Соқыр Есжан

Өткен ғасырда Есжан деген атақты күйші болыпты. Есжан бала жасынан әділетті, бірбеткей болып өскен. Кішкентайынан өзінің еңбегімен күн көріп, азаптың ауыр жүгін арқалайды. Бірақ он саусағынан өнері тамған домбырашы-жігіт халық алдында қадірлі болады. Бір күні Есжан байдың ауылына келіп, одан еңбегінің ақысын сұрайды. Әңгімеге құлақ қою былай тұрсын, бай сөзге келместен, нөкерлерін шақырып, Есжанды қызыл жон етіп сабатады. Таяқ етінен өтіп, салы суға кетіп қайтқан Есжан қалайда кегін қайтаруға бел байлайды. Араға біраз айлар салып, бір күні жаңағы байдың жылқысынан бір жақсы атты ұстап мініп кетеді. Бұл қылығы үшін бай Есжанды ұстатып, екі жылға соттатады. Екі жылдан соң Есжан еліне қайтады. Жаздың аңызағында тілі аузына сыймай, сусап келе жатқан жаяудың алдынан бір ауыл кездеседі. Бір ақ үйдің есігін ашып кіріп келсе, үйде жан жоқ екен, сабадан өзі бір зерең қымызды құйып алып ішеді. Кепкен таңдай жұмсап, көзі шырадай ашылған кезде жан-жағына қараса, керегенің басында ілулі тұрған домбыраға көзі түседі. Есжан домбыраны алып бірнеше күй шертеді. «Би келіп қалған екен» деп даладан асып-сасып үйге бәйбіше мен бикеш келсе, нашар киімді бөгде адамның домбыра тартып отырғанын көреді... – Бидің домбырасын рұқсатсыз неге аласыз, қандай адам едіңіз, енді ол мына бізді де, сізді де жазалайды, – деп екі әйел зар қағады. Есжан үнсіз ғана «жаздым-жаңылдым» дегендей ишарат білдіріп, үйден шығып кетеді. Көп ұзамай үйіне оралған би домбырасының бұрынғы орнынан қозғалғанын сезіп, қолына алып қағып көреді де: – Мына домбыраны кім ұстады, әлде бөтен біреу келді ме? – дейді. Бәйбіше мен қыз оқиғаның шынын айтады. Би дереу шауыпкелдерін жіберіп, ауыл шетіндегі қараша үйде отырған Есжанды сүйрелеп алып келеді. Жолшыбай Есжанды қамшының астына алып сабаумен болады. Бірге-бір келгенде есесін жібермейтін Есжан, бұл жолы да шабарманның біреуін қағып жібереді. Бірақ осы арпалыстың кезінде бидің екі сойыл соғарының сілтеген қамшыларының ұшы Есжанның бір көзіне тиіп, содан көрмей қалады. Би де кәріне мініп отыр екен, Есжанды көрген соң бұрынғыдан жаман қатуланады. Есжан өзінің белгілі домбырашы екенін, бір жаламен екі жыл түрмеде болып, содан күні бітіп шығып келе жатқанын, онда домбыраны, әнді, күйді сағынғанын айтып, бидің домбырасын байқаусыз ұстағанына кешірім сұрайды. Би бұрынғысынан босағандай болып: – Осы айтқандарың бәрі рас болса, маған бірнеше күй тартып бер, сонда ғана сенемін, – деп домбырасын Есжанға ұсынады... Домбыраны сағынған саусақтар перне бойлап жорғалайды. Қаншама қатулы болғанымен, күйді түсінетін би, мына домбырашының тартысының ерекше екенін сезеді. Домбырашы жаңа күйге көшкен сайын ол екі көзі Есжанда, құлағы күйде болып, басқа дүниені ұмытқандай болады. Есжан өнер иесі адам екенін би білген соң, оған өзінің істеген озбырлығы үшін кешірім сұрайды. Есжанды қонақ етіп сый көрсетеді. Оны өз қарауына қалдырғысы келеді. Бірақ би қаншама жалынғанмен, күйші байдың ауылында қалғысы келмейді. Қанша жібиін дегенімен, мына бір түскен өмірлік таңба, оны келісімге келтірмейді, бидің құл домбырашысы болып жүруді ар көреді. Есжан соқыр көзін бидің қызының берген жібек орамалымен таңып, қош айтысып, Жайыққа қарай жол тартады... Есжан сол жүргеннен жүріп отырып Жайыққа жетіп, ардақты анасы, сүйікті қарындасымен көріседі. Күйшінің еліне оралуы бұл аймаққа тез тарайды. Халық бұрынғысындай жиналып, оның күйін тыңдайды. Алыс сапардан, ауыр жолдан қайтқан Есжан енді бұрынғы күйінің үстіне күй қосады. Айдау, түрме, байдан жеген таяқ, биден көрген қорлық, туған жер, ұшқан ұяны сағынған жүрек – бәрі қосылып, домбыраның көмейінен күй болып төгіледі. Қаумалап отырған әлеуметіне Есжан: – Елге аман-есен оралғаныма қуанамын, сендерді көріп, алдарыңа күй тартқаныма мақтанамын, өмірдің талай тас өткелін кештім, талай ауыртпалықты да бастан өткіздім, сендерден кеткенде Есжан едім, енді бір көзді бидің ашуы алып, «Соқыр Есжан» болдым, оған налымаймын, халқым тұрғанда, он саусақтың өнері тұрғанда Есжан әлі де Сіздермен бірге болады, болаттай бір күй шығып та қалып еді, соны тыңдаңыздар, – деп домбырасын тарта жөнеледі. Сондағы Есжанның сол сапарда шығарғаны – «Соқыр Есжан» күйі екен деседі.

In the last century, there was a famous musician named Eszhan. From a young age, Eszhan grew up to be just and stubborn. He earned his living through hard work and carried the heavy burden of suffering. However, the young man, who was skilled in playing the dombra, became respected among the people. One day, Eszhan went to the rich man's village and asked him for the payment for his labor. Instead of listening to the conversation, the rich man, without a word, called his henchmen and had Eszhan beaten mercilessly. After being beaten and returning home in despair, Eszhan vowed to take revenge. A few months later, one day, he caught a good horse from the rich man's herd and rode away. For this act, the rich man had Eszhan arrested and sentenced him to two years in prison. Two years later, Eszhan returned to his homeland. During the summer heat, while parched and exhausted, he came across a village. He entered a white house and found no one inside, so he poured himself a cup of fermented mare's milk and drank it. As he moistened his dry throat and opened his eyes wide, he noticed a dombra hanging on the top of the wall. Eszhan picked up the dombra and played several tunes. Just then, thinking that the party had arrived, the mistress and the young lady rushed into the house and saw a poorly dressed stranger playing the dombra... - "Why are you taking the master's dombra without permission? Who are you? Now he will punish both us and you," the two women lamented. Eszhan silently indicated that he had made a mistake and left the house. Soon after, the master returned home and sensed that his dombra had been moved from its original place. He picked it up and struck it to check. - "Who played this dombra? Did someone else come?" he asked. The mistress and the girl told the truth about the incident. The master immediately sent his messengers and dragged Eszhan from the humble house on the outskirts of the village. On the way, they beat Eszhan with whips. When they arrived together, Eszhan, who would not let go of his revenge, knocked one of the messengers down again. However, during this struggle, the tips of the whips wielded by the master's two henchmen struck one of Eszhan's eyes, causing him to lose his sight. The master, already furious, became even angrier upon seeing Eszhan. Eszhan explained that he was a well-known musician, that he had been imprisoned for two years for a false accusation, and that he had missed the dombra, songs, and melodies, apologizing for accidentally playing the master's dombra. The master, feeling somewhat relieved, said: - "If everything you say is true, play me several tunes, then I will believe you," and offered his dombra to Eszhan... The fingers that longed for the dombra danced along the strings. Despite being furious, the master, who understood the music, sensed that this musician's performance was exceptional. As Eszhan transitioned to a new tune, the master's eyes were on him, and he seemed to forget the world around him, lost in the music. Once the master realized that Eszhan was a true artist, he apologized for his previous wrongdoing. He honored Eszhan as a guest and wanted to keep him under his care. However, no matter how much the master pleaded, the musician did not want to stay in the rich man's village. Despite the master's attempts to persuade him, the mark of his past life would not allow him to agree; he preferred to avoid being the master's dombra player. Eszhan bandaged his blind eye with a silk scarf given by the master's daughter, bid farewell, and set off towards the Ural River... Eszhan traveled on and eventually reached the Ural River, where he reunited with his beloved mother and sister. The news of the musician's return spread quickly throughout the region. The people gathered as before to listen to his music. After returning from a long journey and a difficult road, Eszhan added new melodies to his previous tunes. The experiences of imprisonment, the beatings from the rich man, the humiliation from the master, and the longing for his homeland all combined and poured out as music from the dombra. Addressing the gathered crowd, Eszhan said: - "I am glad to have returned safely to my homeland, I am proud to see you and play for you. I have crossed many difficult paths in life and endured many hardships. When I left you, I was Eszhan, but now, having lost one eye due to the master's anger, I have become 'Blind Eszhan.' I do not lament this; as long as my people are here and the art of my ten fingers exists, Eszhan will still be with you. A strong melody has emerged, listen to it," and he began to play his dombra. It is said that the tune Eszhan composed during that journey was called "Blind Eszhan."