Үш ананың айтысы (ІІ нұсқа)

Әйгілі күйші Есбай Балұстаұлы (1842-1910) тартқан «Үш ананың айтысы» атты тармақты күйдің аңызын толық қалпында келтіре кетудің артықтығы жоқ. «Кіші жүзге аты мәлім Қаналы деген төре 1903 жылы сарыала күзге қарай әкесіне ас береді. Шежіре сөздің қисыны бойынша, Кіші жүздің он екі ата Байұлы, алты ата Әлім, жеті ата Жетіру тармақтарының түпкі аталары бір болғанымен аналары бөлек болған соң «Үш ананың балалары» деп атайтын дәстүр бар. Сол үш ананың балаларына Қаналы төре сауын айтып, үш арыс елдің кіндік ортасы деп, ас беру үшін Сағыз өзенінің «Терісаққан» деген сағасына киіз үй тіктіреді. Қапысыз таңдалған шымдауыт, қияқты алапқа тігілген үй саны 900 болыпты. Үй бас сайын Хорезмнен алдыртқан ұнды бір-бір қаптан үлестіріпті. Мұның сыртында, келген қонақтарға сыбағасы деп үй ара бір тайдан, жолы деп үй бас сайын бір қойдан сойылады. Ол кезде астың көркі – ат бәйгесі, балуан күресі, өнер сайыстары. Сол дәстүр бойынша, алдын ала сауын айтушылар ат жарысының бас бәйгесіне өңшең бір өңді елу айыр інгеннің тігілетінін, бас балуанға бір үйір қысырақтың бұйыратынын, сондай-ақ осы аста үш ананың күйші-домбырашылары өнер өрелестіретінін, жеңімпазға үш жасар бұқа беріліп, иығына оқалы жібек шапан жабылып, құрметіне ту көтерілетінін хабарлайды. Межелі уақытында Кіші жүздің жақсысы мен жайсаңы бас қосқан ас басталады. Асты Қаналы төренің өзі басқарады. Ат бәйгесінде, Адай, оның ішінде Мұңал, оның ішінде Әли атасынан Нұрымның Тауаны деген байдың шұбар аты бірінші келеді. Тауан бай Қаналы төреге әрі құда, әрі қайын болса керек, «маған атағы да жетеді» деп, бас бәйгеге тігілген елу айыр інгенді ошаққа қалдырып кетеді. Сөз арасында айта кетуге болады. Тауан бай 1926 жылы қайтыс болып, келесі 1927 жылы ас берілген. Бұл ас Адай арасындағы ең соңғы ірі ас дейді көз көргендер. Қаналы төре берген астағы балуан күресінде Жетірудың жігіті бас балуан атанып, бір үйір қысырақты еншілейді. Содан, түздегі қызықтың солығы басылып, шөліркеген жұрт бір-бір сусындап алған соң, кезек үш ана домбырашыларының күй сайысына жетеді. Нәнталап күйшілер Қаналы төренің он екі қанат сары ала ордасына шақыртылады. Байұлынан аттай алпыс мүшеліндегі Балұстаұлы Есбай келеді. Әлімнен қырық жастағы Тоғызбай күйші көрінеді. Ең соңында Жетірудан әйгілі Алтынай күйшінің шәкірті он сегіз жасар Науша қыз жетеді. Күйшілерге Қаналы төренің өзі сарапшы болады. «Уа, ағайын! – деп Қаналы төре сөз бастайды. – Үш ананың бетке шығар күйшілері алдымызда отыр. Бұрынғы-соңғының дәстүрімен бұларды қара тартысқа, қала берді түре тартысқа салсақ, онда апталап тыңдауға тура келеді. Сондықтан бір- бірден күйлерін тыңдап, «Теңіз дәмі тамшысынан белгілі» дегендей, төрелігімізді айталық». Отырғандар Қаналы төренің уәжін қабыл алады. Сол жерде «жолы жіңішке» деп, бірінші күй тарту кезегі Науша қызға беріледі. Ол кезде тартар күйінің бөгернайын танытып, мән-жайын айтып алатын дәстүр бар. «Бұл күйдің шығуына себепші оқиға басымнан өтіп еді, – дейді Науша қыз. – Бірде, айлы түнде ауылдың қыз-бозбаламен бірге ақсүйек ойнап жүріп етігімнің өкшесін тайдырып алдым. Сонда ақсүйекті бірге іздесіп жүрген жанымдағы жігіт етігімнің өкшесін ай жарығына қаратып отырып, шимен шегелеп бергені. Сол жігіттің өнеріне риза болғаннан шығарған күйім еді». Науша қыз осылай дейді де, «Шилеме-шегелеме» деген күйін тартып шығады. Келесі кезекті «атасының жолы үлкен» деп, Тоғызбайға береді. «Менің күйіме де өз басымнан өткен бір оқиға себепші болып еді, – дейді Тоғызбай. – Жапсар ауылда Мамыт деген қыз болды. Әзіліміз жарасып, сөзіміз үйлескен жандар едік, ертелі- кеш бара қалсам, Қызылқайың деген иті күрпілдеп үріп алдымнан шығады. Қабаған ит қызды ауылға жолатпай діңкемді құртты. Содан бір күні қолыма таяқ ұстап, сайланып шықтым. Әдеттегідей алдымнан үріп шыққан итті қатты жасқап едім, жайына кетті. Мен де мұратыма жеттім. Сонда көңілім өсіп қайтқан соң шығарған күйім еді». Тоғызбай жорғадай сыдыртып күйін тартып шығады. Мұнан әрі күйдің кезегі Есбайға тиеді. Сонда Есбай: «Бұлар күйді оң қақты ғой, қайталау болмасын, мен теріс қағайын» деп, сол жерде «Терісқақпай» деген күйді шығарып тартады. Күй біткен кезде тыңдаушылар ду ете қалады. «Ойпырм-ай, бұл Есбайға дауа жоқ екен... Түрткені де, шерткені де күй ғой... Табан астында тыңнан шығарып тартты-ау» деседі. Көптің қолдауына Қаналы төре де қосылып, «Бәйгенің иесі – Есбай» деп айтып салады. Сол жерде Науша қыз уәж айтады: «Қадірлі ағалар, – дейді, – кезек тосын тиген соң, қолым үйренген күйді тартқаным рас еді. Болмаса, шығарып тарту біздің де қолымыздан келеді. Маған бәйгенің де, байрақтың да керегі жоқ. Осынау асқа құр қол келмейін деп, құлағын шығарып келген жаңа күйімді тартып берейін». Науша қыздың уәжін Қаналы төре бастаған жұрт қабыл алады. Іле Науша сарыны тың, қағысы тосын бір күйді лекілдете жөнеледі. Отырғандар жаңа күйге сүттей ұйып, құлақ түреді. Әсіресе, Қаналы төренің Күнтай атты бәйбішесі ұмсына түсіп құлақ түргенде жаулығы сырылып, шашының көрініп қалғанын аңғармайды. Күй делебе қоздыра құлдыраңдап барып бітеді. Күнтай бәйбіше апыл-ғұпыл жаулығын түзейді. Мұны байқап қалған Науша қыз күліп: «Менің күйіме ең беріліп тыңдаған адам Күнтай апамыз сияқты, сондықтан бұл күйдің аты «Күнтай» болсын», – дейді. Ақылды қыздың қылығына риза болған Қаналы төре қабақ серпіп, Науша қыздың алдына «зер бұйымыңды салып жүр» деп күміс сандықша қойдыртады. Осы кезде Есбай отырып тіл қатады: «Апыр-ай, менен кейін күй тартылмаушы еді, дәуренім өтейін деген екен-ау!» деп, сол жерде «Өттің дүние» деген күйін тартады. Күй тереңнен толғап, күңірене дөңбекшіп, отырғандардың ойын сан-саққа жүгіртеді. Сонда Тоғызбай күйші: «Сабыр, Есаға, сабыр! Өлмейтін өнердің алды-артында дүбірі қалың болмайтын ба еді. Мұндайда шүкірлік еткен жарасар», – деп, сол жерде «Әләйлім жалған» деген күйін шертеді. Күй біткен кезде аңтарылған жұрттың ішінен біреу сөз бастайды: «Ау, ағайын, осы біз мына Байұлының қолын олай-бұлай сермегеніне алданып қалған жоқпыз ба?» – дейді. Бірінен-бірі өткен күйдің әсері суымай отырған жұрт дабыр-дұбыр болып қалады. Бірі – «Наушаның қолы шебер екен», келесісі – «Жоқ, Тоғызбайдың сарыны сұңғыла болды» деседі. Өршіп бара жатқан дауға Қаналы төре басу айтады: «Жә, ағайын, дейді, – бұл бір айта жүретін өнер сайысы болды. Осы жерде тегін тартылған күй жоқ, бәрі де кісіліктің сойылын соғып, жөн-жобасымен тартылды. Олжаның үлкені сол болса керек. Дегенмен, кесім айтылып қойды. Енді мені екі сөйлетпей- ақ қойыңдар. Жеңіс Есбайдікі, құрмет туын көтеріңдер! Ал, Науша мен Тоғызбай болса, олар да сый-құрметке әбден лайық екен. Риза етіп аттандыру мойнымызда болсын».

The legend of the famous musician Esbay Balustauuly (1842-1910) and his composition "The Dispute of Three Mothers" is worth recounting in full. "In 1903, a well-known nobleman named Qanaly from the Small Zhuz held a feast for his father in the autumn. According to the genealogy, although the twelve tribes of the Baiuly, six tribes of the Alim, and seven tribes of the Zhetiru share a common ancestor, they have different mothers, which is why there is a tradition to refer to them as 'the children of three mothers.' Qanaly invited the children of these three mothers and set up a yurt at the 'Terisakqan' riverbank of the Sağız river, considering it the central point of the three great nations. The number of yurts pitched in the carefully chosen lush area reached 900. Each yurt received a sack of flour brought from Khorezm. Additionally, as a portion for the guests, one horse was slaughtered for every yurt, and one sheep was slaughtered for each household. At that time, the highlight of the feast was horse racing, wrestling, and artistic competitions. According to tradition, it was announced in advance that the main prize for the horse race would be fifty fine camels, and the main wrestler would receive a herd of mares, while the musicians of the three mothers would showcase their talents at this feast, with the winner receiving a three-year-old bull, a silk robe draped over their shoulders, and a flag raised in their honor. At the appointed time, the notable and common people of the Small Zhuz gathered for the feast. Qanaly himself presided over the event. In the horse race, the speckled horse of the wealthy Tawan, a relative of Qanaly, came in first. Tawan, who was both a relative and a father-in-law to Qanaly, left the fifty camels he had wagered at the hearth, saying, 'My reputation is enough.' It is worth mentioning that Tawan passed away in 1926, and the feast was held the following year in 1927. This feast is said to have been the last major feast among the Aday. In the wrestling competition at Qanaly's feast, a young man from the Zhetiru was declared the champion and received a herd of mares. After the excitement of the outdoors subsided and the thirsty crowd quenched their thirst, it was time for the musical competition of the three mothers' musicians. The renowned musicians were invited to Qanaly's twelve-winged yellow yurt. Esbay Balustauuly, aged sixty from Baiuly, arrived. From Alim, the forty-year-old musician Togyzbay appeared. Lastly, from Zhetiru, the famous student of the musician Altynai, the eighteen-year-old Nausha girl arrived. Qanaly himself would judge the musicians. 'Dear relatives!' Qanaly began. 'The prominent musicians of the three mothers are sitting before us. According to the traditions of the past and present, if we were to engage them in a contest, it would take weeks to listen. Therefore, let us listen to each one of them and, as the saying goes, "The taste of the sea is known from a drop," let us express our judgment.' The audience accepted Qanaly's proposal. There, it was decided that the first performance would go to Nausha, as she was said to have 'a narrow path.' At that time, there was a tradition to explain the circumstances behind the piece being played. 'The event that inspired this piece happened to me,' Nausha said. 'One night, while playing ak-suyek with the village boys and girls, I lost the heel of my boot. The young man who was searching for the ak-suyek with me nailed the heel of my boot to the ground under the moonlight. It was a piece inspired by my admiration for that young man's talent.' Nausha then played her piece called 'Shileme-Shegeleme.' The next turn was given to Togyzbay, as it was said, 'the path of the grandfather is great.' 'My piece was also inspired by an event from my life,' Togyzbay said. 'In the village of Japsar, there was a girl named Mamit. We were well-matched and our words harmonized. Whenever I went to see her, a dog named Qyzylqaiyn would bark and block my way. The barking dog prevented the girl from coming to the village and drove me crazy. One day, I took a stick and went out. As usual, the dog barked at me, but I scared it away. I achieved my goal. It was a piece inspired by the joy I felt afterward.' Togyzbay skillfully played his piece. Next, it was Esbay's turn. He said, 'They played the piece well, but to avoid repetition, I will play it differently,' and right there he played a piece called 'Terisqaqpai.' When the piece ended, the audience erupted in applause. 'Oh my, there is no remedy for Esbay... Both the way he played and the way he strummed were remarkable... He played it spontaneously,' they said. Qanaly also joined the crowd's support, declaring, 'The winner of the prize is Esbay.' At that moment, Nausha spoke up: 'Dear brothers,' she said, 'since the turn came unexpectedly, I admit I played a piece I was used to. Otherwise, we can also create something on the spot. I do not need the prize or the flag. I will play a new piece I brought with me so that I do not come empty-handed to this feast.' The audience, led by Qanaly, accepted Nausha's proposal. Immediately, Nausha began to play a fresh and unexpected tune. The audience listened intently, captivated by the new piece. Especially, Qanaly's first wife, Kuntai, was so engrossed that she did not notice her scarf slipping and her hair becoming visible. The music stirred emotions and ended with a flourish. Kuntai hastily adjusted her scarf. Noticing this, Nausha smiled and said, 'The person who listened most attentively to my piece was our Kuntai aunt, so let this piece be called "Kuntai."' Pleased with the cleverness of the girl, Qanaly smiled and had a silver box placed before Nausha, saying, 'Carry your precious items with you.' At that moment, Esbay spoke up: 'Oh dear, it seems that after me, no one would play again; it seems my time is passing!' and right there he played a piece called 'You Passed, World.' The piece resonated deeply, stirring the thoughts of those present. Then Togyzbay said, 'Patience, Esaga, patience! The art that does not die does not lack a commotion around it. In such moments, it is appropriate to express gratitude,' and right there he played a piece called 'Alaylim Jalkan.' When the piece ended, someone from the bewildered crowd began to speak: 'Hey, relatives, have we been deceived by the way Baiuly waved his hand?' The audience, still under the influence of the remarkable performances, began to murmur. Some said, 'Nausha's hand is skilled,' while others argued, 'No, Togyzbay's melody was more refined.' As the argument escalated, Qanaly intervened: 'Alright, relatives,' he said, 'this was an art competition worth discussing. There was no piece played for free here; everything was performed with dignity and according to the rules. That is the greatest prize. However, a decision has been made. Now, do not make me speak twice. The victory belongs to Esbay; raise the banner of honor! As for Nausha and Togyzbay, they too deserve respect and honor. It is our duty to send them off with gratitude.'