Жиренше

Күндерде бір күні әз Жәнібек хан Жиренше уәзірмен ойласып, халықты ренжітпей қаражат жинауға салықты қандай жолдармен, кімдерге салса орынды болатын жағын қарастырып кеңесіпті. Ханның қол астындағы халықтардың ішінен тек үш түрінен жиналса, заңды болар деп тауып, (дәлелсіз жұрттың бәріне салық салынса, халық ренжір деген мақсатпен) қарауындағы барлық сақалы қара, шашы ақтарды, сақал, мұртсыз көселерді кезекпен үш дүркін, бөлек-бөлек шақырып, олардан не себепті жаратылыста осындай өзгешеліктері болған себебін сұрап, сауал беріп, олардың жауабы заңды болмаса, айып ретінде бас-басына салық салып өндіруге, әгар да тұрарлық дәлел тауып құтылып кетсе, қазынадан сыйлық ретінде ат мінгізіп, шапан кигізіп қайтаруға ұйғарады. Әрине, ханның қол астындағы көп халқынан жоғарыдағы айтылған (үш түрлі пормалы) адамнан аз жиналмайтынын хан мен уәзір жақсы білсе керек. Жана да олар берілген сұрақтарға тұрарлық жауап табалмай, бәрі де айып тартып қалады деген үмітті сенімде болады. Сонымен әз Жәнібек хан бір апта бұрын «қол астындағы халықтың барлық сақалы қара, шашы ақтары қалмай жиналсын!» деп жарлық тартады. Келмегендердің басы өлімде, малы талауда болатынын ескертеді. Ханның қарауындағы хабарланған сақалы қара, шашы ақтар неге шақырылғандарын жана не деп жауап беретіндерін білмей, сасқанынан барлығы бастарын тосып жиналып, Көсеге келіп ақыл сұрапты. Құзғынның ұлы Көсе оларға: – Хан менен Жиренше менің досым емес. Сендерге ақыл үйретсем, олар шағымданады. Менің үйреткенімді естісе, аяусыз жазалайды. Сендер біреуге айтып қоясыңдар, – деп мықтап пісенттейді. Сақалы қара, шашы ақтар Көсеге көп жиналып: – Не тілегіңді берейік, осыдан аман құтқар, – деп кетпейді. Ақырында Көсе олардан: – Сыртқа ешкімге сыр білдірмеңдер, ауыздарыңа берік бол! Маған да еш нәрсе бермеңдер! Бірақ ханның сауалына берілген жауаптарың тұрарлық болғаннан кейін қан ылажсыз сендерге сыйлық берер. Маған тек сол ханның сыйлығын берерсіңдер. Жандарыңнан еш нәрсе бермей-ақ қойыңдар! – деп, ханның сауалына былай деп жауап үйретеді: – Хан сендерді жинап алып: «Сақалдарың қара, шаштарың ақ, жұрттан ала-бөле сендер не пейілдеріңнен таптыңдар?» – деп қаһарланып сұрар дейді. Сонда сендер: «Сақалымыз жиырма беске келгенде шықты. Шашымыз сақалымыздан жиырма бес жас үлкен. Сондықтан енді жиырма бес жылдан кейін шашымыз да ағарады, тақсыр, деңдер!» – депті. Сөйтіп ханның берген сауалына Көсенің үйреткен жауабы толық болып табылып, хан сыйлық ... қылыпты. Сауалдан ұтылып, зиянданған хан тағы да бір күні енді сақалы ақ, шашы қараларды жинап, сауал сұрау туралы жарлық таратып шақырыпты. Бұл пормалы топтың адамдары да сасып, Құзғынның ұлы Көседен ақыл сұрап, алдыңғылардың жолымен оларға да Көсе былай деп үйретіпті. – Хан сендерді жинап алып былай деп сауал сұрар: «сақалдарың ақ, шаштарың қара жұрттан бөлек не жағдайға ұшырадыңдар?» дер. Сонда сендер: Қатын шалпы, бала жас, Кем болды киім, ішерге ас. Тістенуменен ағарды Сақал мен мұртым аралас, – деңдер, – деп Көсенің үйреткен қалыбынша шақырылған күні жиналған сақалы ақ, шашы қаралар ханның берген сауалына тиісті, жоғарыда көрсетілгендей жауаптарын беріп, аман-сау құтылады. Бұлардан да сауалдан ұтылған хан лажсыз тиісті сыйлықтарын беріп таратады. Құзғынның ұлы Көсеге сақалы ақ, шашы қаралар да ханнан алған сыйлықтарын түгел әкеліп беріседі. Енді үшінші топтың адамдары сақал-мұрт шықпаған көселерді жинап, сауал сұрауға хан жарлық таратып, олардың да барлығын жоғарыдағылар сияқты бір күнге жинап шақырады. Ханның қарауындағы барлық көселер сасып, ақыл сұрауға Құзғынның ұлы Көсеге келеді. Оларға Құзғынның ұлы Көсе айтады: – Мен де сендермен қатар шақырылып отырмын. Көселер туралы ханның берген сауалына өзім жауап беремін. Сендер тыныш отыра беріңдер. Бірақ ханның сауалынан құтылып, сыйлық алсақ, одан дәме қылмай маған берерсіңдер! – деп көселерді тыншайтады. Ханның жарлығы бойынша барлық көселер шақырылған күнге жиналып келгеннен кейін, хан оларды қатар отырғызып, былай деп сауал сұрайды: – Сендер жаратылыстарың ер, пормаларың әйел сияқты. Сақал жоқ, мұрт жоқ. Жұрттан ала-бөле көселік жағдайды не пейілдеріңнен таптыңдар? – дейді. Сол кезде отырған көп көселердің ішінен Құзғынның ұлы Көсе түрегеліп, ханнан рұқсат сұрап, сауалына былай деп жауап береді: – Әкем қарт, шешем жас болды. Киімі жыртық, тамағы аш болды. Шешемнің күшінен әкемнің күші пәс болды. Сондықтан бөксем әкеме, кеудем шешеме ұсап, сақал менен мұрт шықпады, тақсыр! – депті. Мұны естіп отырған көселердің бәрі де қостап: «Бәріміздің жағдайымыз солай», – деп шуласыпты. Қисынды жауаптан хан тоқталып, көселерге тиісті сыйлық, зияпаларын беріп, Әз Жәнібек хан менен Жиренше шешенді Құзғынның ұлы Көсе олардың берілген сауалдарына дәлелді жауаптар тауып қайтарып, сөзден кідіртіп ұтқандықтан, олардың ертегі сөздері мысал ретінде халық аузында бірден бірге үлгі болып қалған бір көне әңгімелердің жұрнағы болып көрінеді.

One day, Khan Az Zhanibek, in consultation with his minister Jirenshe, considered how to collect taxes without upsetting the people and discussed the appropriate ways and who should be taxed. He concluded that it would be lawful to collect from only three types of people among the subjects under his rule (with the aim of preventing the public from being upset if taxes were levied on everyone without justification). He summoned all those with black beards and white hair, as well as those without beards and mustaches, in three separate groups, asking them why they had such differences in appearance. If their answers were not satisfactory, he planned to impose a tax on each of them as a penalty. However, if they managed to provide a worthy justification, he intended to reward them with horses and robes from the treasury. Of course, the Khan and the minister knew well that there would be no fewer people gathered than the aforementioned three types. They also hoped that the summoned individuals would not find satisfactory answers to the questions posed. Thus, Khan Az Zhanibek issued a decree a week prior, stating, "All those with black beards and white hair must gather!" He warned that those who did not come would face death and their property would be confiscated. The summoned individuals with black beards and white hair, not knowing why they were called, gathered in confusion and sought advice from Kose, the son of the Raven. Kose told them: – The Khan and Jirenshe are not my friends. If I teach you, they will complain. If they hear what I teach, they will punish me mercilessly. You might tell someone, – he warned them firmly. The individuals with black beards and white hair gathered in large numbers around Kose, saying: – Whatever you wish, grant us, just save us from this! – and they did not leave. Finally, Kose told them: – Do not reveal anything to anyone outside, keep your mouths shut! Do not give me anything! But after your answers to the Khan's questions are satisfactory, he will undoubtedly reward you. Just give me the Khan's gift. Do not give me anything else! – and he taught them how to respond to the Khan's question: – The Khan will gather you and ask: "Your beards are black, your hair is white, what have you gained from the people?" – he said. Then you should say: "Our beards appeared when we turned twenty-five. Our hair is twenty-five years older than our beards. Therefore, in another twenty-five years, our hair will also turn white, O Master!" – he instructed. Thus, Kose's taught response was deemed complete, and the Khan rewarded them... After losing the question, the Khan, feeling aggrieved, one day issued another decree to gather those with white beards and black hair to ask them questions. The members of this group were also confused and sought advice from Kose, the son of the Raven, who taught them in the same manner as before. – The Khan will gather you and ask: "What situation have you encountered that is different from the people, with your beards white and your hair black?" – he said. Then you should say: A woman is old, a child is young, Clothes are torn, food is scarce. With gritting teeth, My beard and mustache have turned white, – he instructed. On the day of gathering, the individuals with white beards and black hair provided their appropriate responses to the Khan's questions, and they escaped unharmed. The Khan, having lost the question again, reluctantly distributed the appropriate rewards. The individuals with white beards and black hair brought all the gifts they received from the Khan to Kose, the son of the Raven. Now, for the third group, the Khan issued a decree to gather those without beards and mustaches to ask them questions, summoning them all for a day just like the previous groups. All the summoned individuals were confused and came to seek advice from Kose, the son of the Raven. Kose told them: – I am also summoned along with you. I will answer the Khan's question regarding the Koses myself. You just stay calm. But if we escape the Khan's question and receive rewards, do not expect anything from me! – he reassured the Koses. On the day of gathering, after all the Koses arrived, the Khan seated them in rows and asked: – You are created as men, yet your appearances are like women. No beards, no mustaches. What situation have you encountered that is different from the people? – he inquired. At that moment, among the seated Koses, Kose, the son of the Raven, stood up, asked for permission from the Khan, and responded: – My father is old, my mother is young. His clothes are torn, his food is scarce. My father's strength has diminished compared to my mother's. Therefore, my backside resembles my father, my chest resembles my mother, and I have not grown a beard or mustache, O Master! – he said. Hearing this, all the Koses echoed: "Our situation is the same!" – they exclaimed. The Khan, satisfied with the logical response, stopped and distributed the appropriate rewards and gifts to the Koses. Khan Az Zhanibek and Jirenshe, having been outsmarted by Kose, the son of the Raven, who found valid answers to their questions, became a part of the old tales that have been passed down as examples among the people.