Саржан төре

Оқиға 1833 жылдар шамасында Арқа тамаларының ру басы Итемген би мен Кенесарының ағасы Саржан төренің арасында болған. Абылай заманында Еділ, Жайық бойынан ығысып келген Таманың Жөгі, Шақа деп аталатын бұтақтары Бетпақдаланың Арқа жақ пұшпағынан қоныс алған. Шөбі сұйық, суы кермек қуаңдау жерден қоныс тигеннен бе екен, Тамалардан мыңды айдаған мыңғырған бай шыға қоймаған. Оның есесіне елінің есесін жібермейтін еңіреген ерлер мен дуалы ауыз билер, мінген атын шәйі жібекпен тұсаған сал-серілер мен біртуар өнерпаздар шығып баққан. Әсіресе, Таманың шеберлері соққан сырлы күмбездер күні бүгінге дейін сағымды белдерде суреттей болып көзіңді тұсайды. Міне, осынау қатал табиғат ортасында, қатал заманда өзін- өзі қағып оттатқандай болып отырған бейбіт руға бірде Саржан төре кісі салып, жасаққа жұмсар мал сұратыпты дейді. Сол кезде Тама жұртының ақыл сұрар ақсақалы Сеңгірбайұлы Итемгеннің жасы тоқсанды алқымдап, екі көзі көруден қалған кезі екен, Саржан төренің кісілерін құр қол қайтарыпты. Содан, күндердің бір күнінде Қарсыадыр мен Манадырдың арасындағы Ботақан көлін жайлап, ханнан қаперсіз отырған тамаларға «Саржан төре бастаған мың қол елді шапқалы келе жатыр» деген хабар жетеді. Суық хабардан үрпиісіп, не істерін білмей абдыраған ел Итемгеннен ақыл сұрайды ғой. Сонда Итемген мың түйе шығартып, олардың өркешіне тымақ кигізіп, бүйіріне сырық бойлатып, Манадырдың керме иық жазығына шығартады. Таманың Араб, Қоңырбай, Дүйсенбай деген үш батырына мың түйені қоғамдап иіріп тұруды тапсырады. Сонсоң жау келер беттегі еңселі шоқының басына сырмақ төсеттіріп, Итемгеннің өзі жайғасады да, «Енді тырп етпей күтіңдер» деп ақыл береді. Кешікпей-ақ даланың шаңын шүйкедей созып Саржан төренің қалың қолы көрінеді. Елеуреп, екпіндеп келе жатқан қалың қол Манадырдың қайқаңына іліккенде күтпеген көріністен тосылып, амалсыз тізгін тартады. Өркештеріне тымақ кигізіп, бүйіріне сырық байлаған мың түйе Саржан төре үшін жер қайысқан қолдай болып көрініп еді дейді. Сол жерде Саржан төре: «Мал ашуы – жан ашуы, Тамалардың қабағы қату екен, текке шығынға ұшырамайық», – деп, қалың қолымен кері қайтып кеткен екен. Кейін осы оқиғаны Тама ішінің бір ақыны: «Әз болған Итемгеннің екі көзі, Кітаптан кейін емес айтқан сөзі, Шапқалы мың кісімен Саржан келіп, Қорқытқан кереметпен жалғыз өзі», – деп өлең шығарады. Ел ішінде жиі айтылатын бұл оқиғаны Ықылас қобыз тілінде сөйлетіп, «Саржан төре» атты күй тартылғанда ши жылаушы еді», – деп отыратын.

The event took place around the year 1833 between the head of the Arka Tamalar, Bi Itemgen, and Sarjan Ture, the brother of Kenesary. During the time of Abilai, the branches of the Tamalar known as Zhoqi and Shaka, which had migrated from the banks of the Volga and Ural rivers, settled in the Arka region of Betpakdala. Perhaps due to the sparse grass and bitter water of the arid land, no wealthy herders emerged from the Tamalar. Instead, fierce warriors and eloquent leaders who would not let their people down, as well as talented artists and skilled horsemen adorned with silk reins, flourished. Especially, the exquisite domes crafted by the Tamalar's masters still captivate the eye today, shimmering in the mirage of the hills. In this harsh natural environment and difficult times, one day Sarjan Ture sent messengers to request livestock from the peaceful Tamalar, who seemed to be living in isolation. At that time, the wise elder of the Tamas, Sengirbaiuly Itemgen, was nearing ninety and had lost his sight, yet he sent Sarjan Ture's messengers back empty-handed. Then, one day, news reached the Tamalar, who were unsuspecting by the lake Botakan, located between Karsyadir and Manadir, that "a thousand troops led by Sarjan Ture are coming to raid the village." Alarmed by the cold news and unsure of what to do, the people sought advice from Itemgen. He ordered a thousand camels to be brought out, dressed them in hats, tied poles to their sides, and led them to the flat plain of Manadir. He instructed three heroes of the Tamalar—Arab, Konyrbai, and Duysembai—to gather and stand with the thousand camels. Then, he had a felt blanket spread on top of a prominent hill facing the enemy and settled himself there, advising, "Now, do not move and wait." Before long, the thick dust of the steppe was raised by the approaching troops of Sarjan Ture. When the dense force reached the heights of Manadir, they were taken aback by the unexpected sight and had to pull back on the reins. The thousand camels, dressed in hats and tied with poles, appeared to Sarjan Ture as a vast army. At that moment, Sarjan Ture said, "The anger of livestock is the anger of the soul; the Tamalar's demeanor is stern; let us not suffer losses in vain," and he retreated with his troops. Later, a poet from the inner Tamas recounted this event in verse: "The two eyes of Itemgen, the wise, His words spoken not after the book, With a thousand men Sarjan came to raid, Frightened by the miracle, he turned back alone." This story, often recounted among the people, would be expressed through the voice of the kobyz by Ykhlas, and when the melody titled "Sarjan Ture" was played, it would bring tears to the listeners.