Төле бидің төреліктері

Бір байдың үлкен тойында бәйгеден бір жүйрік озып келеді. Әлгі жүйрікке екі рулы ел таласып, қамшы сілтескен төбелеске айналады. Ақырында екі жағы да Ақбота биге жүгінеді. Сонда Төле ағасына: – Билікті маған беріңіз, мен шешейін, – деген соң, ағасы тілге келмей: – Уай, қауым, халқым менің, мен билікті інім Төлеге бердім. Әділеттігіне бас игейсіздер, – деп жар салады. Қалың ел енді екі даугердің сөзін тыңдайды. Жүйрігі бірінші келген, бәйгеден озған кісі қамшысын ортаға: – Дат, бала би, – деп тастайды да өлеңдетіп соғады: Сөзіме куә тартқан қалың елді, Сипаған аузын үрлеп малым еді. Қолбала сегіз жаста, тісі бүтін, Туғаннан бар мінезі мәлім еді. Бәйгеден жас кезінде-ақ озып жүрген, Қуғанда киік артта қалып еді. Кездері киік қуған тайында еді, Қарынын үш киіктің жарып еді. «Сауға» деп мына екеуі екеуін ап, Қазанға қазы қосып салып еді. Етті жеп, ауқаттанып отырғанда, Мына төртеу біздерге барып еді, Бәйгеден жеті жылдан келеді озып, Халқыма жеті рулы мәлім еді, – деп, ә дегенде екі адамды, қала берді үстеріне барған төрт адамды куәлікке тартып, дес бермеуге айналды. Сонда «ат менікі» деп отырған Төлебай сыншы қамшысын тастайды да, өз дәлелін айтты. – Мені ел босқа сыншы деп атап жүрген жоқ. Мен өмірімде көрмеген малдың енесін көріп, төлін танимын. Төлін көріп енесін дәл ажыратамын. Ал мынау жүйрік ат менің боз биемнің құлыны екені даусыз. Бір кезде буаз кезінде боз бием қолды болды да, көз жазып қалдым. Ұры ауылымды торуылдап жүрген кезінде қолға түсіру үшін сойдауыттай жігіттерді күндіз-түні жылқыға қарауылдаттым. Арада бір жыл өткенде боз биемді мініп, жылқы ұрлауға келген ұры қашып құтылды. Биемді тастап қашқан екен. Ауаға ұшқаны, жерге сіңіп кеткені белгісіз, зым-зия құрыды. Бием қолды болса да өзіме келді. Ал құлыны қайда деп жүретін едім. Бүгін бәйгеден озып келген сұр қасқаның осы боз биеден туған құлын екенін танып, «өзіме қайтар, бәйгеге сен-ақ ие бола ғой» десем, көнер емес. оның соңы төбелеске айналғанын бәрің де көріп-білдің. Ал, бала би, атаңның әруағы қолдасын, әділ төрелігіңді өзің айт! – дейді. Төлебайдың сыншылығынан басқа дәлелдері жоқ екенін халық: «Ойпыр-ай, бұл дауды қалай шешер екен бала би? Аналар өліспей беріспейін деп отыр емес пе? Төлебай сыншы екенін, елге кеткен дабыра атын пайдаланып, біреудің жүйрік атына ауыз салып отыр демеске амал жоқ. Дегенмен, шешуі қиын іс болды» деп өзара сыбырласып отырғанда Төле саңқ ете түсті: – Уай, жамағат, екі жағың да естіп білдіңдер. Ал мен былай ету керек деп есептеймін. Екі жақтың да осы тұлпардың енесі атанған биелерін әкелуді сұранамын, – деді. Билік жасаушының сөзі екі болған жоқ. Түнделетіп екі жақтан да биелер жеткізілді. Енді Төле: – Екі бие де бір бағытпен үш күндік жолға айдалсын. Үш күн дамыл бермей жорғалатып, шаршатып келсін, – деді. Екеуіне де бала мінгізді де, қаумалаған қалың топтың ішінен екі-үш адам бөлініп, биелерді жолға аттандырып, бірге жөнелді. Үшінші күні ел билік құрылған төбе басына жиналды. Екі бала да ақ көбігі шығып, ентіге жетті. Анадай жерде байлаулы тұрған тұлпарға Төлебайдың тарпаң биесі оқыранып, желінінен сүт ағып иіскелеп тұра қалды. Тұлпар да енесін танып оқыранды. – Сенің малың екен. Тұлпар сенікі, – деді Төле Төлебайға, елге: – Кәні, не айтасыңдар, – деп алақанын жайғанда, ел гуілдеп кетті. – Атаңа рахмет, көп жаса, шырағым. Өркенің өсе берсін! Шын әділ, дана би сен екенсің, билігіңнен айналдық, – десіп бата беріп жатқанда, даугер «Дат!» деп айқайлап жіберді. – Датың болса, айт! – дейді ел. Сонда бұжыр бет, жөң айбат, түсі суық әлгі даугер былай деді: – Мен атышулы, баукеспе ұры едім. Жүйрік атты көбірек ұрлайтынмын-ды. Осы Төлебай сыншының жүйрігінің бірін қолға түсіремін деп көп әурелендім. Бір жолы айдалада жайылып жүрген тарпаң, боз биені көрдім де, желіндеп қалғанын білдім. «Қалай ғана тұлпар тумас дейсің» деп іле жөнелдім. Ауылыма келген соң еш адамға көрсетпей оңаша бақтым. Үмітім алдамаған екен, көпке ұзамай аман-сау құлындады. Сұр қасқа жануардың аузын үрлеп, қолбала етіп тәрбиеледім. Құлыннан-ақ жануардың жүйрік шығатыны белгілі еді. Еліміздегі небір сыншылар көріп: «Бұл әлі тайында-ақ алдына ат салмайтын арғымақ болады», – деп жағаларына түкірісті. Мен оларға өз биемнен туғанын айттым. Неге десеңіз, сол кезде құлындаған өз биемнің құлынын қасқыр жеп кеткендіктен, сұр қасқаны өз биеме телігем-ді. Боз биені күндердің күнінде біреу-міреу таныса, «биемен қоса жүйрік құлынымнан да айырылып қалармын» деп қауіптендім. Онымды Құдай қос көрмеді. Міне, ақырында малы иесін тапты. Ал ақ боз биемен Төлебайдың ауылына екінші рет келуімнің мәні – «биені жылқышылар таныса, тастап қашармын, ал танымаса, осы тарпаңның тағы бір ұрпағын қағып қайтырмын» деген ниет еді. Қанша дегенмен жылқы баласы өз енесінен безе қашпайды, иісінен, түсінен сезіп оқыранса, қолға тез түседі, жетекке аламын да кете барамын деген ниеттен туындады. Бірақ бұл жолы қолға түсіп қала жаздаған соң, «бастан құлақ садаға» дедім де, биеден түсе қашып, бір қуыстың ішіне сүңгіп кеттім. Содан таң саз бере ғана жылқышылардың қарасы өшкен соң, жаяу-жалпы жан амандадым. Осы жолы «енді ұрлықты қояйын» деп өзіме-өзім ант етіп, Құдай алдында уәде бердім. Ал сұрқасқаны қаншама жылдар бойы бәйгеге қосқанда жүлдені берген емеспін. Сол үшінде көңілім көтеріліп, ел қатарына теңеліп жүруші едім. Өтірік айтуымның да, жанымды сатуымның да мәнісі – осы. Ал, жамағат, өркенің өскір мына Төле – «бала би» ақиқатына жетті. Құдай енді мені өтірік айтқызып, қарабет ете көрмесін. Аллаһу Акпар! – деп батасын беріп, жөніне кетіпті. Қалың ел Төленің терең ақылына, әділ билігіне риза болып тарасады. * * * Төле би елді билеп тұрған заманында тағы да әділ билік жасайтын оқиғаға кездеседі. Қала маңында саяттап жүргенде Төле би түйе қуған кісіні көреді. Лекілдеп, басын сәл ғана еңкейте, мойнын созып жіберіп, тайраңдап барады, қайтару берер емес. Ашуы келген қуғыншы қолындағы таяғын лақтырып жібергенде үлектің көзіне бата тиіп, бір көзі ағып түседі. Әлгі түйе қуғанды бақылап жатқан екінші бір қара сақалды орта жастағы адам түйенің көзі шыққанын аңдып қалады да: – А, ант ұрған, мен саған түйемді осылай қайтар деп пе едім, – деп ұмтылады. Түйенің көзін шығарған кісі артынан ақырып, қамшысын білеп келе жатқан кісіден сескеніп, тұра қашады. Қуғыншы өкшелеп, біраз жерге дейін қуып барады да, жүгірісі баяулай бастайды, бірақ қуудан бас тартар емес. Төле би аң-таң қалады да, басын шайқап жөніне кете барады. Ал бұл кезде қуғыншы мен қашушының арасы алшақтай, ұзай береді. Алдынан Шыршық өзенінің жағасында тұрған қайықшыны көрген қашушы: – Мені мына келе жатқан қызылсөзден құтқар. Өзеннің арғы бетіне жеткізіп тастай гөр. Құдай жолына кетіп бара жатқан кісімін. Мекке-Мәдинеге тәуап жасау үшін дайындалған кісі едім, – дейді. Қайықшы қырсықтың бірі еді. «Жаналғыш» пен «жанбергіштің» мына секілді қысылтаяң кезін пайдаланып қалғысы келеді де: – Бір ширек қоң етіңнен кесіп берсең, пәледен қазір құтқарамын, – деп талап қояды. Қашушы анау жанкештіден аман құтылу үшін «айтқаныңды істеймін» деп келісе салады. Бірақ ол «қайықшы қалжыңдаған болар» деп ойлайды. Қайықшы қайығын асау толқыннан сыпылдатып, ойнақшытып алып өтеді. Арғы бетке шыққанда, бергі бетке жеткен қуғыншы қамшысын білеп: – Жердің жарығына кіріп кетсең де, түйем секілді бір көзіңді ағызбай қоймаймын, – деп қайықшыны қолын бұлғап шақырып азаптанады. Қайықшы оның сөзін кәріне де алмайды. Ал қуғыншы құрғақ бұталарды байланыстырады да, суға күмп береді. Онымен жұмысы шамалы қайықшы қонышынан жалаңдаған қанжарын суырып алады да, қашқынға қарап: – Кәне, уәде – Құдай аты. Бір ширек қоң етіңнен кесіп алайын, – деп тап береді. Қашқын мына қаныпезердің өзін қуып келе жатқан сұмнан да жауыз екенін біледі де, «тек қашып құтылайын» деген оймен зыта береді. Бұл кезде қуғыншы да үсті-басы малмаңдай болып, бергі жағаға шығып үлгерген еді. Енді екеуі болып қашқынның соңынан өкшелей қуды. Қиқулап, «ұстай бер» деп айқайлайды. Кезек-кезек: «иә, Құдай қолға түсіре гөр!»деп сарнап келеді екі антұрған. Қашқын да: «Иә, Құдай, өзің жар бола гөр! Құдай жолына бара жатқанда масқара ете көрме», – деп зар еңіреп, безіп келеді. Кәрілердің айтуынша, «қашқын да Құдай дейді, қуған да Құдай дейді» деген мәтел осыдан қалса керек. Қашқын көз ұшында көрінген, бір жағы жәпірейіліп, жерге шөгіп жатқан бір тамды көреді де, «тым болмаса қуысына тығылайын» деп жетіп келеді. Жер тамның алдыңғы жағы биіктеу екен. Тамға қарғып шығады. Екі қуғыншы да етектен қармау үшін тамға өрмелей береді. Тамның үстінде ұстаса шәрмендем шығар деп, екінші жағындғы биіктеу тұсынан тәуекел дейді де қарғып кетеді. Ол қарғып түскенде аяқ астынан былқ ете қалған адамның «ап» деген үнін естіп, жалт қараса, сақалы белуарынан түскен, шалқасынан жатқан адамның жантәсілім еткендегі соңғы үні. Бақса өлмелі, кесел әкесінің аузына бір жігіт су тамызып отыр екен. Жігіт шар етіп, әкесін құшақтай берді де, жаны жаһаннамға кеткенін біліп, секіріп түскен қашқынның алқымынан ала түсті. Алақтаған, зәресі зәр түбіне кеткен қашқын «енді шаруам бітті» деді де, «біреудің қанын жүктеп қашқаным мұсылмандықтан садаға кетсін, маңдайыма жазылғанын көрейін», – деген ниетпен қолға пенде болып түсті. Енді үшеуі үш жағынан төнді. Таяқтады, есінен тандырды. Қызыл ала қан етті. Қашқын есін жиғанда үш «әзірейілдің» өзара дауласып отырғанын көрді. Соңғысы айтады: – Егер сен көзін шығарсаң, ал сен етін кесіп алсаң, бұл өледі. Сонда мен әкемнің құнын кімнен даулаймын, – деп. Біріншісі айтады: «Сен қоң етін кесіп алғанда қан көп кетсе, бұл о дүниеге жөнеп кетеді. Сонда менің көзін шығарғаннан келер пайдам бар ма? Ал мен мұны құлақ кесті құлым есебінде түйемді бақтыруым керек емес пе?» – деп. Екіншісі айтады: «Маған қоң етін кесіп берем деген. Мен екі сөйлемеймін. Міне қанжарым. Кесіп аламын да қайығыма кетемін. Бүгінгі табысымнан құр қалдым. Шалтай-балтайыңды білмеймін». Көзін ашқан қашқынның есіне мана зытып, қуғыншы-түйе иесінен басын арашалап бара жатқанда Төле биді көзі шалып қалғаны есіне түсті де, төрелікті өзі айтты: – Сендер мені боршалап өлтіргеннен пайда жоқ. Бәрің де мақсатыңа жете алмай: бірің әкеңнің құнын, бірің көзімді шығарып, түйе бақтыра алмай қапы қаласың. Ал қоң етімді алған соң мен сендерге жоқпын. Мына қайықшыға көнбеңдер. Үшеулеріңнің де үлесіңді бір өндіріп берсе, Төле би өндіреді. Сол әділ биге бәріміз жүгінейік. Әне, сонда діттеген мақсаттарыңа жетесіңдер, – деп еді, кіл елірген немелер сап басылып, келісе кетті. Сонымен бұл төртеу Төле би саяттан қайтып үйіне келіп, шайланып отырғанда бірін-бірі сүйрелеп жетті. Төле би манағы қашқан мен қуғанды бір көргенде-ақ таниды. Бұл үшеуінің дауын тыңдамақ болып халық көп жиналды. Би алдында қашқын өзінің Мекке-Мәдинеге барамын, тағы да тәуеп жасап қайтамын деген ниетте екенін, жолға асығыс қамданып отырғанда, мына қожасы «қашаған түйемді қайтарып әкеліп бер» деп күштеген соң амалсыз айтқанын істеймін деп жүріп, таяғы жазым тиіп, бір көзінің шығып кеткенін, ал бұл ант атқан «түйемнің бір көзін шығардың, сол үшін сенің де бір көзіңді шығарып, құнын өндіремін» деген соң жанталаса қашқанын, сол қашу кезінде мына екі пәлелі іске кездескенін айтып береді. Қалған екеуі өздерінің дауын айтады. – Әділ би, күнәһардан тиемелдімізді алып бер, – деп өтініш жасайды. – Ендеше, мен билік жасайын. Бірінші түйенің егесі, сен шыққан көздің орнына мұның көзін шығармақ екенсің. Сен мына көпшілік алдында расында айтшы, бұл үлекке таяғын қанша жерден лақтырып еді? – деді. – Арқан бойы жерден лақтырды, – деп аңғал қуғыншы шынын айтты. – Есітіп тұрсыңдар ғой, жамағат? – деп Төле би елге қарады. – Естіп тұрмыз, – деп шулады көпшілік. – Ендеше, мен сенің қолыңа сондай таяқ беремін. Қашқын сенен арқан бойы қашық жерде саған қасқайып қарап тұрады. Сен таяғыңды көзін дәлдеп лақтыр да, бір көзін шығар. Көзі шыққанына бұл риза, шығарғаныңа сен риза, – деді Төле би. Түйенің егесі ойланып қалды. Алыстан лақтырған таяғының көзіне тиюі неғайбыл. «Елге – күлкі, дұшпанға таба» болып, ақымақ, әңгүдік атанғанша, таяқ лақтырудан бас тартайын» деген байламға келеді де: – Е, мен көзіне дәл тигіземін деп айта алмаймын, биеке, – деп міңгірлейді. – Олай болса, саған құн жоқ. Есіңде болсын, «жазым» деген болады. Қазақта «жазым болса, балшықтан тіс сынады» деген мәтел босқа айтылған емес. Есіңді жи. Құдайдан қорық. Сен боссың, – дейді де қайықшыға бұрылады: – Сен қайықпен өткізгенде «бір ширек қоң етіңнен кесіп аламын» деген екенсің. Қолыңа пышақ ал. Егер не артық, не кем болса, басың байлауда, малың айдауда. Күллі халық қатысып өлшейміз. Осыныма келіс те, кәне, іске кіріс, – деп қынынан жарқ еткізіп алмас кездігін шығарып, қайықшының қолына береді. Қайықшының басы салбырап, тұқырды да қалды. әлден соң барып: «Бір ширек қоң етін дәл мөлшерде кесіп аламын деп айта алмаймын, Төле би», – деп жан-жағындағыларға алаңдайды. – Сен мұсылман баласысың. Адамдық парыз деген және бар. Сауап жасағаның үшін көрінгеннің қанын ағызсаң, онда күпір болғаның. Сен өз басыңды өзің арашалап тұрсың. Егер қан шығаруға әрекет еткенде халық алдында дарға тартқызар едім. Бар, жөнел! Кәлимаға тіліңді келтір де, дәрет алып, бес уақыт намазыңды оқу парызың екенін ұмытпа! Сен діннен безген кәпір екенсің. Егер бұл қашқын кездеспегенде, сен талайдың обалына қалар едің. Бес парызыңды, онан туындайтын қырық парызыңды орындап жүргейсің. Мұнан былай сені бақылауға аламын. Сен судан қайықпен өткізгенде ақысын сұрама, бар кісі өзі-ақ еңбегіңді ескереді. Ақысын төлейді. Жоққа жүйрік жетпейді. Жоқ-жұтаңның қанына құштарлығыңды тоқтат, – деп айдап салады. – Сауап үшін істеген едім. Кешіре көріңіздер, – деп қайықшы аузын жыбырлатып, тәубесіне келген кісімсініп тайқи береді. Төле би әкесі өлген жігітке қарады: – Бір топ адаммен сенің үйіңе барамыз қазір. Әкең ауырып жатқан жерге мына қашқынды сұлатамыз. Сен тамыңның бергі жайпақ жағынан өрмелей шыққан күйі жүгірген бойда тамның алдыңғы жағынан қарғисың. Мына қашқынның дәл үстіне түсіп өлтіресің. Егер дәл үстіне секіре алмасаң және аяғыңды сындырып па, мертіксең, өз обалың өзіңе. Кәне, жамағат, мұныма не дейсіңдер? – деп халыққа қарады. – Жөн сөз. Сөйткен жөн, – десті жұрт, – Бұдан артық қандай әділет болмақ. – Дұрыс, солай етейік, – деген дауыстар әр жерден естіліп жатты. Әкесі өлген де ақымақтан емес еді. Шынында да қашқын асып-сасып, соңынан өкшелеп келе жатқандардан қайтсем құтыламын деп биік үйден секіріп кетті емес пе? Ол секіріп түсетін жерінде оның әкесінің жатқанын білген де, көрген де жоқ қой. – Би-еке, енді түсіндім. Әкемнің құнын сұрамай-ақ қойдым, – деді. – Әкеңнің дәл сол сәтте ажалы жеткен еді. Ажалы жеткен кісіні сандыққа сақтап қойсаң да, дүниеден дәл кезінде көшеді. Сасық кеудеден шыбын жаны шырқырап ұшып жөнеледі. Сен де күпірлік жасағансың. «Ажал – Құдайдан, себеп – адамнан» дегенді білмегенің – күнә. Бар, әкеңнің иманы салауат, топырағы торқа болсын! – деді де, отыра қалып, ұзақ Құран оқыды. Елдің бәрі де бидің ыңғайына жығылып, беттерін сипасты. Әкесі өлген жігіт те Төле бидің әділ үкіміне риза болып, қолын алып, кешірім сұрай-сұрай жөніне кетеді. Ол ұзай бергенде манадан бері жанын шүберекке түйіп, «ажалым үшеуінің қайсысынан келер екен, яки қайсысына құн төлейтін болып өмір бақи борыштар құл есебінде, есігінің алдында өксумен өмірім өтер екен», – деп, қан-сөлсіз, сілейіп тұрған «қашқын» жанының аман қалғанына, борышсыз құтылғанына көзі жеткен соң, Төле бидің алдына етбетінен жығылып, еңіреп жібереді. Төле оны орнынан тұрғызады. Сонда қашқын: – Мен өлер едім. Меккеге бұдан бұрын да алты рет барғанмын. Соның алтауының да сауабын мен әділ би Төле, сізге бағыштасам, бар малы-жанымды берсем, қарызымды кешіресің бе? – деді еңкілдеп тұрып: – Ал мен де сауапсыз қалмаспын, тірі жүрсем. Осы жолғы сапарым жетінші. Алла Тағаланың рақымы мол, кенде қалмаспын. Төле би аң-таң қалды. Көз жасын тыйғызды да, былай деді: – Қажыеке, мына айтқаның қате сөзің, Таймаушы ем әділдіктен жастан өзім. Пәре, дүние, туысқа бұрғаным жоқ, Төрелік тоғыз жастан айтқан едім. Келемін нашарларға рақым етіп, Зорсынғанды жөндеймін – бір мінезім, Қалмаңыз жолыңыздан, енді ұлықсат, Бір ауыз бата берген керек сөзің, – дейді. Қажы: – Халқыңның ағасы бол, Еліңнің панасы бол! Алла, періштелер қолдасын, Қызыр, бақ болсын жолдасың. Әруақтар пәле-жаладан Көзден, тілден қорғасын. Жолың әманда ақ, Мінгенің тақ болсын. Ұрпағың өсіп-өнсін, Көсегең көгерсін! – деп батасын беріп, қажылық жолына қарай жүре берген екен.

At a grand feast of a wealthy man, a swift horse is leading the race. The swift horse becomes the subject of a dispute between two clans, turning into a brawl. Eventually, both sides turn to Akbota for arbitration. Then, Tole, the elder brother, says: - "Give me the authority, I will decide," and his brother, without speaking, proclaims: - "Oh, my people, I have given the authority to my brother Tole. You should bow to his justice," he announces. The crowd now listens to the words of the two disputants. The person whose horse came in first throws his whip into the center and starts to recite: - "Let the crowd be a witness to my words, I was the one who raised it with my breath. The foal is eight years old, its teeth intact, From birth, its character was known. It was already winning races in its youth, When chased, the gazelle fell behind. In its time, it was a foal chasing gazelles, It split the bellies of three gazelles. When they said 'safeguard,' they took the two of them, And added the meat to the pot. While eating the meat and feasting, These four came to us, It has been seven years since it won the race, It was known among my people of seven clans," he says, initially bringing in the two disputants and then the four who came to them as witnesses, refusing to yield. Then Tolebay, who claimed "the horse is mine," throws down his whip and presents his argument. - "The people do not call me a judge for nothing. I can recognize the mother of an animal I have never seen and identify its offspring. I can distinguish the mother by seeing the foal. And this swift horse is undoubtedly the foal of my gray mare. Once, during her pregnancy, my gray mare was stolen, and I lost track of her. While the thief was lurking around my village, I had young men watch over the horses day and night to catch him. After a year, the thief came riding my mare to steal horses and fled, leaving my mare behind. It is unknown whether she flew into the air or sank into the ground; she disappeared without a trace. Even though my mare was stolen, she returned to me. But I was always wondering where her foal was. Today, recognizing that the gray wolf that came in first in the race is the foal born of this gray mare, I said, 'Return it to me, you can keep the prize,' but he would not agree. You all saw how it turned into a fight. Now, young judge, may your ancestor's spirit support you, declare your fair judgment!" he says. The people realize that Tolebay has no other evidence than his own testimony: "Oh my, how will this young judge resolve this dispute? Aren't they determined to fight to the death? Tolebay is using his reputation to claim someone else's swift horse. Nevertheless, it is a difficult matter to resolve," they whisper among themselves when Tole suddenly speaks up: - "Oh, people, you have both heard and understood. Now I believe we should do this. I ask both sides to bring the mares that gave birth to this stallion," he said. The words of the arbiter were not doubted. Under the cover of night, both sides brought their mares. Now Tole said: - "Both mares should be driven for three days in the same direction. They should be made to travel without rest for three days, tiring them out," he said. He had the children ride them, and from the gathered crowd, two or three people separated and sent the mares on their way together. On the third day, the people gathered on the hill where the judgment was to take place. Both children arrived, panting and foaming at the mouth. The stallion tied up at a distance recognized Tolebay's mare and began to neigh, milk dripping from her udder. The stallion also recognized its mother and neighed. - "This is your animal. The stallion is yours," Tole said to Tolebay, and to the people: - "Well, what do you say?" he asked, spreading his palms, and the crowd erupted in cheers. - "Thank you, ancestor, may you live long, my child. May your lineage prosper! You are indeed the true just and wise judge; we are in awe of your judgment," they said, giving blessings when the disputant shouted, "Objection!" - "If you have an objection, speak!" the people said. Then the stout-faced, fierce-looking disputant said: - "I was a notorious thief. I used to steal swift horses more often. I struggled to catch one of Tolebay's swift horses. One time, I saw a wild gray mare grazing in the middle of nowhere and realized it had just given birth. 'How can it not be a stallion?' I thought and rushed in. After returning to my village, I kept it hidden from everyone. My hopes were not in vain; it soon gave birth safely. I raised the gray foal as my own. It was clear from the foal that it would become a swift horse. Many judges in our land saw it and said, 'This will be a stallion that will not be outrun even in its youth,' and they spat on their collars. I told them it was born of my mare. Because at that time, the foal of my own mare was eaten by a wolf, I claimed the gray foal as my mare's offspring. I feared that if someone recognized my gray mare one day, I would lose both the mare and my swift foal. God did not let that happen. Finally, the animal found its owner. The reason for my second visit to Tolebay's village with my gray mare was that 'if the horsemen recognize the mare, I will run away, but if they do not recognize her, I will catch another offspring of this wild stallion.' After all, a horse does not easily abandon its mother; if it recognizes her by smell or color, it will neigh and can be easily caught, and I intended to take it away. However, this time, as I was about to be caught, I thought, 'I will sacrifice my head for my ears,' and jumped off the mare, diving into a hollow. Only at dawn, when the horsemen's presence faded, did I manage to escape on foot. This time, I swore to myself, 'I will give up thievery,' and made a promise before God. I have never given a prize to the gray stallion I have entered in races for many years. For that reason, I was uplifted and walked among the people as an equal. The reason for my lies and selling my soul is this. Now, people, this Tole is the 'young judge' who has reached the truth. May God not make me a liar and disgrace me. Allahu Akbar!" he said, giving his blessing and going on his way. The crowd dispersed, satisfied with Tole's deep wisdom and just judgment. * * * During the time Tole was ruling the people, he encountered another event that required just judgment. While hunting near the city, Tole saw a man chasing a camel. The man was panting, slightly bowing his head, stretching his neck, and prancing along, unwilling to turn back. The angry pursuer threw his stick, hitting the camel in the eye, causing one eye to pop out. Another middle-aged man with a black beard, watching the camel chaser, noticed the camel's eye had been gouged out and exclaimed: - "Oh, you cursed one, did I tell you to return my camel like this?" he rushed at him. The man who gouged out the camel's eye, fearing the one coming with the whip, fled. The pursuer chased him for a while, but his speed began to slow down; however, he did not give up the chase. Tole was astonished and shook his head, continuing on his way. Meanwhile, the distance between the pursuer and the fugitive grew longer. The fugitive, seeing a boatman by the banks of the Shyrshyk River ahead, called out: - "Save me from this approaching red-tongued man. Get me across to the other side of the river. I am a person on the path of God. I was preparing to make a pilgrimage to Mecca-Medina," he said. The boatman was one of those who took advantage of misfortune. He wanted to exploit the desperate situation of the fugitive and demanded: - "If you give me a quarter of your fat meat, I will save you from this trouble right now," he said. The fugitive, wanting to escape from that desperate man, agreed, saying, "I will do what you say." However, he thought, "The boatman might be joking." The boatman skillfully maneuvered his boat through the turbulent waves and took him across. Upon reaching the other side, the pursuer, brandishing his whip, shouted: - "Even if you hide in the crevice of the earth, I will not let you go without gouging out one of your eyes like my camel!" he called out, beckoning the boatman with his hand in agony. The boatman paid no heed to his words. The pursuer tied together some dry branches and jumped into the water. The boatman, uninterested in him, drew out his dagger from his boot and said to the fugitive: - "Now, by the name of God, let me take a quarter of your fat meat," he demanded. The fugitive realized that this scoundrel was even more wicked than the one chasing him and thought, "I just want to escape," and ran away. At that moment, the pursuer, drenched and having reached the other side, joined in the chase. They shouted and cried, "Catch him!" Taking turns, they called out, "Oh God, let him be caught!" The fugitive cried out, "Oh God, be my helper! Do not let me be disgraced while I am on the path of God," and fled. According to the elders, the saying "the fugitive calls upon God, and the pursuer calls upon God" likely originated from this incident. The fugitive, spotting a dilapidated hut in the distance, thought, "At least I can hide in there," and hurried towards it. The front side of the hut was higher. He jumped onto the hut. Both pursuers climbed up to catch him. Fearing that if they caught him on the roof, he would be humiliated, he took a risk and jumped off the other side. When he jumped down, he suddenly heard a gasp from a person who had fallen, and upon looking back, he saw a man lying on his back, his beard reaching his waist, uttering his last breath. It turned out that a young man was pouring water into the mouth of his dying father. The young man, startled, embraced his father, realizing that his soul had departed, and seized the fugitive who had jumped down. The fugitive, terrified and thinking, "Now my fate is sealed," said, "May my act of fleeing with someone else's blood be a sacrifice for my faith; let me see what is written on my forehead," and surrendered himself. Now the three of them surrounded him. They beat him, rendering him unconscious. Blood flowed red. When the fugitive regained consciousness, he saw the three "angels of death" arguing among themselves. The last one said: - "If you gouge out his eye, and you cut off his flesh, this one will die. Then from whom will I claim my father's blood?" The first one said: "If you cut off his fat meat and a lot of blood flows, this one will depart for the afterlife. What benefit do I have from gouging out his eye? I must keep this one as my obedient servant to tend to my camel." The second one said: "He promised to give me his fat meat. I will not hesitate. Here is my dagger. I will cut it off and return to my boat. I do not know about your foolishness." The fugitive, recalling that he had seen Tole while fleeing from the pursuer, suddenly spoke up: - "You will not gain anything by killing me. None of you will achieve your goals: one will not get his father's blood, another will not gouge my eye, and you will not be able to tend to your camel. After you take my fat meat, I will no longer be of any use to you. Do not listen to this boatman. If one of you can get your share, Tole will provide it. Let us all turn to that just judge. Then you will achieve your desired goals," he said, and the enraged men suddenly calmed down and agreed. Thus, the four of them returned to Tole, who was sitting at home after hunting, having tea. Tole recognized the fugitive and the pursuer at first sight. A large crowd gathered to hear the dispute of the three. The fugitive explained that he was in a hurry to prepare for his pilgrimage to Mecca-Medina, but his master forced him to bring back his runaway camel, and while doing so, he accidentally struck him with a stick, causing one of his eyes to pop out. He fled in desperation after the man swore, "I will gouge out one of your eyes for gouging out my camel's eye." The other two presented their cases. - "Just judge, we ask you to grant us our due from the sinner," they pleaded. - "Then let me make a judgment. First, camel owner, you intend to gouge out the eye of this one in place of the eye you lost. Tell the crowd the truth: how far did you throw your stick at the camel?" he asked. - "He threw it from the length of a rope," the naive pursuer answered truthfully. - "You hear that, people?" Tole looked at the crowd. - "We hear," the crowd murmured. - "Then I will give you a stick of that length. The fugitive will stand a rope's length away from you, looking you in the eye. You throw your stick, aiming for his eye, and gouge it out. He will be satisfied that his eye was gouged out, and you will be satisfied that you gouged it out," Tole said. The camel owner fell into thought. It was unlikely that his stick would hit the eye from a distance. "Better to be a laughingstock to the people than to be called a fool," he concluded, and decided to refuse to throw the stick. - "Well, I cannot guarantee I will hit his eye, judge," he mumbled. - "Then you have no claim. Remember, there is such a thing as 'retribution.' The saying 'if there is retribution, a tooth will break from clay' is not said in vain. Come to your senses. Fear God. You are empty," he said, then turned to the boatman: - "When you took him across, you said, 'I will take a quarter of your fat meat.' Take a knife in your hand. If it is too much or too little, your head is at stake, your livestock is at stake. The whole crowd will participate in weighing it. Agree to this, and let us get to work," he said, pulling out a sharp dagger from his sheath and handing it to the boatman. The boatman hung his head, feeling cornered. After a while, he said, "I cannot guarantee I will cut a quarter of fat meat accurately, Tole," he said, looking around nervously. - "You are a Muslim. There is also a duty of humanity. If you shed blood for the sake of reward, then you have committed heresy. You are saving your own head. If you attempt to shed blood, I would have you hanged in front of the people. Go, depart! Remember, it is your duty to recite the Kalima, perform ablution, and pray five times! You are an infidel who has turned away from religion. If you had not encountered this fugitive, you would have been responsible for many people's debts. You must fulfill your five duties and the forty that arise from them. From now on, I will keep an eye on you. When you take someone across the river, do not ask for payment; everyone will recognize your efforts. They will pay you. No one can outrun poverty. Stop your thirst for the blood of the poor," he said, driving him away. - "I did it for the sake of reward. Please forgive me," the boatman stammered, pretending to repent as he backed away. Tole looked at the young man whose father had died: - "We will go to your house with a group of people now. We will lay this fugitive where your father is lying sick. You will run from the back side of your house and jump right on top of this fugitive. If you cannot jump right on top of him and break your leg or get injured, the fault will be yours. Now, people, what do you say to this?" he asked the crowd. - "That is the right thing. That is the way it should be," the people said, "What more justice could there be?" - "Right, let us do it that way," voices echoed from all sides. The son of the deceased was not a fool either. Indeed, the fugitive had jumped off the high house, thinking, "How can I escape from those chasing me?" He did not know that he would land right where his father was lying. - "Judge, I understand now. I will not ask for my father's blood," he said. - "Your father had reached his end at that moment. Even if you keep a person who is destined to die in a chest, they will leave this world at the right time. From a stinking body, the fly's soul will scream and fly away. You have also committed heresy. Not knowing that 'death is from God, the cause is from man' is a sin. Go, may your father's soul be blessed, and may his grave be a resting place!" he said, then sat down and read the Quran for a long time. The whole crowd bowed to the judge's will and wiped their faces. The son of the deceased was also pleased with Tole's fair ruling, shook his hand, and, asking for forgiveness, went on his way. As he walked away, he had been holding his breath, thinking, "From which of the three will my death come, or which one will I have to pay blood money for, and for the rest of my life, will I be a debtor, living in sorrow at their door?" After realizing that the "fugitive" had survived and was free of debt, he fell to the ground before Tole, weeping. Tole helped him up. Then the fugitive said: - "I would have died. I have been to Mecca six times before. If I dedicate the rewards of all six to you, just and fair judge Tole, will you forgive my debts?" he asked, sobbing. - "And I will not be without reward, as long as I am alive. This journey is my seventh. God's mercy is abundant; I will not be in need." Tole was astonished. He wiped his tears and said: - "Pilgrim, what you said is incorrect, I have never strayed from justice since I was young. I have never turned to wealth or kin, I have been declaring judgment since I was nine. I come to show mercy to the needy, I correct the wrongdoers – that is my nature, Do not stray from your path, now give permission, You need to give a blessing with a single word," he said. The pilgrim replied: - "Be the elder of your people, Be the protector of your nation! May God and the angels support you, May Khizr and fortune be your companions. May the spirits protect you from misfortunes, From the eyes and tongues of others. May your path always be bright, May your mount be noble. May your descendants thrive, May your prosperity flourish!" he blessed him and continued on his pilgrimage.