,” he instructed. The nobleman welcomed the two young men as honored guests and gladly accepted the nobleman’s gift. When the two young men were about to leave, the nobleman asked if they had any requests, but they replied, “Our nobleman sent his greetings,” and said nothing more. The nobleman, pleased with the nobleman’s respectful gesture despite the loss of the brown stallion, gave them another brown horse that resembled the first and said: “Send my greetings to your nobleman! Since he has forgiven me, I too bow to him. Let these two similar brown horses stand together, giving each other beauty!” Thus, one brown horse returned as two and was tied to the post near the nobleman’s palace. Captivated by the appearance, grace, and speed of the two identical brown horses, the musicians composed the melody “Telqonyr.”