Шамшырақ тас

Ол заманда, жазда, қазақ ауылдары мал жайылымын өзгертіп, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып отырған. Сондай бір көште Тананың әкесі Тілеміс би үлкен ұлы Тананың киіз үйін ең алдымен көшіріп, жайлауға апарып қондырып қояды. Қалған ауылдар біртіндеп, өз кезегімен соңынан көшетін болады. Тананың отауы тігілген жасыл жайлау Ертіс өзенінің дәл жағасына таяу екен. Тана мырза күндіз киіз үйдің ішінде дем алып ұйықтап жатса керек. Әлден уақыттан соң бір нәрсенің ыңылдаған дауысынан оянып кетіп, көзін ашып қараса, киіз үйдің ішінде есіктен төрге дейін қаптап, толып отырған бір түрлі мақұлықтарды көреді, не екенін біле алмайды. Бұрын мұндайды көрмеген жас жігіт есікті сырттан жауып, далаға шығып, біреуді «келесі ауылдағы Ертісбай қарияны тез ертіп әкел» деп аттандырып жібереді. Ертісбай қария Ертіс өзені бойында туып-өскен кемеңгер қарт болса керек. Қария келіп ғажапты көзімен көреді. – Бұл дарияны мекендейтін терісі аса қымбат ақ бас құндыздар. Бұлардың сенің үйіңе өздерінің келіп кіруі ғажап, өте сирек кездесетін құбылыс. Шырағым, саған Алла рахым етіп бақ-дәулет қонады екен, – депті Ертісбай. Жас жігіт Тана: – Бұларды енді қайтеміз? – деп сұрапты қариядан. Бұлар дарияның жоғарғы ағысына қарай серуендеп кетіп бара жатыр екен. Күн ыстықта көлеңкелеп, сенің үйіңе келіп кірген көрінеді. Бұлар да даланың аңдары, сойып, терілерін сыпырып алу керек. Бұл ақ бас құндыздардың терісі аса қымбат саналады. Бір ғана жаға болатын төрт елі құндыз терісінің құны қос ат тұрады немесе екі ту бие болады. Сонда бұлар қанша байлық екенін өздерің ойлап көріңдер. Ала жаздай дарияны кезген балықшы осының біреуін ұстап алса, үлкен олжа көреді, – деп Ертісбай қария төрде отырған үлкен құндызды өзі соғып өлтіріп, Тана мырзадан рұқсат сұрап, осының ұртындағы нәрсені мен алсам депті. Оның не нәрсе екенін Ертісбай өзі айтқан соң ғана басқалары біліпті. Ол – «Шамшырақ тас» екен. Құндыздар тобын басқарушы қараңғы түнде шамшырақты тісіне тістеп алып, маңайын жарқыратып басқаларына жол көрсетеді екен. Сол тасты түнде қағаздың үстіне қойса, соның жарығымен қағазды оқуға да, оған жазуға да болады. Кейіннен ел біліпті: Ертісбай сұрап алған сол шамшырақ тастың құны он екі атқа бағаланыпты дейді.

In those days, during the summer, Kazakh villages would change their grazing lands, moving from one place to another. During one such migration, Tana's father, Tilemis Bi, first moved the yurt of his eldest son, Tana, and set it up in the summer pasture. The other villagers would gradually follow in their turn. Tana's yurt was pitched near the banks of the Irtysh River on a lush summer pasture. It is said that Tana was resting and sleeping inside the yurt during the day. After some time, he woke up to the sound of something humming and, upon opening his eyes, saw various creatures filling the yurt from the door to the back, unable to understand what they were. The young man, who had never seen anything like this before, closed the door from the outside, went out, and sent someone to quickly bring Elder Ertysbai from the next village. Elder Ertysbai was a wise old man who was born and raised along the banks of the Irtysh River. When the elder arrived, he witnessed the marvel with his own eyes. - "These are the white-headed beavers that inhabit this river. Their entering your home is a wonder, a very rare occurrence. My dear, it seems that God has blessed you with fortune and wealth," said Ertysbai. The young man, Tana, asked the elder: - "What should we do with them now?" They were wandering upstream along the river. It seems they had come to your home for shade in the hot sun. These are also creatures of the steppe, and they need to be hunted and skinned. The fur of these white-headed beavers is considered very valuable. The value of just one four-inch beaver pelt is equivalent to two horses or four mares. So, think about how much wealth this represents. If a fisherman wandering the river all summer catches even one of these, he will have a great fortune," said Elder Ertysbai, as he struck and killed the large beaver sitting in the back, asking Tana for permission to take what was in its mouth. Only after Ertysbai mentioned it did the others understand what it was. It was the "Lighthouse Stone." The leader of the beaver group would bite the lighthouse in his teeth during the dark night, illuminating the surroundings and guiding the others. If that stone is placed on paper at night, it can be used to read and write with its light. Later, the people learned that the value of that lighthouse stone, which Ertysbai had asked for, was estimated at twelve horses.