Байшегір баба (ІІІ нұсқа)

Әмір Темір бір елді жаулауға шығар алдында Түркістанға келуді, оның қасиетті топырағының бір уысын орамалына түйіп алуды әдетке айналдырған. Сол дағдысы бойынша Түркістанға келіп, қасындағы жан серік ақылмандарын жинап әңгімелескен. Жорық жайын сөз еткенде сарай ақыны Кермани: – Уа, хан ием, тағы да жорыққа аттанғалы отырсыз. Ананы жесір, баланы жетім етіп, көз жастарын көлдей ағызып, қайғы-қасыретке душар етуді қоятын кезіңіз болды емес пе? Адам қаны су емес қой, қанша жас қыршынынан қиылды. Солардың бәрінің айтқанымызға көндіріп, айдауымызға жүргіземіз деп жүргенде біздің елді бөтен жұрттың шауып, ойрандамасына кім кепіл? Мұны да ойлаңыз, – деген. Оның соңғы сөзі қанішер ханды терең ойға шомдырған. «Бәсе, сөйтсе қайтеміз? Осы мен халыққа қандай жақсылық жасадым?» – деген ой оралған. Аз үнсіздіктен кейін: – Ал, не істе дейсің маған? – деп Керманиге қараған. – Сәулетті ауылдар, көрнекті қалалар, кесенелер сал. Ол өзіңе орнатқан мәңгілік ескерткіш болып қалады. Ел көріп, жұрт көріп, мұны кім салдырған демей ме? Сонда сенің атың аталады. – Жөн сөз, орынды пікір екен бұл. Ойланып-толғана келіп, әлемде теңдесі жоқ кесене салуды жөн көрді. Осы ойын айтып, «кімге кесене салған жөн?» деген сауал қойды. Кермани іркілместен «Ахметке» деді. Мұнда үш Ахмет жерленген. Біреуі – ел билеген хан. Екіншісі – әскер басы. Ал үшіншісі – ислам дінінің уағыздаушысы. Ана екеуінің зиратына келіп құран оқып жатқан ешкім жоқ. Ал Қожа Ахметке келіп, зиратының басына түнеп, тәу етушілер көп. Жазған хикматтарының елге тарап кеткені қашан? «Қожа Ахметтің басына кесене тұрғызсам, өз беделім де артпай ма, менің жағымсыз істерімді жуып-шайып кетпей ме?» Мұндай шешімге келуіне және бір себеп өзін жарық дүниеге келтірген анасы Сақыпжамал осы кесене алдына жерленген. Мұнда келгендер шешесіне де құран бағыштар. Ой-санасын баурап алған осы сезім Әмір Темірді кесене салуға құлшындырды. Өз қарауындағы елдердегі құрылыс салудың қас шеберлерін жинап, құрылыс материалдарын дайын- датып, іске кірісті. Зәулім, алып ғимараттың қабырғасы қаланып, күмбезін орнатамыз деп отырғанда бір ғажайып күштің түнде тас-талқанын шығарғанын ертеңгісін көріп, қайран қалды. Кесене қабырғасы қаланып, күмбезін орнатар кезде осы жайт тағы қайталанды. Халықты жинап, мұның себебін, не істеу керектігін сұрады. Сонда Байшегір деген жігіт: – Маған түнде әруақтарым аян берді. Ахмет Ясауи – Арыстан баптың шәкірті. Арыстан бап – Алла тағаланың сүйіктісі Мұхаммед пайғамбарымның сенімді серігі, сырлас, сыйлас досы емес пе. Кесенені алдымен Арыстан бапқа салмай, оның шәкіртіне салып жатқаны қалай? – деп ренжіді. Байшегір сөзіне Әмір Темір иланды. – Шынында да солай екен-ау өзі. Мен қателесіппін, кешір, Алла, күнәмді, – деп Тәңірге жалбарынды. Мұндағы жүріп жатқан құрылысты тоқтаттырып, Арыстан бап кесенесін тұрғызуға кірісіпті. Содан соң Ахмет Ясауи кесенесін салуды қолға алды. Ол бастаған игі істі ұрпақтары жалғастырып, тәмамдады. Байшегірдің ақылына, көріпкелдігіне тәнті болған хан: – Не тілегіңіз бар? – деп сұрағанда: – Менің сүйегім осы кесене ішіне жерленуін сұраймын, – деген. Әмір Темір жұрт көзінше: – Бердім тілегіңді. Бұдан былай сенің атың «Байшегір баба» аталсын! – деген.

Amir Timur had a habit of visiting Turkestan before embarking on a campaign to conquer a country, taking a handful of its sacred soil in his handkerchief. Following this custom, he came to Turkestan and gathered his wise companions to discuss matters. When the topic of the campaign arose, the court poet Kermani said: – O my lord, you are about to set out on another campaign. Isn’t it time to stop making widows and orphans, to cease causing rivers of tears and plunging people into grief and sorrow? Human blood is not water; how many lives have been cut short in their youth? While we are busy convincing them to follow our orders, who guarantees that foreign invaders won’t raid and devastate our land? Think about this as well, – he said. His last words plunged the bloodthirsty khan into deep thought. “Indeed, what should we do? What good have I done for the people?” – this thought returned to him. After a brief silence, he asked: – Well, what do you suggest I do? – looking at Kermani. – Build magnificent villages, notable cities, and mausoleums. They will serve as your eternal monument. When people see these, they will not ask who built them. Then your name will be remembered. – That is a wise and reasonable suggestion. After some contemplation, he decided to build a mausoleum unmatched in the world. He expressed this idea and asked, “Whom should I build the mausoleum for?” Kermani immediately replied, “For Ahmed.” Three Ahmeds are buried here. One was a ruling khan, the second was a military leader, and the third was a preacher of Islam. No one is coming to read the Quran at the graves of the first two. However, many come to spend the night at the grave of Khoja Ahmed and pay their respects. When did the wisdom he wrote spread among the people? “If I build a mausoleum at Khoja Ahmed’s grave, won’t my own reputation also rise, won’t it wash away my misdeeds?” Another reason for this decision was that his mother, Saqipjamal, who brought him into this world, was buried in front of this mausoleum. Those who come here also pray for her. This feeling captivated Amir Timur and inspired him to build the mausoleum. He gathered skilled builders from the lands under his control, prepared construction materials, and began the work. While the walls of the grand, massive building were being erected and they were preparing to install the dome, they were astonished to find that a miraculous force had destroyed everything overnight. This incident repeated itself when the mausoleum walls were being built and the dome was to be installed. He gathered the people and asked for the reason and what should be done. Then a young man named Baishigir said: – My ancestors appeared to me in a dream last night. Ahmed Yasawi is a disciple of Arystan Bab. Arystan Bab is not the beloved companion of my Prophet Muhammad, a trusted friend and confidant? How can they be building a mausoleum for his disciple before building one for Arystan Bab? – he expressed his displeasure. Amir Timur was convinced by Baishigir’s words. – Indeed, it is so. I was mistaken; forgive me, O God, for my sin, – he prayed to Tengri. He halted the ongoing construction and began to erect the mausoleum for Arystan Bab. After that, he took on the task of building the mausoleum for Ahmed Yasawi. The good deed he started was continued and completed by his descendants. The khan, impressed by Baishigir’s wisdom and foresight, asked: – What is your wish? – and he replied: – I ask that my remains be buried inside this mausoleum. – Amir Timur, in front of the people, declared: – I grant your wish. From now on, your name shall be called “Baishigir Baba”!