Дайрабай (ІV нұсқа)

Дайрабай – әңгімеге шебер, әзілге ұста, ашық-жарқын адам болыпты. Өзі әнші, күйші, сері атанған, жалғыз атты кедей екен. Бір күні Дайрабайды Алтайдағы Тобықты Құбылтай деген нағашысы шақырады. Бірақ ел арасына өзінің өнерімен аты шыққан Дайрабай, қолы тимей, бұл шақыруға бара алмайды. Сөйтіп жүргенде елде үлкен той болып, сол жердегі Көбен деген бай ағайыншылап, Дайрабайдың жалғыз Көкбесті атын өзімсініп, бәйгіге қосады. Ал Дайрабайды күреске шығарады. Досбай, Көлбай еліндегі тойдың осы ат шыбыс жарысында Дайрабайдың көкбестісі бірінші болып келеді. Дайрабай белдескенін жығады. Бірақ бұл бәйгінің бәрін Көбен бай өзі алып, Дайрабайға ештеңе бермейді. Той бітіп, ауылға келген соң, Көбен Дайрабайдың көкбестісін тартып алып, өзін елден қууға әмір етеді. Көбен Көкбестіні кісендеп, қасына төрт кісі қарауыл қояды. Дайрабай – өз атын қалай да қайтарып алу үшін күнде кісенде тұрған атты аңдумен болады. Ақыры сәті түсіп, бір күні Дайрабай ат күзеткен қарауылдардың үшеуін ұрып жығып, атқа ұмтылғанда басқа адамдар келіп қалып, ол өз басы зорға қашып құтылады. Мұнан кейін Дайрабайдың соңына қуғыншылар түсіп, жан-жақтан іздейді. Олар қанша іздегенімен, халық өздері сүйген өнер иесін ұстап бермейді, қайта жасыра түседі. Аттан айырылып қаламын ба деп қорыққан Көбен бай енді көкбестіні қараңғы түнекке құлыптап ұстайды. Сол ауылдағы Дайрабайдың тілеулестері Көбен байдың атты жасырған жерін Дайрабайға хабарлап, оған көмектесуге әзір екендіктерін білдіреді. Бір күні Дайрабай жігіттердің жәрдемімен үйдің төбесінен түсіп, аттың аяғындағы кісенді сындырып, үйдің қабырғасын бұзып, көкбестіні алып қашып кетеді. Дайрабай сол кеткеннен Алтайға асып, баяғы өзін шақырып жүрген Құбылтай нағашысына бет алады. Жолшыбай бір ауылда болып жатқан тойдың үстінен шығып, осы тойда Кәмшат деген қобызшы қызбен танысады. Ол қыз да Тобықтыға жиен екен. Тойда Кәмшат қобызбен, Дайрабай домбырамен өз мұңдарын шертеді. Бұлардың тартысын халық қызыға тыңдайды. Бірақ не айтып, қандай сыр шертіп отырғандарын жете түсінбейді. Сол күні Дайрабай – өзінің жалғыз екендігін, кедейліктің салдарынан байлардың қысымына шыдамай осы жаққа кетіп қалғанын баяндаса, Кәмшат – өз әкесінің жоқтығын, жетімдік өмірін айтады. Осылайша, екеуі музыка тілімен бір-бірін ұғысып отырғанда, бозарып таң да атады. Ертемен Кәмшаттың өгей әкесі сауда істеуге базарға кетеді. Сол күні Дайрабай Кәмшатты алып нағашысының ауылына қарай қашады. Бұлардың артынан қуғыншылар шығады. Алтай жеріне жете бергенде Дайрабай мен Кәмшатты қарақшылар ұстап алады. Ұрылар бәрі жабылып Дайрабайды ұрып-соғып, үлкен қара тасқа матап байлап, Кәмшатты алып кетеді. Дайрабай сол жерде екі күндей байлаулы жатып, әрең дегенде ретін тауып босанып, жаяулап нағашысының үйіне жетеді. Нағашысы жиенін көріп қуанып, елін жинап той жасайды. Осы жиында Дайрабай бастан кешкен оқиғасын түгел баяндай отырып, домбырамен бір күйді екпіндете тарта беріпті. Күйді беріле тыңдаған Алтай елінің адамдарының ішінен бір қарт: – Шырағым-ай! Адамның жан-дүниесін қозғаған мына тартқан сазыңның аты не еді? – дегенде, Дайрабай: – Өздеріңіз де сезіп отырсыздар ғой Дайрабайдың жайын, бұл күйді «Дайрабай» десеңдер де болады, – депті. Сөйтіп «Дайрабай» күйі дүниеге осылай келген екен деседі.

Dairabay was a master of storytelling, a witty person, and an open-hearted individual. He was a singer, a musician, and a jester, known as a poor man who owned a single horse. One day, Dairabay was invited by his maternal uncle Qubiltai from the Tobykty region in Altai. However, Dairabay, who had gained fame through his art, was too busy to attend this invitation. While he was occupied, a grand celebration took place in the village, and a wealthy man named Koben, feeling familiar, entered Dairabay's only horse, Kökbesti, into the race. Dairabay was also entered into the wrestling competition. In the horse race at the celebration in the village of Dosbay and Kölbay, Dairabay's Kökbesti came in first. Dairabay won his wrestling match as well. However, Koben took all the prizes for himself and gave nothing to Dairabay. After the celebration ended and they returned to the village, Koben ordered that Dairabay's Kökbesti be seized and commanded that Dairabay be expelled from the village. Koben shackled Kökbesti and placed four guards beside it. Dairabay, determined to retrieve his horse, kept watch over the shackled horse every day. Finally, one day, Dairabay managed to overpower three of the guards, but when he rushed for the horse, other people arrived, and he barely escaped with his life. After this incident, pursuers began to chase Dairabay, searching for him from all directions. Despite their efforts, the people, who cherished their artist, refused to betray him and instead helped him hide. Fearing he might lose Kökbesti, Koben decided to keep the horse locked away in darkness. Dairabay's supporters in the village informed him of where Koben was hiding the horse and expressed their readiness to help. One day, with the assistance of the young men, Dairabay climbed down from the roof of a house, broke the shackles on the horse's legs, demolished part of the wall, and escaped with Kökbesti. From that moment, Dairabay hurried to Altai, heading towards his uncle Qubiltai, who had previously invited him. Along the way, he stumbled upon a celebration in a village and met a girl named Kamsat, who played the kobyz. She was also a niece of the Tobykty people. At the celebration, Kamsat played her kobyz, and Dairabay played his dombra, expressing their sorrows. The audience listened with great interest, but they did not fully understand what they were saying or what secrets they were sharing. That day, Dairabay shared how he had left due to his loneliness and the pressures of poverty from the wealthy, while Kamsat spoke of her father's absence and her life as an orphan. Thus, as they understood each other through the language of music, dawn broke. In the morning, Kamsat's stepfather left for the market to trade. That day, Dairabay fled with Kamsat towards his uncle's village. Pursuers followed them. Just as they were about to reach Altai, Dairabay and Kamsat were captured by bandits. The thieves beat Dairabay and tied him to a large stone, taking Kamsat away with them. Dairabay remained tied up there for about two days, and with great effort, he finally managed to free himself and walked to his uncle's house. His uncle was overjoyed to see his nephew and gathered the villagers for a celebration. During this gathering, Dairabay recounted all the events he had experienced while passionately playing a tune on his dombra. Among the listeners from the Altai region, an old man asked: "My dear! What is the name of this melody that stirs the human soul?" Dairabay replied: "You can sense the essence of Dairabay's story; you may call this tune 'Dairabay.'" Thus, it is said that the melody "Dairabay" came into existence in this way.