Қосбасқан

Халқымыздың салты бойынша, ең ауыр қылмыс, кешірімсіз күнә – қос басу. Салт бұзу жаман ырымға саналса да, қос басып, жылқы барымталау кездесіп тұрған. Бірде көршілес халықтың бір топ суық қол сұғанақтары ел тонап, қос басу емес, қыз басу, олжа салуға дейін барып, екі елдің арасын шиеленістірген қырғын болыпты. Шырық бұзып, ырық кетірген тоңмойындардың қылығы екі елдің де шыдамын тоздырып, төзімін тауысыпты. Шыдай алмаған екі жақтың көрегендері бас біріктіріп, күнәһарларды жазаға тартуға бекінеді. Төреліктің бір жақ тізгінін – Тума би, екіншісін Сона би ұстапты. Төреліктің төріне, топтың алдына құныкерлер мен күнәһарларды шығарады. «Шырақтарым кім еді, көзін тігіп, арыңа тиген, намысыңды жер еткен, жүрекке жара салып, ақ жүзіңді қорлаған. Тап басып таны да, дәл көздеп көзінен ат кіріптардың. Жебең тиіп көзі шықса, қолы сынып, басы жарылса, жүректен өтіп, демі бітсе – арыңның садағасы. Жаза басып мүлт кетсең – жаныңның садағасы. Күрмелген жіп, күйінген жүрек жарасының шешімі, төрелігі сол болар, шырақтарым, садағың берер жазасын...» – деп, Сона төреліктің төрінде тұрған он екі қызға қорамсақты ұсына берген кезде, кек кернеген ызалы қыз Гүлсана суырылып алға шығады. Болған жағдайды шұбыртып айта келіп, ашу қысып булыққан ол садағын шірене тартып, ұзын сойыл ұр да жық қара дойырды мұрттай ұшырып түсіріпті. Күй атасы атанған Бәжең осы оқиғаның желісін, оның күйініш-сүйінішін, төрелігін «Қосбасқан» деп ат қойып, домбыраның көмейінен осылайша күй сөйлетіпті.

According to our people's customs, the gravest crime, an unforgivable sin, is the act of "qos basu" (double murder). Although breaking customs is considered a bad omen, instances of "qos basu" and horse theft were still occurring. Once, a group of cold-hearted marauders from a neighboring nation plundered the land, going beyond "qos basu" to "qyz basu" (abduction of women), escalating tensions between the two nations and leading to a massacre. The actions of these stubborn individuals, who broke the rules and lost their sense of propriety, exhausted the patience of both nations. Unable to endure any longer, the wise leaders from both sides decided to unite and punish the sinners. Tumai Bi held one side of the judgment, while Sona Bi held the other. In the presence of the judges, the culprits and sinners were brought forth. "My lights, who are those that have cast their eyes upon you, tarnished your honor, inflicted wounds upon your heart, and sullied your fair face? Identify them clearly, aim precisely, and let the arrows fly. If your arrow strikes their eye, breaks their hand, or shatters their head, and if it pierces their heart and takes their breath away – it will be the sacrifice of your honor. If you make a mistake and miss – it will be the sacrifice of your soul. The tangled thread, the burning heart's wound, the resolution, the judgment will be this, my lights, your sacrifice will bring forth the punishment..." – as Sona was offering the quiver to the twelve girls standing at the judgment, a vengeful girl named Gulsana stepped forward. As she recounted the events, her anger boiling over, she drew her bow taut and struck down the black horse with a long club, sending it tumbling. The father of the horse, known as Bäjen, named this event and its sorrows and joys, as well as its judgment, "Qosbasqan," and thus he expressed the tale through the strings of the dombra.