Жошы хикаясы (ІІ нұсқа)

Жалғыз баласы Жошы бала күнінде аңға шығып, аты құланмен елігіп, желігіп, бала атына ие бола алмай, аттың басын тоқтата алмай жығылып, ат сүйретіп өлтірген. Қасында бірге шыққан жігіт-желеңі ел бетін көре алмай қашып, зым-зия жоғалып кеткен. Аңға кеткен бала келмеген соң хан да, жұрт та түйсінген. «Бұл бала енді жоқ болды. Кімде-кім баламның өлімін естіртсе, басын аламын!» – деген. Сонда бір Кетбұға деген домбырашы бар екен. Күй тартады екен. Бір күні домбыра тартқан, домбыраның күйімен баланың өлгендігін сездіреді. Сондағы домбыраға тартқан күйі «Алаша хан, Жошы хан, ақсақ құлан жосыған, құлан теуіп өлтірді-ау, бұйрығын ақтан келтірді-ау!» деп тартқан екен. Сонда хан айтқан екен: «Кетбұғам, сенің домбыраңның даусы бұзылды-ау! Біліп отырмын, сен домбырамен айтып отырсың. «Алашахан, Жошыхан, Ақсақ құлан жосыған» деп мен кесше кісі болмасам, ханның жалғызының жайрап қалғандығы дәл келеді-ау осыған», – деген екен. Бұл сөз ханның аузынан шыққанда жұрт шулап қоя берген. «Алдияр, тақсыр, өз аузыңыздан естідік», – деп. Сол уақыт құлан шуы делінген уақыт екен. Малдың балалап, аң да, мал да төлін төгіп жатқан кезі екен. Хан жарлық қылды: «Төрт түлік малды төлінен айырсын, жаңа туып жатқан жас төл енесіне жамырамасын, хайуан да мендей аза тұтсын, зарласын», – деді де өзі ас-суын ішпей, төсектен басын көтермей, теріс қарап жатып қалыпты. Алаша хан өзі қара қылды қақ жарған әділ кісі екен. Екі даугер келсе, ұйқыда жатса да шошып оянады екен. Ас ішіп отырса, аяғын жерге қоя салады екен. Сол екі даугердің көңілін дауалатпай ішкені ас болмайды екен. Қатыны келіп: – Тақсыр, есік алдында екі даугер келіп тұр, – депті. Хан жұлып алғандай: – Дауы не екен, сұрадың ба? – депті. – Сұрадым, біреуі бөтен жұрттың жолаушысы екен, біреуі өзіміздің күнде көріп жүрген Жонбас екен. Жолаушы ұзын жолға кетіп бара жатқанда «қайтарымда алармын» деп Жонбасқа ат басындай алтын қалдырып кеткен екен. Сол жолаушы барған сапарынан қайтып келіп, енді алтынымды алып кетейін десе, Жонбас алтынды бермепті. «Баяғыда сенікі болғаны не керек, менің көзім, қолым үйреніп бауыр басып қалыппын, бермеймін» дейтін көрінеді. Алаша хан: – Аманатты сақтау болар, иесі сұрай келсе, өзіне қайырар болар, өзіне берсін, – дегенде ханым: – Төреңізге құлдық, тақсыр! «Хан екі сөйлесе, қара болады, қара екі сөйлесе, қатын болады» деген. Бұл бала Жасаған иемнің сіз бен бізге сақтатқан аманаты емес пе? Аманатын иесі өзі алды, өзінікін өзі алды деп өкпелегенмен, өкпе жүре ме, – дегенде, хан басын көтеріп алыпты: – Сенікі дұрыс екен де, менікі бұрыс екен, – деп ақылы сабасына түсіп, отын оттап, суын ішіп, мал баласын жамыратыпты. Сонда бозінген жеріп ботасын алмапты. Хан: – Осы бота аштан өлсе, обалы маған, обалы мойнымда қалады-ау! – деп күйінеді де, «осының ботасын алғызған адамға қалыңсыз қыз берем» деген соң, баяғы Кетбұға бес саусағын сірімен қаптап алып күй тартып, хан баласының мән-жайын домбыраның күйімен сөйлепті. Естіген жұрт та езіліп су болып ағыпты. Інген де есінен танып, балқып кетіп, еміреніп ботасын емізіпті. Хан енді мұның өшін құланнан аламын деп жұртқа сауын айттырып, ат жараттырды. Қыз, бозбалаға ор қаздыртты. Бозбала кетпен алып, жер шабады. Олардың тамағын, сусындарын қыздар даярлап беріп тұрады. «Құлан өтпес» деген су құлан үшін қаздырған ор екен. Сонда құлан қуғанда жұрт көзіне түскен құланнан бес-ақ құлан құтылыпты. Шу бойында сол құланның құтылған жері «Бес құлан» атаныпты. Баласы өлгенде келіні оң жақта отырып қалған екен, «баламды жоқтатамын» деп келінін оң жағына түсіртіпті. Баласының бір санын тауып алып, соған там салдыртыпты, «Жошы ханның тамы» дейді. Онан соң Алаша ханның тамын келіні салдыртыпты. Өзеннің жел жағында бір мұралтайдың үстінде. Келіні өз тамын өзеннің ығынан ойпаң жерге салдыртыпты, «атамның тамына көрініп тұрмайтын жерде болсын» деп. Жетіқоңырды жайлап, қыстап жүретін бір найман айтты: «Алаша ханның тамының жоғарғы жағынан бір кірпіш түсіп еді, жазуы бар екен. Қысырауын ханның ханымы «Хан Бибі» деп жазылған екен» деп.

His only son, Jochi, went hunting as a child, became excited by a wild horse, lost control of his horse, fell off, and was killed by the horse dragging him. The young man who had gone out with him fled in fear and disappeared without a trace. When the boy did not return from the hunt, both the khan and the people sensed something was wrong. "This boy is now lost. Whoever brings me news of my son's death, I will take their head!" he declared. At that time, there was a bard named Ketboga. He played the dombra. One day, while playing the dombra, he conveyed the news of the boy's death through his music. The tune he played was: "Alasha Khan, Jochi Khan, the lame wild horse has trampled him, it has killed him, it has brought forth the order!" Upon hearing this, the khan said: "Ketboga, the sound of your dombra has changed! I know you are speaking through your dombra. If I am not a foolish person, then it is indeed true that the only son of the khan has fallen," he said. When these words came out of the khan's mouth, the people erupted in noise. "Aldiyar, my lord, we heard it from your own mouth," they said. At that time, it was said to be the time of the wild horse's noise. It was the season when livestock were giving birth, and both wild animals and livestock were calving. The khan decreed: "Let all livestock be separated from their young, so that the newborns do not cling to their mothers, let the animals mourn like me, let them lament," and he lay down with his back turned, not eating or drinking. Alasha Khan was a just man who would split a black thread in two. When two disputants came, he would wake up startled even if he was asleep. If he was eating, he would put his feet on the ground. He would not eat if the two disputants were not appeased. His wife came and said: "My lord, there are two disputants at the door." The khan, as if startled, asked: "What is the dispute, did you ask?" "I asked. One is a traveler from another land, and the other is our familiar Jombas. The traveler, while going on a long journey, left a weight of gold with Jombas, saying, 'I will take it back on my return.' Now that the traveler has returned from his journey and wants to take his gold, Jombas has not given it. He says, 'What does it matter that it was once yours? My eyes and hands have grown accustomed to it, I will not give it back.'" Alasha Khan said: "It would be keeping the trust; if the owner comes asking, it should be returned to him." The queen replied: "Your Highness, we are your servants! 'If the khan speaks twice, he becomes a commoner; if a commoner speaks twice, he becomes a woman.' Is this child not a trust that the Creator has entrusted to you and me? Even if he is offended by taking back his trust, will the offense last?" At this, the khan raised his head: "You are right, and I am wrong," he said, coming to his senses, and began to eat and drink, allowing the livestock to calve. Then the wild mare did not take her foal. The khan lamented: "If this foal dies of hunger, it will be my fault, the blame will fall on me!" He then declared, "I will give a daughter without a dowry to whoever brings me this foal." Then the same Ketboga, covering his five fingers with resin, played the dombra, conveying the situation of the khan's son through the music. The people who heard it were moved to tears. The mare also fainted, overwhelmed, and began to nurse her foal. Now the khan decided to take revenge on the wild horse and called for the people to prepare for a hunt. He had a pit dug for the young men. The young men took hoes and began to plow the land. The girls prepared their food and drinks. The pit they dug was called "the water that the wild horse cannot cross." When chasing the wild horse, only five of them escaped the eyes of the people. The place where the wild horse escaped was named "Five Wild Horses." When his son died, his daughter-in-law remained on the right side, and to mourn for her son, he had her moved to the right side. He found one of his son's bones and had a tomb built for it, which is called "Jochi Khan's tomb." After that, he had his own tomb built by his daughter-in-law. It was located on the windward side of the river, on a small hill. His daughter-in-law had her tomb built in a low place out of sight of her father-in-law's tomb, saying, "Let it be in a place where it cannot be seen by my grandfather's tomb." A Nayman, who grazed and wintered in the Seven Konyrs, said: "A brick fell from the upper side of Alasha Khan's tomb, and it had an inscription. The inscription read 'Khan Bibi,' referring to the khan's wife."