Қорқыт (ІV нұсқа)

Қазақ халқы Қорқытты саз құдіреті, оның ішінде қобыздың атасы деп атайды. Адам жанының ең асыл сыры қобыз үнін де деп біледі. Сондықтан да өз кезінде бойларындағы құпия қуаттың сипатын жұртқа жария ету ісінде ел ішіндегі бақсылар қобыз сарынын пайдаланып отырған. Қобызды дәріптеп, киелі саз құралы санатында жұрттың санасын ұйытып, жүрегін елжіреткен. Қобыздың сиқырлы қасиеті жалынды жырмен бейнеленген. «Қарағайдың түбінен Қайырып алған, қобызым. Ақ қайыңның безінен Айырып алған, қобызым. Үйеңкінің түбінен Үйіріп алған, қобызым. Өзегінен еменнің Ойып алған, қобызым. Ақ ырғайын қиянның Құлақ қылған, қобызым. Қыл құйрығын құланның Ішек қылған, қобызым. Тәутекенің мүйізін Тиек қылған, қобызым. Тобылғының шыбығын Қияқ қылған, қобызым». Осылайша бұрқырата жыр төгу арқылы қобызбен күңіренте күй шерте отырып, Қорқыт атаның жарық дүниеге құштарлығын, өмірде жақсылықты асыру жолындағы арманын, қажыр-қайратын аңыз қып айтады. Бабаның ұлы мұратының желісін қобыз сарынымен ел жүрегіне жеткізіп, ой-сананы тербейді, жанын елжіретеді. Сарнаған қобыз үні құдірет болып сезіледі. Ал домбырада шертілетін «Қорқыт» күйінің ырғағы да, желісі де өзгешелеу. Мұңды күңіреніс сарыннан гөрі толғаныс, бұрқаныс бунағы басым. Қасиетті бабамыздың басынан кешкен уақиғалар мен көңіл-күйін ашып, адам ойына ұлылықтың ұрығын себуге арналған сыңайы бар. Осыған орай, аңыздар да сол мұраттан тарамдалады. Қорқыт ата желдей жүйткіген желмаясымен қалың қатпарлы таулардың сай-саласын аралап, есілте жортып келе жатады. Жайқалған жасыл нуға бөленген таудың бір жотасына шықса, екі жағы жалама жартасты шұңғыл аңғардың ішінде қиян-кескі соғыс жүріп жатыр екен. Қирай сұлаған адам өлігінен аяқ алып жүргісіз, әлі тірі қалғандары бірін-бірі найзалап, қылыштап, таласқан итше шайнасады. Біреуді-біреу парықтамайды. Көздерін қан жапқан, әкесі қарсы келіп қалған баласын, ағасы інісін соққылайды. Ақыл-есінен адасып, құтырғандай арпалысады. Тағы аңша жұлқысып, бірін-бірі жүндей түтеді. Осы арада Қорқыт ата төбенің басына отыра қалып, қобызын күңіренте сарнатады. Сиқырлы, зарлы сарын тау-тасты жаңғыртады. Зарлы үнге балқығандай тау шайқалып, жер теңселеді. Ес-түссіз алысып жатқан адамдар тәлтіректей теңселіп барып, сұлай-сүлай кетеді. Қан жоса боп жатқан өліктер қорғасындай балқып ериді де, әрқайсысы домалаған қой тастарға айналып кетеді. Күйін безілдете сарнатқан Қорқыт атаның жаны күйзеліп, ойы шалқиды. Мына тайпалардың адамдарына мына ұлы таудың құшағы тарлық етті ме? Туыстығынан бездірген обырлықтың кесірінен бір-бірінің жаулығы соның салдары ма? Неге түбін ойламайды бұлар? Мынандай қанды қырғын халықты құрдымға құлатпай ма? Жалпақ әлемнің құшағынан құлашты еркін жаятын жер табылар-ай. Ал адам баласын ақылға келтіретін, өлімді тиятын шара бар ма? тәңір сормаңдай пенделеріңе өзің жар бола гөр!.. ендігі өмірімді, ақыл-ойымды осы жолға жұмсайын... «Құлпырып тұрған қамқа тон, Шүперек болар тозған соң. Бүрлеп тұрған бәйшешек, Қурай болар солған соң...» Елінің қамын ойлаған Қорқыт атаның жүрегі қан жылайды. Тайпаның тағдыры жанын күйзелтеді. Жердің желінін ембей, желкесінде ойнақтаған асау тайпаның күйреуі – қайғысы болады. Осы қасіретті тебіреніспен Қорқыт ата желмаясына мінеді де, тынысы кең, тарпығы жоқ, өлімді білмейтін жер іздеу үшін дүниені шарлап кетеді. Ұзақ жол тартады. Бір күні қалың орманның шетіне шығып, жалпақ жазыққа көз салып тұрады. Айналасына қараса, орманның шетінде біреу жер қазып жатады. Бұл күннің батысына барған кезі екен. Әлгі жер қазып жатқан адамның қасына келсе, жас жігіт екен. Қорқыт ата жөн сұрайды: – Бір адамның өмірі өшкен екен-ау, бұл кімнің көрі? Жігіт жолаушыға қадала қарайды да: – Бұл Қорқыттың көрі, – дейді. Мұны естіген Қорқыт ата өзінің де қартая бастағанын сезеді. Бірақ адам баласын өлімнен құтқарып, бақытқа кенелтемін деген ойы жебейді. «Мен әлі мұратыма жеткен жоқпын, арманымды орындамай өлмеймін». Осы оймен артына бұрылады. Қатпар-қатпар құм кешіп, аңызғақ ескен жол басып, асқар- асқар таулардан асады. Таудың етегіне түскен кезде жер қазып жатқан біреуді көреді. Дене бітімі шомбалдай жігіт ағасы екен, жөн сұрайды. Ол да сұсты көзбен қарап, Қорқытқа көр қазып жатқандығын айтады. Алдынан шырадай жайнап шығып келе жатқан күнді көреді де, солға бұрылады. Қалың орман, қатпар таулардан, адырлы өлке, батпақты саздардан өтіп, жайқын теңізге жетеді. Теңіз жағасында тасты ойып, жер қазып жатқан орта жастағы адамға кезігеді. Ол да Қорқытқа көр қазып жатқандығын айтады. Қорқыт ата өзінің қуаты қайта бастағанын сезеді. Тағы да бөгелместен жылжып оңға бұрылады. Көлдерді жағалап, айдынды өзендерден өтеді. Жалпақ даланы шарлайды. Алдынан айнадай жарқырап жатқан жалпақ өзен кезігеді. Өзеннің жар қабағында бір шал жер қазып жатады. Шаршап- шалдығып жеткен Қорқыт ата: – О, қадірлі қария, бұл кімнің көрі? – деп сұрайды. Шал қамыға қарайды да: – «Өзекті жанға бір өлім», одан қашып қайда барып құтылмақсың, Қорқыт? Бұл сенің көрің, енді осыған кір де, тыныс ал! – дейді. Қайда барса да өзіне қазылған көрге тап болған Қорқыт атаның көзіне өлім нышаны елестейді. Аппақ қудай сақалы желбіреп, сол арада жүгіне отыра қалады. «О, жарық дүние, қадіріңді білмеген адам баласына ақыл бер, қамқор бол! Жердің көркі елмен, елімді емірентпек едім, ол ойымды асыруға уақытым жетер емес. Жалғыз өзімнің қолымнан келмейді екен, соны білмеппін. Көп біріксе, көл емес пе, соны ойламаппын. Сол күйімді қолдай көр...». Қорқыт ата сол арада жарық дүниеге тілегін айтып, өзінің ақырғы қоштасу күйін шерткен екен... Осы арман домбыра үнімен берілетін «Қорқыт» күйі мұңды да, зарлы да емес, теңіздің толқынындай ширатыла бұралған дауылды бұрқаныс, домбыраның бунақты үні, күмбірлеген дүмбірлі сарынмен өне бойды шымырлатады. Жүректі тебірентіп, ғажайып сырлы ойларға батырады. Адамның санасын шайқап, жігерлі сенімге баурайды. Күй ырғағындағы тебіреніс ойға бөлеген толғаныспен құшағы кең әлемге жетелейді. Бауырмалдықтың, тіршіліктің сырын ұғуға баулиды. Жаныңды жайнатып, туыстық сезіміңді жетілдіреді. Қырқыс қиянаттан жирендіреді.

The Kazakh people call Korkyt the master of musical power, particularly the ancestor of the kobyz. They believe that the most precious secret of the human soul is the sound of the kobyz. Therefore, in his time, shamans used the melodies of the kobyz to reveal the nature of the hidden power within them to the people. They praised the kobyz, captivating the minds of the people and warming their hearts as a sacred musical instrument. The magical qualities of the kobyz are depicted in passionate poetry. "From under the pine tree, I have taken, my kobyz. From the bark of the white birch, I have taken, my kobyz. From under the elm tree, I have taken, my kobyz. From the core of the oak, I have carved, my kobyz. From the white honeysuckle, I have made the ear, my kobyz. From the tail of the wild horse, I have made the string, my kobyz. From the horn of the great beast, I have made the peg, my kobyz. From the twig of the tamarisk, I have made the bow, my kobyz." Thus, through the pouring of verses and the playing of the kobyz, Korkyt's longing for the bright world, his dreams of bringing goodness into life, and his perseverance are told as a legend. The essence of the great ancestor's noble purpose is conveyed to the hearts of the people through the melodies of the kobyz, stirring thoughts and emotions. The sound of the lamenting kobyz feels divine. Meanwhile, the rhythm and melody of the "Korkyt" piece played on the dombra are somewhat different. Instead of a mournful lament, there is a predominance of reflection and turmoil. It seems to reveal the events and emotions experienced by our sacred ancestor, aiming to sow the seeds of greatness in the minds of people. Accordingly, legends branch out from that purpose. Korkyt rides on his swift steed, traversing the deep folds of the mountains, and as he climbs to one ridge covered in lush green grass, he sees a fierce battle taking place in a deep valley flanked by steep cliffs. The ground is littered with the bodies of the fallen, making it impossible to walk, while the few survivors are fighting each other with spears and swords, gnawing at each other like dogs. No one recognizes anyone else. Their eyes are blinded by blood; a father strikes his son, and a brother beats his brother. They are struggling as if they have lost their minds, fighting fiercely, tearing each other apart. At that moment, Korkyt sits on top of the hill and begins to play his kobyz. The magical, mournful melody echoes through the mountains and valleys. As if enchanted by the sorrowful sound, the mountains tremble, and the earth shakes. The people who were fighting senselessly stagger and fall down. The blood-soaked corpses melt away like lead and turn into rolling stones. As Korkyt plays with fervor, his soul is tormented, and his thoughts expand. Did the embrace of this great mountain become too narrow for the people of these tribes? Is the result of the greed that has severed their kinship that they are fighting over each other's scarves? Why do they not think of the consequences? Will such a bloody massacre not lead their people to ruin? Surely there must be a place in the vast world where one can spread their arms freely. But is there a way to bring reason to humanity, to prevent death? O God, be a helper to your forlorn creatures!... I will devote my remaining life and intellect to this path... "A beautiful velvet coat, Will become a rag when worn out. The blooming snowdrop, Will become dry when withered..." Korkyt's heart bleeds for the fate of his people. The destiny of the tribe torments his soul. The collapse of the wild tribe, which does not graze the earth's pasture, is his sorrow. With this tragic turmoil, Korkyt mounts his steed and sets out to wander the world in search of a land without death, a place with wide horizons. He travels a long way. One day, he reaches the edge of a dense forest and gazes at the vast plain. Looking around, he sees someone digging the earth at the edge of the forest. It is the time of sunset. When he approaches the person digging, he finds it is a young man. Korkyt asks for directions: – A life has been extinguished; whose grave is this? The young man looks intently at the traveler and replies: – This is Korkyt's grave. Upon hearing this, Korkyt realizes that he too has begun to age. But the thought of saving humanity from death and bringing them happiness inspires him. "I have not yet achieved my purpose; I will not die without fulfilling my dream." With this thought, he turns back. He crosses the layered sands, walks along the winding paths, and climbs over towering mountains. When he reaches the foot of the mountain, he sees someone digging the earth. It is a stout man, and Korkyt asks him for directions. He also looks at Korkyt with a stern gaze and says he is digging a grave. Seeing the sun shining brightly ahead, he turns left. He passes through dense forests, rugged mountains, hilly regions, and muddy marshes, reaching a calm sea. On the shore of the sea, he encounters a middle-aged man who is also digging the earth. He too tells Korkyt that he is digging a grave. Korkyt feels his strength beginning to wane. Without stopping, he moves on to the right. He walks along the shores of lakes and crosses flowing rivers. He traverses the vast steppe. Suddenly, he comes across a wide river shining like a mirror. On the riverbank, an old man is digging the earth. Exhausted from his journey, Korkyt asks: – O, esteemed elder, whose grave is this? The old man looks mournfully and replies: – "For every living soul, there is one death"; where will you escape from it, Korkyt? This is your grave; now enter it and take a breath! Wherever he goes, Korkyt finds himself confronted with the grave that has been dug for him. The signs of death appear before his eyes. With his white beard fluttering in the wind, he sits down there. "O, bright world, grant wisdom to those who do not appreciate you, be their protector! The beauty of the earth lies with the people; I would have made my people thrive, but I do not have enough time to fulfill that thought. I cannot do it alone; I did not realize that. If many come together, it is not a small thing; I did not think of that. Support my condition..." Right there, Korkyt expressed his wish to the bright world and played his final farewell melody... This dream is conveyed through the sound of the dombra in the "Korkyt" piece, which is neither mournful nor lamenting, but rather a stormy turmoil that swirls like the waves of the sea, with the dombra's rhythmic sound resonating throughout. It stirs the heart and immerses one in wondrous thoughts. It shakes the consciousness of humanity and captivates with spirited faith. The emotional turmoil in the rhythm of the piece leads one to the vast world filled with reflection. It nurtures the understanding of the essence of kinship and life. It brightens the soul and enhances the feeling of brotherhood. It deters from the treachery of conflict.