Шалқыма

Ертеде, ел Жайық өзенінің күншығыс бетін қыста қоныс етсе, күн батыс бетін жаз жайлауы етіп пайдаланған кездері де болған. Осындай бір жылдары көктем ерте шығып, мыңғыраған төрт түлік малмен, қаптаған қалың ел жылдағы әдетінше Жайықтан өтіп жатады. Жылдың төрт мезгілі: қыстың аты – қыс, жаздың аты – жаз, күздің аты – күз, көктемнің аты – көктем. Әсіресе көктем айларында: маңыраған қозы, кісінеген құлын, мөңіреген бұзау, боздаған бота – далада ұлы думан той жасап жатқандай көрінеді. Көктемде ауылға жан бітіп, жарқын-жарқын әзіл сөздер айтылып, қыз- келіншектердің сыңғырлаған әдемі күлкісі дала қызығына айналады. Ұлы дүрбелең. Айнала жасыл желек, көк майса шалғын шөп. Мазаңды алып, делебеңді қоздырады. Біреуді-біреу аңсап іздегендей күй сезімге түсесің. Мұндайды суреттеуге тек ақынның ғана сезімтал жүрегі, күйшінің күмбірлеген күйінің ғана құдіреті жетеді. Қора, қора қой жатыр, Қарын, қарын май жатыр. Түйе, түйе жүк жатыр, Ауыл, ауыл ел жатыр, – десе ақындар, күйшілер небір әдемі күйлерді домбыраның көмейінен төгілткен. Дәл осындай бір жылдары Жантөренің ауылы да көктемде Жайықтан өтіп, келесі жақтағы беткейге қонып жатады. Сол кездегі әдет-салт бойынша елдің игі-жақсылары бас қосып, Жайықтың арғы бетіне елден бұрынырақ шығып қарап тұратын. Жантөре де қасына жиналған төре ауылының игі жақсыларымен бірге арғы бетке өтіп алды. Айналасы тегіс көрінетін, биіктеу жар төбенің басына қалы кілемдер мен текеметтерді төсетті де, өзі төңірекке қырағы көзімен көңілі толып қарап тұрды. Сол кездегі дәстүр бойынша: Жантөре жастайынан өте зерек, сөзге ұста, әрі шешен, он саусағынан күй төгілген ақынжанды адам еді. Көз алдындағы көктемгі даланың ғажайып осындай көрінісі көңіл-күйін тасытса керек. Төре жанында тұрған қаптаулы қарағай домбырасын қолына алып беті-жүзі алабұртып, бір керемет сазды әуенді құйқылжыта төгілтті дейді. Бұрын-соңды мұндай сазды естімеген ағайындары, қасындағы ел жақсылары, домбыраның үніне елтіп, берілген күйі тым-тырыс отыр. Бір кезде Төре күйін бітіріп, домбыраны қасында жатқан көпшікке сүйей салды. Басын көтеріп жан-жағына жалт қарады. Айнала үнсіз. Қапелімде не болып қалғанын, алғашқы сәтте төренің өзі де түсінбей қалды. «Бұлары несі?» – деп ойлады сезіктеніп. Бір кезде көптің ішінен бір ағайыны: «Төре, жаңағы күйіңіз бұрын-соңды біз естімеген, керемет саз болды!» – дегенде ғана мән-жайды енді түсінген Жантөре: «Е, е, е! Ол мынау төгіліп Жайықтан өтіп жатқан еліме қарап, көңілімнің шалқып кеткені ғой!» деген екен. Сөйтіп, «Шалқыма» күйі Жантөренің кеудесінен қарлығаштың балапанындай ұшып шығып, қазақтың кең даласын аралап кеткен дейді айтушылар.

Once upon a time, the people used to settle on the eastern bank of the Zhaik River in winter and use the western bank as their summer pasture. In one of those years, spring arrived early, and the herds of livestock, along with a multitude of people, crossed the Zhaik as they did every year. The four seasons of the year are: winter is called winter, summer is called summer, autumn is called autumn, and spring is called spring. Especially in the spring months: the bleating of lambs, the whinnying of foals, the mooing of calves, and the crying of camels make it seem as if a grand celebration is taking place in the fields. In spring, life returns to the village, bright and cheerful words are exchanged, and the melodious laughter of girls and young women becomes the joy of the fields. A great commotion. Surrounding greenery, lush green grass. It takes away your peace and stirs your spirit. You feel as if you are longing for someone. Such feelings can only be captured by the sensitive heart of a poet or the enchanting melody of a musician. There are sheep in the pens, There is fat in the belly, There are camels with loads, There are villages, there are people, – say the poets, while musicians pour forth beautiful melodies from the strings of their dombra. In one such year, the village of Zhantore also crossed the Zhaik in spring and settled on the slope on the other side. According to the customs of that time, the respected elders of the community gathered together to observe the other side of the Zhaik from earlier than the rest of the people. Zhantore, along with the esteemed members of the noble village gathered around him, crossed over to the other side. They spread thick carpets and felt on the top of a slightly elevated cliff that appeared flat all around and stood there, looking around with a satisfied gaze. According to the traditions of that time: Zhantore was very perceptive from a young age, eloquent, and a poet with music flowing from his ten fingers. The marvelous sight of the spring steppe before his eyes must have uplifted his spirits. It is said that he picked up his covered pine dombra and, with a flushed face, poured forth a wonderful melodic tune. His relatives, who had never heard such a melody before, and the esteemed members of the village sat in silence, captivated by the sound of the dombra. At one point, after finishing his tune, Törе leaned the dombra against the cushion beside him. He raised his head and glanced around. It was silent all around. In an instant, he himself did not understand what had happened. “What is this?” he thought suspiciously. Suddenly, one of his relatives from the crowd said, “Törе, your recent tune was a wonderful melody that we have never heard before!” Only then did Zhantore understand the situation: “Oh, oh, oh! It was my heart overflowing as I looked at my people crossing over from the Zhaik!” Thus, the melody "Shalkyma" is said to have flown out of Zhantore's chest like a swallow chick and roamed across the vast Kazakh steppe.