Жиренше

Жиренше бір күні бір жақтан даладан жалғыз келе жатса, бұрын көрмеген басқа порымды адам кез болып жолығады. Мұрны біздей, көзі тұздай, беті қырдай суық екен. Жиренше келемеждеп кету үшін: – Әй, – деді. – Сен қай жұрттың сұмырайы, сұмпайысың? Қайдан жүрсің? Мұрның біздей, көзің тұздай, бетің қырдай, – дегенде, ол айтты: – Көзім тұздай болса, көзімді тұзға теңесең, тұздың маңызы қандай? Не түрлі тамақ болса, тұзсыз дәмі кіре ме? Қатығы бола ма, тұзымен тұздалған нәрсенің жаман болғанын көрдің бе? – деді, – Мұрным біздей болса, бізбен тігіп, дүние жұмыстың бәрін бітіреді. Бетім қырдай болса, қырға шықса, кімнің көңілі көтерілмейді. Бар тауып айтқаның осы ма? Әдірам қалайын, – деп аузын осыртып өте шықты. Шешен дәнеме дей алмай тоқталып, ұялып қала берді. Түсі қашып, өңі бұзылып, үйіне келеді. Өзі өз болғалы, көйлегі бөз болғалы шешенге болған бір түсу болды. Ханымы шешеннің шырайын көріп ұшып түрегеліп: – Шешен, немене, біреудің тілі тиді ме, біреудің қолы тиді ме? Түсіңіз неге қашып келдіңіз? Шешен көргенін, естігенін, өзінің не дегенін, оның не дегенін – бәрін түгел айтты. Ханымы айтты: – Уа, ол орыс жұртының сұмпайысы екен. Жансызы екен. Өзі әйел екен. «Тұзсыз астың дәмі бола ма?» дегені – әйелсіз еркектің күні бола ма дегені. «Бізбен істің бәрін тігіп бітіреді» дегені – ұрғашы істің бәрін орнына келтіреді дегені. «Қырға шықса кімнің көңілі көтерілмейді» дегені – әйелдің үстіне шыққан кісінің қыр басына шыққан есепті көңілі көтеріледі дегені. Аузын осыртқаны – еркектің қайраны қолында, әйел деген аузында болады деген, бар қылған қайраны сол болған. Осы күні әз Жәнібек ханның барып, жанын жағасынан алып отырған шығар, жылдам бар, көр. Орыстың әйелі ыштан кимейді дейтін. Кіріп барған жерден: «манағыдан отырмысың, к..ді ашайын ба де», сасқанынан сөзге келмей ұшып түрегелер, – деді. Жиренше әз Жәнібектің ордасына кіріп барса, ханымның айтқанындай, Жәнібекті сөзден ұтып, апшысын қуырып, заманын бір уыс қылып отыр екен. Есіктен кіріп барғанда, шешенге жалт қарағанда: – Манағымысың, әлі мұнда отырмысың, к..ді ашайын ба? – дегенде, ұшып түрегеліп: – Бұл жұрттың ақылы ханында екен. Ханның ақылы қарашында екен. Қарашының ақылы қатынында екен. Болмас, болмас, – деп, артына қарауға мұршасы келмей жүре беріпті. Қарашаш ханымдай данышпан әйел Жиреншеден басқаның қолына көп түсе қойған жоқ. «Ердің атын қатын шығарады. Қатынның атын отын шығарады» деген деп осындай әйелдерді айтады.

One day, Jirenche was walking alone across the steppe when he encountered a man of a different kind whom he had never seen before. His nose was like a pig's, his eyes were like salt, and his face was as cold as a cliff. To mock him, Jirenche said: – Hey, – he said. – Which people's scoundrel are you, you wretch? Where are you from? Your nose is like a pig's, your eyes are like salt, and your face is like a cliff. The man replied: – If my eyes are like salt, what is the significance of comparing them to salt? Does any food taste good without salt? Have you ever seen anything that is bad when it is salted? – he said. – If my nose is like a pig's, it can do all the worldly tasks with a pig. If my face is like a cliff, who wouldn't feel uplifted when they climb a cliff? Is this all you can come up with? I could perish, – and he walked away, smirking. The eloquent man could not say anything and remained embarrassed. He returned home, his complexion pale and his appearance disheveled. Since he had been himself, he had a bad dream about the eloquent man. His wife, seeing the state of her husband, jumped up and asked: – Eloquent one, what happened? Did someone cast a spell on you, or did someone harm you? Why did you come back looking so distressed? The eloquent man recounted everything he had seen, heard, and said, as well as what the other man had said. His wife responded: – Oh, he is a scoundrel from the Russian people. He is a woman in disguise. What he meant by "Does food taste good without salt?" is whether a man's life can be good without a woman. When he said, "He can do all the worldly tasks with a pig," he meant that a woman can set everything right. When he said, "Who wouldn't feel uplifted when they climb a cliff?" he meant that a man who has a woman feels as if he has climbed a cliff. His smirk indicates that a man's strength is in his hands, while a woman's is in her mouth; that was the strength he displayed. Today, the great Khan Zhanibek might be holding his life by the collar, hurry and go see. They say Russian women do not wear trousers. When you enter, if you ask, "Are you still sitting here, shall I open my legs?" they will jump up in shock and won't be able to respond, – she said. When Jirenche entered the court of Khan Zhanibek, as his wife had said, he outsmarted Zhanibek with words, making him feel uneasy and sitting there like a lump. When he entered through the door and glanced at the eloquent man, he said: – Are you still here, shall I open my legs? – and jumped up. – The wisdom of this people is in their Khan. The Khan's wisdom is in the commoners. The commoner's wisdom is in the women. No, no, – and he hurried away without looking back. A wise woman like Karashash has not often fallen into the hands of anyone other than Jirenche. They say, "A woman's name brings forth a man. A man's name brings forth fire," referring to such women.