Әз Жәнібек пен шал

Әз Жәнібек ханның бір бес уәзірі хан қолында бірнеше жыл жүріп ақылға да, білімге де өзін-өзі артық асқандығын сезіпті. Әрдайым ойлайтыны ой: «Ай! Осы ханның хандығы болмаса, менен ақылы кем-ау! Әз Жәнібектің хан болып отырғаны, түзу билік айтып халық алдында әділ би болып отырғаны да менің арқам-ау. Ертең мен өлсем, яки мен басқа бір алыс сапарға жол шексем, осы қайтер еді? – деп ойлайды да жүреді. Бір күні хан сейіл құрмақ болып қасына әлгі уәзірді алып жолға аттанды. Келе жатса, бір үлкен биік таудың ішінен жайылып тұрған он шақты ешкі-лақты көреді. «Бұл таудың ішінде иесіз жүрген неғылған мал?» деп сейілшілер аралап келе жатса, алдынан бір қоңыр киіз үй кез келеді. – Үйде кім бар, сөйлес, – дейді хан. – Үйде кісі де жоқ. Адам жоқ, – дейді үйден біреу. Хан аттан түседі, үйге кіреді, уәзір де кіреді. Үйде төр алдында бір шал отыр. Сәлем береді, амандасады. Хан: – Е, шалым, асқар тауың қалай? Шал: – Асқар тауымды қар шалды. Хан: – Шұқырың қалай? Шал: – Шұқырға су толды. Хан: – Екеуің қалай? Шал: – Екеуім үшеу болды. Хан: – Жақыныңмен қалайсың? Шал: – Жақыныммен күнде найзаласам. Хан: – Еліңмен қалайсың? Шал: – Еліммен мүлде аразбын. Хан: – Ал, шалым-ай, арзанға бітесің-ау! Шал: – Айдаушысы келсе, атамның құнын алмай бітпес едім. Сөз осымен бітті. «Қуыс үйден құр шықпас деген» деп, шал от басында тұрған қара шаугемнен әкеп су ауыз тигізді. Бұдан әрі хан отырған шалмен қоштасып, қайтып кетті. Хан үйге келіп білгіш уәзірге бұйрық қылды: – Әлгі шал не айтты, мен шалға не айттым. Үш күнге дейін тап, таппасаң, басыңды аламын! Уәзір әрі ойлады, бері ойлады, таба алмады. Үшінші күні болса да, «өлдім» деп тоғыз түйеге тоғыз-тоғыздан қазына артып баяғы шалға келеді. Шал азырқанып, әкелген сыйын алмайды. Ақырында шал уәзірден үш тоғыз алып, ханмен сөйлескен жұмбағын шешті. – «Асқар тауың қалай?» дегені – «басың қалай, шашыңа ақ кірді ме?» дегені. «Асқар тауымды қар шалды» дегенім – «шашыма ақ кірді» дегенім. «Шұқырың қалай?» деді, «көзің қалай?» дегені. «Шұқырыма су толды» дедім, «көзіме жас толды» дегенім. «Екеуің қалай?» дегені – «таяқсыз жүре аласың ба?» дегені. «Екеуім үшеу болды» дедім, «таяқсыз жүре алмаймын, сондықтан аяғым үшеу болды» дегенім. «Жақыныңмен қалайсың?» деді, «тамағың қалай?» дегені. «Жақыныммен күнде найзаласам» дедім. «Тамақтан жақын нәрсе жоқ. Азу тістің әр жерде бірі қалған, тамақ жеген сайын қызыл иегімді найзалап жанымды шығарады» дегенім. «Алысыңмен қалайсың? » деді, «көзіңе жас толса, алыстағыны көзің көре ме?» дегені. «Алыспен мүлде аразбын» дедім, «алыстағыны мүлде көре алмаймын» дегенім. «Ай, шалым-ай, арзанға бітесің-ау» дегені – «әгар осы сөйлескен сөзімізді мына жанымдағы уәзір сұрап келсе, босқа айтып қоясың-ау!» дегені. «Айдаушысы келсе, атамның құнын алмай бітпес едім» дедім. «Әгар сіз уәзірді жақсылап қорқытып қыссаңыз, атамның құнын алып, сонан кейін айтармын» деген сөзім. Міне, шырағым, мен атамның құнын алдым. Осымен ырза бол, – деп шал сөзін бітірді. Шал жүйрік пе, хан жүйрік пе?

One of the five ministers of Khan Az Zhanibek had been with the Khan for several years and felt that he had surpassed him in wisdom and knowledge. He always thought to himself: "Oh! If it weren't for this Khan's kingdom, I would be wiser than him! The fact that Az Zhanibek is a Khan and is ruling justly as a fair judge in front of the people is thanks to me. What would happen if I died tomorrow or if I were to embark on a distant journey?" One day, the Khan decided to go for a stroll and took that minister with him. As they were traveling, they saw about ten goats and kids grazing in a large, high mountain. "What kind of livestock is wandering around here without an owner?" As the travelers were exploring, they came across a brown felt yurt. "Is anyone home? Speak!" said the Khan. "There is no one in the house. There is no person," replied someone from inside the yurt. The Khan dismounted and entered the yurt, and the minister followed him. Inside, an old man was sitting at the front. They greeted each other. Khan: "Well, old man, how is your lofty mountain?" Old man: "My lofty mountain has been covered with snow." Khan: "And how is your pit?" Old man: "The pit is filled with water." Khan: "And how are you two?" Old man: "We have become three." Khan: "How are you with your relative?" Old man: "I spar with my relative every day." Khan: "And how are you with your people?" Old man: "I am completely at odds with my people." Khan: "Ah, old man, you will end up cheap!" Old man: "If the driver comes, I would not finish without taking my father's price." The conversation ended there. "One does not leave an empty house," the old man brought water from the black kettle standing by the fire. After that, the Khan bid farewell to the old man and left. Upon returning home, the Khan ordered the knowledgeable minister: "What did the old man say, and what did I say to the old man? Find out within three days, or I will take your head!" The minister thought and thought but could not figure it out. On the third day, feeling desperate, he loaded nine camels with treasures and went back to the old man. The old man, feeling disdainful, refused to accept the gift. Finally, the old man took three treasures from the minister and solved the riddle of the conversation with the Khan. "The question 'How is your lofty mountain?' means 'How is your head, has your hair turned gray?' My answer 'My lofty mountain has been covered with snow' means 'My hair has turned gray.' When he asked 'How is your pit?' he meant 'How are your eyes?' I replied 'My pit is filled with water,' meaning 'My eyes are filled with tears.' When he asked 'How are you two?' he was asking 'Can you walk without a stick?' I replied 'We have become three,' meaning 'I cannot walk without a stick, so my legs have become three.' When he asked 'How are you with your relative?' he meant 'How is your food?' I replied 'I spar with my relative every day,' meaning 'There is nothing closer than food. The remaining sharp teeth stab my gums every time I eat, causing me pain.' When he asked 'How are you with your people?' he meant 'If your eyes fill with tears, can you see far away?' I replied 'I am completely at odds with my people,' meaning 'I cannot see far away at all.' When he said 'Ah, old man, you will end up cheap!' he meant 'If the minister asks about our conversation, you will say it for nothing!' When I said 'If the driver comes, I would not finish without taking my father's price,' I meant 'If you scare the minister well, I will take my father's price, and then I will tell you.' There you go, my dear, I have taken my father's price. Be satisfied with this," the old man concluded. Who is swifter, the old man or the Khan?