Ақшолпан (І нұсқа)

Мәмен «Ақшолпан» күйін өткен заманның атадан балаға жеткен бір аңыз әңгімесін естігенде шығарып еді дейді. Қазақтың бүйіріне шаншудай қадалған қалмақ заманы болса керек. Ол кезде әйгілі Төле, Әйтеке билер тірі екен. Күндердің бір күнінде Ұлы жүз бен Кіші жүздің жапсарындағы ауылдардың арасында кикілжің болып, Кіші жүз жағының жігіті жазым болады. Содан, арада біраз уақыт өтсе де, Ұлы жүздің ауылы теңдік бермей, өлген жігіттің арты «бір арысымыздың құны сұраусыз қалды-ау» деп, пұшайман болып жүреді екен. Осы жағдай Кіші жүздің Әйтеке биінің құлағына шалынады да, «қой, ағайын елдің арасында көлеңке болмасын, бітістіріп қайтайын» деп жолға шығады. «Тура бидің дүбірі күншілік жерден естіледі» деген сөз рас болу керек, бір күні Ұлы жүздің Төле биіне «Әйтеке би құн даулап келе жатыр» деген хабар жетеді. Биге деген құрмет – елге деген құрмет. Төле би ауылы жұртын жаңғыртып, көк майсаға арнайы үй тіктіріп, Әйтеке биді құрметпен қарсы алады. Әйтеке би әбден жайғасып, бірер күн тыныққан соң, сөз орайы келгенде Төле би: «Иә, Әйтеке, жолаушының көргені көп болады, көргені көптің айтары көп болады, сөйлеп отыр», – дейді. Сонда Әйтеке де осы сөзді күткендей: «Е, Төке, иісі қазақтың қамын жеген ағасысың, еліңе алтын тонның жағасысың. Көпті көргеннің айтарының да көп болатыны рас. Көргенімізді айту бізден болсын. Көргеннің бәрін айту шарт емес, түйгенді ғана айтқанға не жетсін. Менің түйгенім, ел болудың кепілі – тірімен танысып, өліге болысып отыру екен», – депті. Қашанда жөн сөздің жағында болатын Төле би ризалық білдіріп: «Уа, Әйтеке, біздің басымыз бір жағаның, білегіміз бір жеңнің ішінде емес пе?! Қызметіңе дайынбыз, артық-ауыс іс болса оған да қайылымыз. Қолыңды қағып, жолыңды шалар ешкім жоқ. Қылышың болса, мойын басық, құшағың болса, қойын ашық», – дейді. Би ағасының ұлағат сөзіне риза болған Әйтеке де жадырап, жылы шыраймен: «Би аға, сөзіңізден садаға, бұйрық сізден болса, жабдық бізден болсын!» – деп сөзін түйіндейді. Осымен әңгіме бітеді. Әйтеке бидің жанындағылар ештеңе түсінбей аңтарылып қалады. Содан бой жазуға сыртқа шыққан бір сәтте Әйтеке биден жанындағылардың біреуі: «Келген шаруамыздың сөз болмағаны қалай?» деп сұраса керек. Сонда Әйтеке би: «Келген шаруамыз сөз болып қана қойған жоқ, шешімі де айтылды. Төле би бізге жасаулы қыз беретін болады», – дейді. Айтса айтқандай, Әйтеке би осы жолы Ұлы жүзге қадірі артқан Назар деген кісінің Ақшолпан есімді қызын жасауымен алып қайтады. Кейін осы Ақшолпаннан әйгілі Өтебас би туыпты дейді. Міне, ілгері буынның осы сияқты ірі істерін естіген Мәмен қатты тебіреніп отырып «Ақшолпан» күйін шығарған екен.

Mamen is said to have composed the "Aksholpan" melody when he heard a legendary tale passed down from ancestors to descendants of the past. It must have been the time of the Kalmyk, which pierced the side of the Kazakhs like a thorn. At that time, the famous Tole and Aiteke bi were still alive. One day, a conflict arose between the villages of the Great and Little Hordes, and a young man from the Little Horde was killed. After some time, the village of the Great Horde did not provide compensation, and the relatives of the deceased young man were in despair, lamenting, "The value of our fallen brother has gone unasked." This situation reached the ears of Aiteke bi of the Little Horde, and he said, "Enough, my kin, let there be no shadow among the people; I will go and reconcile." It must be true that "the voice of a just bi can be heard from a great distance," for one day news reached Tole bi of the Great Horde that "Aiteke bi is coming to claim compensation." Respect for the bi is respect for the people. Tole bi gathered his people, set up a special tent on the green grass, and welcomed Aiteke bi with honor. After Aiteke bi settled in and rested for a few days, when the moment was right, Tole bi said, "Yes, Aiteke, a traveler sees much, and one who sees much has much to say; speak on." Then Aiteke, as if waiting for this very moment, replied: "Oh, Toke, you are the elder who cares for the well-being of all Kazakhs; you are the collar of your people. It is true that one who has seen much has much to say. Let us share what we have seen. It is not necessary to speak of everything seen; what is important is to convey what we have understood. My understanding is that the guarantee of being a nation is to be familiar with the living and to support the dead." Tole bi, who always stood by the right words, expressed his gratitude: "Oh, Aiteke, are we not all of one shore, and our arms not in one sleeve?! We are ready for your service; if there are any excesses, we are also willing to address them. No one will strike your hand or block your path. If you have a sword, we will bow our necks; if you have an embrace, we will open our arms." Aiteke, pleased with the wise words of his elder bi, smiled and warmly concluded, "Bi elder, your words are a treasure; if it is your order, let the preparation be from us!" With this, the conversation ended. Those around Aiteke bi were left bewildered, not understanding anything. Then, at one moment when they went outside to stretch, one of those with Aiteke bi asked, "How is it that our matter has not been discussed?" To this, Aiteke bi replied: "Our matter has not only been discussed, but a solution has also been provided. Tole bi will give us a bride with a dowry." As it was said, Aiteke bi returned this time with the daughter of a respected man named Nazar from the Great Horde, whose name was Aksholpan, along with her dowry. Later, it is said that from this Aksholpan, the famous Otebas bi was born. Thus, hearing of such great deeds from the previous generation, Mamen was deeply moved and composed the "Aksholpan" melody.