Нар шөккен

1841 жылдың қысы қылышын сүйрете келіп, ақсүйек жұттың нышаны белгі бере бастайды. Мал сүмесімен күн көріп отырған Арқа қазақтары абыржыңқы күй кешеді. «Жұт жеті ағайынды» дегендей, қардың қалыңдығына, малдың өлім-жітіміне, ит-құстың молаюына, ұры-қарының білінуіне қоса терістіктен тұрған үскірік жел жыландай ысқырып басылмай қояды. Мал мен жанның апшысын қуырған қарлы боран Алшымбайдың да көп жылқысын ықтырып, көрші рулардың қорық-теппесіне алып келеді ғой. Аштық атасын таныта ма, Алшымбайдың ыққан жылқысы қорықтарды талап, тақырлағаны былай тұрсын, ауыл-ауылдың үстін басып, арық- тұраққа деп жинаған көпен-шөмелелеріне ауыз салады. Алшымбайдың жылқысы екенін білсін-білмесін көз алдында бөтен малдың аяқасты болып отыра ма, ауыл адамдары ығып келген көп жылқының алдын жасқап, бұрып жібереді. Сол бетінде ыққан жылқы Қарасор көлінің бықылдап жататын сорына тіреліп, біразы шығын болады ғой. Мұны естіген Алшымбай «жылқыларымды әдейі бақастықпен сорға түсірді» деп, көрші ауылдардан өлген малын өндіртіп алу үшін төңіректің би-болыстарын жинап, салмақ салады. Берсе – қолынан, бермесе – жолынан алатын, өктемдігін жүргізіп қалған Алшымбайға ешкім қарсы келе алмай, қиналған көпшілік араша сұрағандай, елдің жаңа талап жас биі Тәттімбетке кісі жібереді. Көптің сәлеміне құлақ асқан Тәттімбет келгенде Алшымбай би елдің апшысын қуырып, би-болыстарды ықтыра сөйлеп отырса керек. Тәттімбет Алшымбайдың жасының үлкендігін сыйлап, сөзін бөлмей шеткерірек отыра кетеді. Сонда Алшымбай дегенін арындататын үкім сөзін бітіре бергенде Тәттімбет: – Дат, Алшеке! Үкіміңізге қосарым бар! – дейді. – Айт датыңды! – деп Алшымбай ошарыла бұрылады. Сонда Тәттімбет: – Алшеке, жалғыз Айбике емес, жапсар жатқан Шаншар да, қала берді Қарқаралы, Қуды ен жайлаған иісі Қаракесек сізді төбесіне көтеріп, дуалы ауыз, тура би деп біледі. Дуалы ауыз, тура би деп танып, тағдырының тізгінін қолыңызға ұстатып отыр! Ол ол ма, ықпалыңызға жүргізем десеңіз, Қарқабат анасын ұрандас кеткен бір шоғыр Қаракесек былай тұрсын, қырық сегіз болыс Майқы-Бошанға, одан асып Арғынға айтқаныңыз өтеді. Япырау деймін, осынша билікте отырып, неліктен терістіктен соғар үскірікті алдын ала болжамадыңыз! Қалайша жұрттан асқан құдіретіңізбен болжап, өз малыңыз ғана емес, төсекте басы, төскейде малы қосылған ағайынға қамқор бола алмадыңыз. Біле білсеңіз, мұндай үлкен міндет елдің сіздей үлкеніне лайық емес пе еді. «Тас түскен жеріне ауыр». Сіз білмегенді сіздің панаңыздағы қара халық қайдан білсін?! Боранның соғарын, жылқының ығарын, ыққан жылқының сорға түсерін болжап, біліп отырудың жолы Сіздікі емес пе?! Менің қосарым – боранда ығып, сорға түскен жылқыны осы ел бөліп төлесін-ақ. Ал осынау қалың елдің биылғы жұтта өлген жылқысын, жұттың боларын болжамағаныңыз үшін сіз төлеңіз. Ол болмаса үкім бұзылсын! – деген екен. Алшымбай өзінің белден басып, артық кетіп отырғанын мойындап, Тәттімбеттен тосылған екен дейді. Бұл Тәттімбеттің жұт жылы басынан өткен бір сәттік қана оқиғасы. Ел басына түскен ауырлықта Тәттімбет мұнан басқа да көп қажыр көрсетеді. Ел атынан Омбыға барып, аштыққа ұрына бастаған елдің ес жиюына ерекше ықпал етеді. Кейін осы оқиғаны есіне алып, төрт түлік малдың төресі нарды шөктірген ауыр жұт туралы «Нар шөккен» деген күйін шығарып еді дейді.

The winter of 1841 came with a sharp blade, signaling the onset of a nobleman's famine. The Kazakhs of Arka, who relied on livestock for their livelihood, found themselves in a state of turmoil. As the saying goes, "Famine comes in seven brothers," the thick snow, the death of livestock, the increase of wild animals, and the emergence of thieves were compounded by the piercing wind from the north that hissed like a snake and showed no signs of abating. The snowstorm that suffocated both livestock and people drove Alshymbay's many horses into the neighboring villages' shelters. Hunger reveals its true face; Alshymbay's fleeing horses, not only trampling the shelters but also devouring the hay and fodder collected by the villages for their livestock. Whether they recognized them as Alshymbay's horses or not, the villagers tried to drive the many horses that had come to their area away. In their haste, the fleeing horses ended up at the muddy shores of Lake Karasor, resulting in significant losses. Upon hearing this, Alshymbay gathered the local khans and elders, claiming, "They deliberately drove my horses into the mud," and pressured them to compensate for the dead livestock from neighboring villages. No one dared to oppose Alshymbay, who had established his dominance, and the distressed populace sent a messenger to the newly appointed young judge, Tattimbet, seeking his intervention. When Tattimbet arrived, he found Alshymbay stirring up the people's anger and speaking forcefully to the khans and elders. Respecting Alshymbay's seniority, Tattimbet sat quietly at a distance without interrupting. Just as Alshymbay was finishing his authoritative decree, Tattimbet spoke up: - "Excuse me, Alshyke! I have something to add to your decree!" - "Speak your piece!" Alshymbay turned sharply. Then Tattimbet said: - "Alshyke, not only Aybika but also the neighboring Shanshar, as well as the regions of Karkaraly and Qudi, recognize you as a wise and just judge. They entrust their fate to your hands! Moreover, if you wish to exert your influence, your words will carry weight not just among the Karakesek but also among the forty-eight districts of Maiky-Boshan and beyond to the Argin. I wonder, with all this power, why did you not foresee the piercing wind from the north? How could you, with your extraordinary abilities, fail to predict and care for not only your own livestock but also the relatives who share your bed and pasture? If you think about it, such a significant responsibility is not unworthy of someone as esteemed as you. 'A stone falls where it lands hardest.' How could the common people, who rely on you, know what you do not?! It is your duty to foresee the storm, the fleeing horses, and their descent into the mud! My addition is this: let the community compensate for the horses that fled into the mud during the storm. But for your failure to predict the deaths of the horses in this great famine, you must pay the price. If not, let the decree be overturned!" Alshymbay acknowledged that he had overstepped and was taken aback by Tattimbet's words. This was just a momentary event in Tattimbet's life during the year of famine. In the face of the hardships faced by the people, Tattimbet demonstrated much resilience. He traveled to Omsk on behalf of the people, playing a significant role in helping those affected by hunger regain their footing. Later, reflecting on this event, he composed a piece called "Nar Shokken" about the heavy famine that had struck the livestock.