Қазыбек және қалмақ ханы (VІ нұсқа)

Абылай ханның заманында калмақтың Қоңтажы деген ханы қалың қолмен келіп, бейбіт жатқан қазақ елінің бір шетін шауып алып кетіпті. Қоралы қой, үйірлі, қосты жылқы, «кұл» қылам деп ұл, «күң» қылам деп қыз әкетеді. Сол уақытта қазақ жиылып, Абылай ханға келіп ақылдасыпты. Абылай хан айтты: – Шабыспақ оңай, табыспақ қиын. Елші жіберіп, алдынан өтейік. Бітімге келсе, оны көрейік. Ант өзіне ауар. «Ант аумай, ат жүгірмейді» деген, еліміздің ісі әділ екеніне басқа халықтардың көзі жетсін. Ісі әділ елдің туы жығылып, сағы сынбайды. Жолы өлсе де, сөз бермейтін шешенімізбен, жол бермейтін көсемімізбен «қол бастаған батырмын, мың кісіге татырмын» деген, айтқаныма көнбегенді, күшпен жөнге салып жатырмын» деп кеудесін қағатын Қоңтажы емес пе?! Ол Қоңтажымен жауласқан елдің адамдары алдына барса, теп-тегіс өлтіреді де, аттарын жылқысына қостыра салады екен. Сол Қоңтажыға «мен барамын!» деген адамдардан білегі жуан батырлар мен сөз білетін шешендерден бір жүз кісі елші жиналып барғалы жатады екен. Ол кезде Қазыбек тайға мініп жүретін он бес жасар бала екен. Тайын «тай бәйгесіне қосып болдым ғой, енді ат бәйгесіне де бір қосып көрейін деп едім, – деп, – Абылайға айтайын, – деп, тайына мініп келген екен. Сонда Қазыбек бала айтқан екен Абылай ханға: – Хан тақсыр, мына тайыммен тай бәйгесінде болдым, енді ат бәйгесіне де бір қосылып, көргім келіп тұр, – деп, – осы елшілермен бірге мен де [барайыншы!] – депті. Абылай хан балаға назарын салып, біраз қарап, тоқтап тұрды да: – Талабың да жақсы екен, тайың да жақсы екен! Меселің қайтпасын, барсаң бар, балам, жолың болсын! – депті. Бозқырау түскен күзгі мезгіл екен. Сонау Тарбағатай тауының таң жағы да, Алтай тауының оң жағы қоңтажының еліне қазақтан тайға мінген елші болып баруға бала да жүз кісінің бірі болып жүріп кетіп барады. Көп аттың дүбіріне де делебесі қозған Телқоңыр тай ортекедей ойнап, әлсін-әлсін дамылсыз аспанға қарғып шаптығады. Абылай хан көңіл көзін аударып, балаға қарап, тайға мінген баланы қызық көрді ме, әлде баланың шалымын байқайын деді ме, Абылай хан баланы өз қатарына шақырып алып: – Бала, атшы болғың келе ме, басшы болғың келе ме? – деп сұрапты. Сонда бала көп ойланбай-ақ: – Жол көрген ағаларым тұрғанда, қайдан басшы боламын? Атшы болсам да, жарайды ғой! – деп, қысқартып тоқтады. Сонда Абылай хан күліп: – Дұрыс, балам, дұрыс-ақ! – деген, – Алғашқы жүрісің атшылықтан басталсын! – деген екен. Бір күндік жерге дейін елшілерді шығарып салып, бір дөңнің басына келгенде, Абылай хан жұрттың бәрін тоқтатып, аттан түсіп отырып былай депті: – Мен бір-екі ауыз сөз айтайын. Естеріңде болсын, батыр болып қол бастау, көсем болып ел бастау оңай жұмыс емес. Осының бәрінен ел тағдырын шешетін сөз қиынырақ. «Жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден» деген. «Ел тағдырын қылыштың жүзімен де, шешеннің сөзімен де шешетін кез болады» деген. «Айтылған сөз атылған оқпен тең» деген. Оны қайтып ала алмайтын уақыттар болады, байқап сөйлеңдер, – деп айтып, – Жауды өлтіруге де болады. Қоңтажыға құлақ кесті құл емес екенімізді естен де шығармаңдар. Жау алдында жасық елдің адамына ұқсамаңдар. «Таудағы түлкіні табындағы тазы алар, тозғындаған аққуды шалғындаған қаз алар». Бірліктерің берік болсын, үлкендеріңді сыйлаңдар, орынды жерде кішінің де сөзін тындаңдар. Басшыларың Тайкелтір би болсын, атшыларың мына тайлы бала болсын! – депті. – Атшыдан бастап басшыңа дейін ел намысы есте болсын. Намыс үшін бара жатқан елші екендіктерің естеріңде болсын. Қоңтажы икемге келетін болса, асықпаңдар. Егер де икемге келмесе, қар суы кеппей, келетін болындар. Ал, жолдарың болсын, барыңдар! – деп Абылай хан дөң басында тұрып қалыпты. Елшілер «Қоңтажының елі, қайдасың?» деп жүріп кете барды. Жолаушылар бірнеше күн жол жүріп, боранды күндерді бастарынан өткізіп, аязды күндерде аттарына қар тепкізіп, асу белдерден, суы ащы көлдерден өтіп, бір күндерде қалмақтың елінің шетіне де жетті. «Сұрай-сұрай Меккеге барады» дегендей қалмақтың [еліне] келіпті. Келген елшілерді қонақ үйіне түсірмей, қойшыларының үйлеріне бөліп-бөліп қондыра салады. Тайлы бала тайынан түспей, аттарды күзетіп, далада қонады. Оны ханның ханымы көріп тұрыпты. Қоңтажы хан түнде өзінің уәзірлерін жиып алып ақылдасады: – Тайына мінгізіп бала жібергені – Абылайдың мені мазақ еткені ғой! – деп, – Осылармен көп сөйлеспей, әуре болғанша, түгел қырып тастап, тыйыш отырсам қайтеді? – депті. Уәзірлері: – Мақұл, мақұл, – депті. Сонда ханның ханымы отырып: – Тақсыр хан, бір ауыз сөз берсеңші, – депті. – Айтыңыз, – дегенде, ханымның айтқаны: – Тай дегеніңіз тұлпар болып жүрмесін, бала дегеніңіз сұңқар болып жүрмесін! Қазақ деген қабырғалы, қалың ел, жүз кісіні өлтіріп, жайлана алмассыз, жүз атты жылқыға пайдалана алмассыз. Алдыңызға бір елдің елшісі келіп отырғанда, хандық қалпыңызды сақтаңыз. Елшіні бұрынғы-соңғы заманнан өлтіруге жол жоқ, – деген. Хан біраз ойланып: – Олай болса, осы жүз кісінің ішінде өзіме өзі, сөзіме сөзі лайық келетін адам болса сөйлесермін. Болмаса аман-есен еліне қайтарып жіберермін, – депті, – ертең елшілерді алдыма келтіріңдер, бет-аузын көрейін, көріп отырып, сыбағаларын берейін, – депті. Ертеңінде елшілер ханның ордасына келді. Елшілер отырар-отырмастан хан көлбеп жатқан аяғын жимастан: – Уа, неге келдіңдер? – деп сұрапты. Тайкелтір би майдалап сөйлейтін бақпа адам екен. «Е дегеннен ақтарылмай, ханның көмейін байқайын» деп мынаны айтқан екен: – Өгізді өлеңге байлап, өрлікті төменге байлап, алдыңызға келіп отырмыз, алдияр хан! – деп, сөзді ханға тастайды. Тайкелтірдің кішірейе сөйлеуі: «Ханның мерейін өсіре сөйлейін, әйтпесе хан шамдана түсуіне де жол ашар» [деген ойдан туған]. Өзінен әлсізді аузына қалып салып жаман үйренген әдетпен тәкаппар шіркін жантайып жатқан қалпында мынаны айтқан: – Кешке дейін бір жауабын берермін. Жауап бермесем, ат-көліктерің аманында елдеріңе қайта беріңдер! – деп қолын есікке қарай бір сілтеді де, сөзді келтесінен қиып тастады. Кесіліп қалған сөзді іле жалғай алмай, Тайкелтір би сәл едірейіп қалғандай болады. Сол кезде босағада отырған бала орнынан атып түрегеліп мынаны айтқан: – Ел ебелек емес, ер көбелек емес, дат! – депті. Хан көзінің астымен сүзе қарап: – Кім едің? – дегенде, бала кідірместен: – Мен өзім халқым – қазақ, руым – қаракесек, әкем аты – Келдібек, өзім атым – Қазыбек. Елде жүргенде балалардың басшысы едім, қазір ағаларымның атшысымын. Тай бәйгесінен шығып, ат бәйгесіне бірінші рет қосылып тұрмын, – депті. – Уа, датыңды айт! – депті, хан сұқ қолымен өзінің алдына нұсқапты. Бала адымдап басып ханның алдына барады да, ханның көзінен көзін айырмай мынаны айтқан екен: – Қазақ деген мал баққан, Сарыарқада қаздай қалқып, үйректей жүзіп, теңіздей көлдерді, ұзын, ұзақ өзенді, көк майса көкорай шалғында, сахара салқынында ел жайлап, шалқып жатқан елміз. Елімізден қашпасын деп, жерімізді жау шаппасын деп найзамызға үкі таққан елміз. Жау аяғына басылмаған ел боламыз. Досымызды сақтай білген, дәм-тұзын ақтай білген ел боламыз. Ұл туса, атадан құл болам деп тумайды. Анадан қыз туса, күң болам деп тумайды. Ұл менен қыз сенің тұтқыныңда отырса, оларды азат етпей тынбайды. Қатты болсаң, темір шығарсың. Сен темір болсаң, мен – көмір, Еріткелі келгенмін. Екі елдің арасын Теліткелі келгенмін! Сен көктегі құс болсаң, Мен іліп тастар сұңқармын. Сен жердегі аңның жүйрігі құлан болсаң, Мен қуып жетіп соғар тұлпармын! Бала сөйлеген сайын ханның көзі бажырайып, қарай береді. – Сен қабылан болсаң, мен жолбарыс, Алысқалы келгенмін! «Жау тілегенге жасыл туса еді» деген, Ел болып шабысқалы келгенмін! Елімнің шетіне ойран салған өзің, Бітім беретін болсаң, Айыбыңды мойындап, бітім бер! Болмаса, тұрысатын жеріңді айт, Шабысқалы келгенмін! – депті. Хан бажырайған бойымен отырыпты да қалыпты. Баланың сөзі біткеннен есін жиғандай болып, тамсанып: – Япыр-ай, дауысың қаздың дауысындай екен! Қазақ деген елдің дауысы қаз дауысты екен, – деп, – сенің атың «қаз дауысты Қазыбек» болсын, менің қасыма келіп отыршы, – деп хан қағыла түсіп, орын беріпті. Сонда Қазыбек: – Біздің елімізде кіші үлкенін сыйлайды. Ағаларым төрде отырса, менікінің уақасы жоқ! – деп жалт бұрылып, орнына қайта келіп отырыпты. Әбжыланмен арбасып отырғандай, елшілердің көңілі бір сонда ғана көтеріліп, дұшпан алдында мерейі үстем бола беріпті. Әлгіде ғана айбат шегіп отырған ызбарлы хан қалбаң қағып, орнынан ұшып тұрыпты да, уәзірлеріне: – Мына елшілерді қонақ үйге апарыңдаршы! Жол жүріп, ат соғып, шаршап келді ғой, тынықсын! – депті. Сөйтіп ісі әділ елдің елшілерінің қадірлі сөздері қылышынан қан тамған ханды қалбаң қақтырыпты. Қоңтажы хан қанша бойлауық, керауыз болғанмен, лажсыз көніпті. Тұтқындағыларды босатып, тартып әкеткен мал-мүліктерін айып-анжысымен қайтармақ болып, жегенін қайта құсып, ханға оңай болып па, шауып алып кеткен мал-мүліктерді түгелдеп, жиып болғанша, көктем де келіп қалыпты. Елшілерді еліне қайтарысуға ыңғайланады. Елшілерді құрметтеп аттандырып салуға көп халық жиналады. Екі елдің адамдары қош айтысып, айрылайын деп тұрғанда, қазақтың тұтқынға [түскен] бір жас жігіті келіп, көпке арыз айтады: – Мен елдің жылқышысымын. Жылқы бағып жүргенімде Қоңтажының қолы келіп, басып алды да, мені тұтқын етіп алып кетті. Осында келген соң бір уәзірі үстімдегі то нымды тартып алды. Еркіммен бермеп едім, ұрып тісімді сындырды. Жаныма балаған атымды тартып алды. Мына қайтып бара жатқан жылқының ішінде көрінбейді. Күрек тісім сынып, көңілім бұзылды. Киімнен айрылып, көркім бұзылды. Атымнан айрылып, ұйқым бұзылды. Мінеки, жиылған хан, қара, көпшілік, осыған не айтасыздар? – дегенде, хан мен елшілер бетпе-бет қарсы тұр екен. «Бұған не айтар екен?» деп жиылған көп халық қоршады. Ойда жоқта айтылған сөз хан мен елшілерді таразыға тағы бір тартыпты. Сонда Қоңтажы хан алтын сапты болат семсерін беліне байлап, жанат ішігін үстіне киіп, қара қасқа тұлпарын мінгелі тұр екен. Хан айтады: – Ат деген сырты – түк, іші – боқ бір тай шығар. Тон дегенің бір қойдың терісі шығар. Оны несін сөз қылып айтып тұрсың? [Іс] біткеннен кейін «қол сынса, жең ішінде, тіс сынса, ауыз ішінде» кете бермек. Қайта сөз қозғаудың не орны бар? – деп хан теріс айналыпты. – Ханның сөзі жөн ғой, – дейді өз халқы. Елшілер тағы бір тұйыққа тірелгенде[й] болып, аңырая қалыпты. Сонда тайына мініп тұрған Қазыбек бала тайын тебініп, ілгері шығып айтыпты: – Қалайша «тіс сынса, ауыз ішінде, қол сынса, жең ішінде» кете бермек? Біз жаманымызды жасырмайтын, жақсымызды асырмайтын елміз! Астындағы мінген аты қанат емей немене, қой терісі күн өтпейтін жанат емей немене, ауыздағы отыз тіс болат емей немене? Қанатынан қайрылуы, болатынан майрылуы, жанатынан айрылуы оңай емес. Хан, табысқаның рас болса, еліміздің адамын қанатынан қайырмай табыс, болатынан майырмай табыс, жанатынан айырмай табыс! Жаяу, жалаңаш жүре беретін ол сенің құлың емес. Еліміздің ерікті ұлы көрікті болуға тиіс! – дегенде, олақ ойлы, шолақ тілді хан көп алдында Қазыбектен оңбастай болып тағы да бір жығылды. Хан енді: – Жанатыңа жанатым, – деп үстіндегі жанат ішігін шешеді де тастайды, – қанатыңа қанатым, – деп мінейін деп тұрған қара тұлпарын жігіттің алдына көлденең тартады, – болатыңа болатым, – деп беліндегі семсерін береді. Жабырқап [қалған] жігіт жанатын үстіне киіп, болатын асынып, қара тұлпарға қарғып мініп, елшілерге: – Шу! – деп жүріп кеткенде, хан тұрған орнында сілейіп қатып, тұрып қалыпты. Сөйтіп, Қазыбектің халық намысымен, қадірлі сөздерімен қылышынан қан тамған Қоңтажы ханды дегеніне көндіріпті. «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген, «қадірлі сөз қамал бұзар» деген қадірлі қариялардан қалған сөз» деседі.

During the time of Khan Abilai, the Kalmyk Khan Kontalzhi came with a large army and raided one side of the peaceful Kazakh land. He took away flocks of sheep, herds of horses, and kidnapped boys to make them "slaves" and girls to make them "concubines." At that time, the Kazakhs gathered and consulted with Khan Abilai. Khan Abilai said: – It is easy to raid, but difficult to negotiate. Let’s send an envoy and see if we can reach a peace agreement. If he agrees, we will see. An oath is binding. "An oath does not waver, a horse does not run," let other nations see that our cause is just. A just nation’s banner does not fall, and its spirit does not break. Even if the path is blocked, our eloquent speaker, our unyielding leader, is not Kontalzhi, who boasts, "I am a warrior leading the hand, I am worth a thousand men," and forces those who do not obey him into submission?! If the people who have fought against Kontalzhi go before him, they are killed outright and their horses are added to his herd. Among those who said, "I will go to Kontalzhi," there were a hundred strong warriors and eloquent speakers gathering as envoys. At that time, Kazibek was a fifteen-year-old boy riding a pony. He said, "I have finished racing my pony, now I want to try racing a horse," and he came riding his pony to tell Abilai. Then the boy Kazibek said to Khan Abilai: – Your Majesty, I have raced my pony in the pony race, and now I want to try racing a horse as well, so I want to go with these envoys! Khan Abilai looked at the boy, paused for a moment, and then said: – Your ambition is good, and your pony is good! May your wish not be in vain; if you go, go, my child, may your path be blessed! It was autumn, with a light frost. The boy, one of the hundred envoys, was on his way to Kontalzhi's land, riding a pony from the side of the Tarbagatai mountains and the right side of the Altai mountains. The pony, excited by the sound of many horses, played like a young deer, occasionally leaping into the air. Khan Abilai turned his gaze and looked at the boy; whether he found the boy on the pony interesting or wanted to see the boy's skills, Khan Abilai called the boy to his side: – Boy, do you want to be a rider or a leader? – he asked. The boy replied without much thought: – When my elder brothers are around, how can I be a leader? It’s fine if I can be a rider! – he said, and stopped. Then Khan Abilai laughed: – Right, my son, quite right! – he said, – Let your first journey begin with riding! After sending the envoys off for a day's journey, when they reached the top of a hill, Khan Abilai stopped everyone, dismounted, and said: – Let me say a few words. Remember, leading as a warrior and guiding as a leader is not an easy task. Among all this, the words that decide the fate of the nation are even harder. "It is easier to send a messenger to provoke war than to send an envoy to make peace." "There will be times when the fate of the nation is decided by the edge of a sword and the words of an orator." "A spoken word is equal to a fired bullet." There will be times when you cannot take it back, so speak carefully, – he said, – It is possible to kill the enemy. Do not forget that we are not slaves to Kontalzhi. Do not resemble the cowardly people before the enemy. "The fox on the mountain will be caught by the hound in the pack, the worn-out swan will be caught by the goose in the marsh." May your unity be strong, respect your elders, and listen to the words of the younger ones when appropriate. Let your leader be Taikeltyr, and your riders be this pony boy! – he said. – From the rider to your leader, let the honor of the nation be remembered. Remember that you are envoys going for the sake of honor. If Kontalzhi is willing to negotiate, do not rush. If he is not willing to negotiate, come back before the water of the river melts. Well, may your path be blessed, go! – Khan Abilai stood at the top of the hill. The envoys went on their way, calling out, "Where are you, Kontalzhi's people?" They traveled for several days, enduring blizzards, freezing temperatures, and crossing bitter lakes, until they finally reached the edge of the Kalmyk land. As the saying goes, "They go to Mecca by asking along the way," they arrived at the Kalmyk land. The envoys were not accommodated in the guesthouse but were divided and placed in the shepherds' homes. The pony boy did not dismount from his pony and stayed outside to guard the horses. The Khan's wife saw him. That night, Khan Kontalzhi gathered his ministers and consulted: – Sending a boy on a pony is Abilai mocking me! – he said, – Instead of talking to them, why not just kill them all and sit quietly? – he suggested. His ministers replied: – Agreed, agreed, – they said. Then the Khan's wife spoke up: – Your Majesty, grant me a word, – she said. – Speak, – said the Khan, and the wife said: – A pony should not be a thoroughbred, nor should a boy be a falcon! The Kazakhs are a strong, numerous nation; you cannot kill a hundred men and remain unscathed, nor can you use a hundred horses for your own benefit. When an envoy from a nation comes before you, maintain your royal dignity. There is no way to kill an envoy, whether in the past or present, – she said. The Khan thought for a moment: – In that case, if among these hundred men there is one who is suitable for me and worthy of my words, I will speak with him. If not, I will send them back safely to their land, – he said, – Tomorrow bring the envoys to me, I want to see their faces, and while I look at them, I will give them their portions, – he said. The next day, the envoys came to the Khan's court. As soon as they sat down, the Khan, without moving his sprawling legs, asked: – Well, why have you come? – he inquired. Taikeltyr, a careful speaker, said: – We have come to you, O Khan, binding the ox to the verse, binding the noble to the lowly! – and he threw the words to the Khan. Taikeltyr's humble speech was born from the thought, "I will speak in a way that elevates the Khan's spirit; otherwise, it may provoke his anger." The proud Khan, accustomed to belittling the weak, said while reclining: – I will give you an answer by evening. If I do not respond, return to your land with your horses and belongings! – and he waved his hand toward the door, cutting off the conversation. Unable to continue the interrupted words, Taikeltyr seemed a bit taken aback. At that moment, the boy who had been sitting by the threshold jumped up and said: – The nation is not a fool, nor is the man a butterfly, shame! – he exclaimed. When the Khan looked at him from under his brow: – Who are you? – the boy replied without hesitation: – I am of the Kazakh people, my tribe is Karakesek, my father's name is Keldibek, and my name is Kazibek. When I was in my homeland, I was the leader of the children; now I am the rider of my elders. I am participating in the horse race for the first time after coming out of the pony race, – he said. – Well, state your grievance! – said the Khan, pointing with his finger. The boy stepped forward, maintaining eye contact with the Khan, and said: – The Kazakhs are a people who herd livestock, floating like geese on the Saryarka, swimming like ducks in the vast lakes, living in the lush green grasslands, and settling in the coolness of the steppe. We are a people who adorn our spears with feathers to prevent our land from being invaded. We will not be a nation that is trampled underfoot by the enemy. We will be a nation that knows how to keep our friends and honor the bonds of friendship. A son does not come into the world to be a slave to his father. A daughter does not come into the world to be a servant to her mother. If a son and daughter are in your captivity, they will not rest until they are freed. If you are strong, you will be iron. If you are iron, I am coal, I have come to unite the two nations! If you are a bird in the sky, I am the falcon that will catch you. If you are the swiftest animal on land, I will catch up and strike you! The more the boy spoke, the more the Khan's eyes widened in astonishment. – If you are a leopard, I am a tiger, I have come to fight! "As the enemy wishes, may the green shoot grow," I have come to unite the nations! You, who have wreaked havoc on the edge of my land, If you are willing to make peace, Acknowledge your guilt and offer peace! If not, tell me where you will stand, I have come to fight! – he declared. The Khan sat there, astonished. Once the boy finished speaking, as if coming to his senses, he marveled: – Wow, your voice is like that of a goose! The voice of the Kazakh people is like that of a goose, – he said, – let your name be "Kaz dausty Kazibek," come sit beside me, – and the Khan, amused, offered him a seat. Then Kazibek replied: – In our country, the younger respects the elder. If my brothers are sitting in the high place, I have no right to sit there! – and he turned back and returned to his place. As if wrestling with a serpent, the spirits of the envoys were lifted, and their confidence grew before the enemy. The fierce Khan, who had just been threatening, suddenly jumped up and said to his ministers: – Take these envoys to the guesthouse! They have traveled far, ridden hard, and are tired; let them rest! – he ordered. Thus, the dignified words of the envoys from a just nation softened the fierce Khan, Kontalzhi. No matter how proud and arrogant he was, he had no choice but to yield. He decided to release the captives and return the livestock and property taken, and as he gathered everything, spring had arrived. They prepared to send the envoys back to their homeland. Many people gathered to honor and send off the envoys. As the people of both nations were about to part ways, a young Kazakh who had been captured came forward and addressed the crowd: – I am the herdsman of the nation. While I was herding the horses, Kontalzhi's forces came and captured me. After I arrived here, one of his ministers took my coat from me. I did not give it willingly; he struck me and broke my teeth. He took my beloved horse from me. It cannot be seen among the horses returning. My broken tooth has saddened me. I have lost my clothes and my appearance has been ruined. I have lost my horse, and my sleep has been disturbed. Here, gathered Khan, look, what do you say about this? – At that moment, the Khan and the envoys stood face to face. The gathered crowd surrounded them, wondering, "What will he say?" The unexpected words weighed heavily on the Khan and the envoys. Then Khan Kontalzhi, fastening his golden-hilted steel sword to his waist, putting on his fur coat, was about to mount his black stallion. The Khan said: – The horse is just a pony with fur on the outside and dung on the inside. The coat is just the skin of one sheep. Why are you making a fuss about it? Once the matter is settled, "if the hand is injured, it is within the sleeve; if the tooth is broken, it is within the mouth," it will be forgotten. What is the point of bringing it up again? – and the Khan turned away. – The Khan's words are correct, – said his people. The envoys seemed to be at a dead end again. Then Kazibek, who was riding his pony, urged it forward and said: – How can you say, "if the tooth is broken, it is within the mouth; if the hand is injured, it is within the sleeve," and let it go? We are a nation that does not hide our faults and does not boast of our virtues! Is the horse you ride not a wing, is the coat not a shield that protects you, is the thirty teeth in your mouth not steel? It is not easy to lose a wing, a shield, or a tooth. Khan, if you are sincere, do not take our people’s wings, do not take our shields, do not take our teeth! The one who walks barefoot and naked is not your slave. Our nation’s free sons must be dignified! – At this, the arrogant and short-tongued Khan was once again humbled by Kazibek in front of many. The Khan then said: – To your coat, I give you my coat, – and he took off his fur coat and threw it down, – to your wings, I give you my black stallion, – and he offered the horse to the young man, – to your steel, I give you my sword. The young man, who had been left in despair, donned the coat, strapped on the sword, leaped onto the black stallion, and called out to the envoys: – Let’s go! – and rode away, leaving the Khan standing frozen in place. Thus, with Kazibek's words of national honor and dignity, the fierce Khan Kontalzhi was brought to submission. "There is no challenge for the one who finds the right words," and "dignified words can break down walls," say the wise elders.