Қазыбектің бір ер туралы айтқан билігі (І нұсқа)

Со бір заманда ұлы жүзде дүйім ел бас қосқан бір байдың асы болыпты. Қазықұрт тауын мекендейтін үйсін Төле бидің басқаруымен екі ай бұрын сауын айтылған осы асқа Арқадағы арғындардың да небір игі жақсылары күндей күркіреп, артынып, тартынып, зор салтанатпен барған екен. Думан тойдан аты шауып, балуаны жығып, жамбысы атылып, асы ішіліп, енді тартқар кезде ақбоз үйлер сыртында шартпа-шұрт қырғын төбелес болып қалады. Оқиға былай: Үйсіннің сиқым, жаныс дейтін екі руының беделді бір мырзасы асқа келген арғын жігітінің жаппай ақкүміс ер-тұрманына қызығып, көптің көзінше аттан аударып, тартып алады. «Жаптым бәле, жақтым күйе» деп дау сауған іргелі ел сөз тыңдар, теңдік берер емес. Ерге таласып жанжалдасқан екі елдің даугерлері ақырында Төле биге жүгініске келеді. Би қағыстырып сұрағанда сиқым-жаныс мырзасы: – Бұрнағы жылы осы ер-тұрманым тұлпар атыммен ұрланып еді. Міне, ұрыны айғақты затпен ұстадым, – деп сүйреңдейді. – Жоқ, би, нанбаңыз. Бұл менің өз ер-тұрманым. Қызыққан соң жала ғып тұр, – деп безектейді арғын жігіті. Төле би екі жақтың сөзін тыңдап болған соң, даугер мырзасына: – Көзі жоқ тұлпар атын сауғалар, көрініп қалған мына еріңді өзің ал, – деп билік айтады. Арғын жігіт ойда жоқта ұры атанып, ерден айрылуға айналған осы қысалаң мезетте Төленің әділетсіз билігіне наразы болып тұрған көптің ішінен жасөспірім Қазыбек суырылып шығып: – Бере тұршы, мен де көрейін, – деп ерді қолына алады. Сонда он жеті жасар Қазыбек ерді бірден танып: – Қапталың қайың, қасың тал, Қалмамбет қосқан бір ерсің. Сиқым-жаныс екі тап, Бір ерге қалай мінерсің. Ұлы жүзге ие Төле би, Бұған қайтып тиерсің? Өзің Үйсін Төлесің, Әділдікті қайда көмесің? Жорта жала жаппасаң, Арғыннан қалай көресің? Барғаның бүкір би болып, Бермесе, қисық төресің. Мынау арам пиғылмен, Түбінде сен өлесің! Қапталы қайың, қасы тал, Қалмамбет қосқан ер екен, Қайтсеңде иесіне бересің! – деп бидің параға ауытқып, қулық жасап тұрғанын батыл ашып салады. Төле бидің сасқаны сонша – маңдайынан ащы тер білініп, ерді арғын жігітке қайтартыпты.

Once upon a time, there was a feast held by a wealthy man where the entire Great Horde gathered. Under the leadership of Tole Bi from the Uysyn tribe residing in the Kazykurt mountains, many distinguished guests from the Argyns of Arkada, who had been invited two months prior, arrived with great pomp and circumstance. The festivities included horse racing, wrestling, shooting at targets, and enjoying the feast, but just as the event was about to conclude, a fierce brawl broke out outside the white yurts. The story goes like this: a prominent nobleman from the Uysyn tribes of Sykym and Janis, captivated by the shiny silver saddle of an Argyn youth who had come to the feast, boldly knocked him off his horse and seized it in front of everyone. "I have brought misfortune, I have ignited the fire," he claimed, but the influential people of the community did not listen and did not grant equality. The disputing parties from the two clans eventually turned to Tole Bi for arbitration. When the Bi inquired about the conflict, the nobleman from Sykym-Janis said: – "Last year, this saddle was stolen from my swift horse. Here, I have caught the thief with clear evidence," he insisted. – "No, Bi, do not believe him. This is my own saddle. He is making false accusations out of envy," protested the Argyn youth. After listening to both sides, Tole Bi declared to the nobleman: – "You can take your saddle back, as it belongs to you, but the horse is not yours." At that moment, the Argyn youth, unexpectedly branded as a thief and on the verge of losing his saddle, was met with discontent from the crowd. A young boy named Qazybek stepped forward and said: – "Let me see it too," as he took the saddle into his hands. Then, seventeen-year-old Qazybek immediately recognized the saddle and exclaimed: – "Your sides are like birch, your eyebrows are like willow, You are the saddle that Kalambet has joined. Sykym and Janis are two clans, How can you ride on one saddle? Tole Bi, the ruler of the Great Horde, What will you do about this? You are Uysyn Tole, Where will you hide your justice? If you do not falsely accuse, How will you face the Argyns? You will go as a crooked Bi, If he does not give it back, you are a biased judge. With this wicked intent, In the end, you will perish! Your sides are like birch, your eyebrows are willow, This is indeed the saddle of its owner, You must return it to him!" – boldly exposing the Bi's corruption and deceit. Tole Bi was so taken aback that beads of sweat appeared on his forehead, and he returned the saddle to the Argyn youth.