Ескелді мен Қараменде бидің кездесуі

Балқаштың арғы жағындағы арғын елінің барымташылары келіп, жалайырдың бір жылқышысын ұрып өлтіріп, жылқысын айдап әкетеді. Ел құлақтанып, «әне, міне» дегенше мұз түсіп кетіп, қуғыншылар бара алмай қалады. Араға жыл салып, жалайырлардың игі жақсылары жиналып, Дарабоз бәйбішемен ақылдасыпты. Дарабоз ана – адамзаттың алғыры, ақылға бай, ойға терең, кемеңгер екен. Келгендердің бұйымтайларын тыңдап болып: – Қайын, қайнаға, қарындастарым, ат терлетіп арнайы келіп қалыпсыздар. Менің затым әйел ғой, сіздерден асып не айтайын. Сонда да болса, арып-ашып қалмас үшін азық-түліктеріңді артына барыңдар. Оған біздің үйдің ақбас атанын алыңдар. Жас та болса жасындай екпіні бар, төре би етіп, Ескелді қайнымды апарыңдар. Иншалла, жаман болмассыңдар, – дейді. Сонымен Жалайырдан жиырма адам іріктелініп, атқа қоныпты. Ескелді бидің он сегізге толған шағы болса керек. Жолаушылар жеткен кезде Арғын ата балалары он екі қанат үйдің шаңырағын ат үстінен көтеріп, уықтарын шаншып жатыпты. – Ойпырмай, мына үйдің зорын-ай, – депті ойында ештеңе жоқ бір жалайыр. Оны құлағы шалып қалған арғын жігіттердің бірі: – Сіздер жақта ел негізінен жаппада отыратын шығар, – деп қағытып қалыпты. Абайсыз сөйлеген қонақ бармағын тістеп қала беріпті. Жалайырлар жайғасып, арғындар күтіп, әй-шәй болып отырғанда Дарабоз ананың ақбас атаны шаңырақтан мойнын созып, басын қылтитыпты. Ойында дәнеңе жоқ алаңғасарлау бір жігіт арғыннан да табылмасын ба: – Астапыралла-ай, мұндайда алып атан болады екен-ау, – деп қалыпты. Есе қайырар жерді Ескелді жіберсін бе: – Сіздің ел көшкенде үйлерін бота-тайлақтарға артушы ма еді? – деп түйреп тастайды. Бұл өзі алты алашқа аты жайылған әйгілі Қараменде бидің заманы болса керек. Дітшіл, топшылағыш би бір шараяқ бидай көже құйғызып, ағаш қасықты шалқалатып, меймандарға жібереді. Қонақтар жағы аң-таң болып, бір-бірлеріне қарасады. Сонда Ескелді әбжіл қимылдап, дереу көженің қоюын сүзіп ап, ақсақалдарына асатады. Онан соң көжені қасық пен әбден араластырып, қоюынан енді өзі бір асап, қасықты төңкереді де, үй иесіне қайтарады. Ауыл жігіттері көргендерін бұлжытпай байекеңе жеткізеді. Ауыл иесі енді ағаш астауға салып, бір үйме ет жібертеді. Ескелді астау ішіндегі тайдың шекесі мен қойдың басын қолына алып, дастарқанның шетіне қояды. Онан соң еттердің арасынан қой мен тайдың жамбасын тауып, екеуінің де шұңқырындағы еттерін ойып, жанындағы ақсақалдарына асатады. Сонан кейін ғана: – Ал, жей беріңіздер, – дейді. Мұны да ауыл жігіттері бұлжытпай байекеңе жеткізеді. Ертеңіне Қараменде би қайта сойыс сойғызып: – Жалайырдан алынған барымтаны да, өлген адамының құнын да дайындаңдар, – деп арғынға жарлық айтады. Қарамендеге ешкім қарсы келмейтін, айтқаны екі етілмейтін қасиетті адам екен. Бәрі орындалады. Бірақ «жарықтық, Қарекеңнің бұнысы несі, жарты ауыз сөзге келмей, жалайырды жарылқай салды ғой» дегендер болған екен, әлгілерді жиып алған Қараменде би: – Сөз жүйесін тапса, мал иесін табуы тиіс. Жалайырдың іздегені – әділет, ақ, адал малы мен өлген азаматының құны. Біз күшке салдық. Көптігімізге сеніп, теңдік бермеуге ұмтылдық. Бірақ Алла Тағаламның ғаділеттілігін көрмеймісің, олардан бір бала дана болып туыпты. Енді біздің өктемдігімізге жол жоқ. Кеше мен қасықты бетіне шалқалатып салып, бір шараяқ көже жібердім. Ол менің «өз дәулетіміз өзімізде, шалқамыздан жатырмыз. Қайтіп теңдік аласың?» дегенім еді. Іштеріндегі Ескелді деген бала көженің қоюын қасықпен сүзіп, ақсақалдарына асатты да, қалғанын әбден араластырып, өзі де сүзіп жеп, суын қайтарғанда қасықты төңкеріп салды. Ол оның «біз саған төңкеріле келдік. Ақсақалдарымыз дәулетіңді сүзіп жейді. Оған көнгілерің келмесе, жастарымыз жиналып, ырыстарыңды көжедей сапырып, қалған дәулеттеріңді сыпырып аламыз, көп асқанға бір тосқан!» дегені еді. Ал астаумен ет тартқанда жамбастарды еттің астына жасырып, «дау ескірді, жаңғырта алмассың» деген едім. Әлгі Ескелді дегені шеке мен басты дастарқан үстіне қатар қойып, етті ақтарып, ең астындағы жамбастарды тауып алды. Олардың шұңқырларындағы етті ақсақалдарына асатты. Онысы «басшы адамдарымды елемесеңдер, байлықтарыңды ақтарып, ең асылдарыңды тауып, қарияларға жем етеміз» дегені болатын. Бұдан артық зінділік те, келісім де табылмайды. Әркімді Құдай өзінің ақ, адал малынан жарылқасын. Берілетін малдардың ішіңде кәрі-құртаң, арық-тұрығы болмасын! – деп малын түгендетіп, Ескелділерді қошаметтеп қайтарыпты. Содан бастап Ескелді мен Қараменде, жалайыр мен арғын ата балаларының арасындағы ағайындылық бұрынғыдан күшейіп, жақсы бір жаңа қатынас басталыпты деседі кәрі құлақ қариялар.

The raiders from the Argin people across the Balkhash came and killed a horseman from the Jalayir, driving away his horses. The news spread, and before long, the ice melted, preventing the pursuers from following. A year later, the good people of the Jalayir gathered and consulted with the matriarch Daraboz. Daraboz, a wise and deep-thinking woman, listened to their requests and said: – My dear brothers, sisters, you have come a long way. My matter is a woman, what more can I say? Nevertheless, to ensure you do not go hungry, take your provisions back. Also, take our white-headed stallion. Though young, he has the vigor of youth; make my brother Esekeldi a noble leader. Inshallah, you will not regret it, – she said. Thus, twenty people were selected from the Jalayir and mounted their horses. Esekeldi was said to be eighteen at the time. When the travelers arrived, the children of Argin were raising the roof of a twelve-yurt house from horseback, setting up the poles. – Wow, what a grand house this is, – said a Jalayir man, who had no thoughts in his mind. One of the Argin youths overheard him and quipped: – I suppose your people mainly live in yurts, – he teased. The careless guest bit his finger in regret. As the Jalayirs settled in and the Argin waited, Daraboz's white-headed stallion stretched its neck out from the roof, peeking in. A somewhat absent-minded young man from the Argin remarked: – Astapyralla, it seems a great stallion can be born in such a manner! Esekeldi, quick to respond, shot back: – When your people move, do they load their houses onto camels? – he retorted. This was during the time of the famous Karamende bi, whose name was known throughout the six nations. The insightful and discerning bi had a bowl of wheat porridge prepared, stirring it with a wooden spoon, and sent it to the guests. The guests looked at each other in astonishment. Esekeldi, acting swiftly, strained the porridge and served it to the elders. After mixing the porridge thoroughly with the spoon, he took a serving for himself, turned the spoon upside down, and returned it to the host. The village youths reported everything they saw to their elder. The village host then sent a heap of meat in a wooden trough. Esekeldi took the forehead of a foal and the head of a sheep in his hands and placed them at the edge of the table. Then he found the thighs of the sheep and foal among the meats, cut the meat from their hollows, and served it to the elders. Only then did he say: – Well, eat up! The village youths reported this to their elder without fail. The next day, Karamende bi ordered another slaughter: – Prepare the compensation for the stolen horses from the Jalayir and for the deceased person, – he commanded the Argin. No one dared to oppose Karamende, a revered man whose words were never questioned. Everything was done. However, some murmured, “What is this from Karamende? He has taken the Jalayir under his wing without a second thought.” Gathering those who spoke thus, Karamende bi said: – If the words find their order, the owner of the livestock must be found. What the Jalayir seeks is justice, the rightful compensation for their honest livestock and the life of their fallen man. We relied on force. We attempted to deny them equality, trusting in our numbers. But do you not see the justice of Allah Ta'ala? A wise child has been born among them. Now there is no room for our oppression. Yesterday, I sent a bowl of porridge with the spoon turned upside down. That was my way of saying, “Our wealth is with us, we lie on our backs. How can you claim equality?” The boy named Esekeldi strained the porridge with a spoon, served it to the elders, and when he returned the remaining, he turned the spoon upside down. That was his way of saying, “We have come to you turned upside down. Our elders will feast on your wealth. If you do not agree, our youth will gather, devour your provisions like porridge, and take away your remaining wealth, one feast leads to another!” When serving meat from the trough, I hid the thighs under the meat, saying, “The dispute has aged, you cannot revive it.” The boy Esekeldi placed the forehead and head on the table, turned the meat over, and found the hidden thighs. He served the meat from their hollows to the elders. This was his way of saying, “If you disregard my leaders, we will turn over your wealth and find your finest pieces to feed the elders.” There can be no greater wisdom or agreement than this. May God bless everyone with their honest and rightful livestock. Let there be no old, weak, or poor animals among those given! – he said, counting his livestock, and sent Esekeldi back with honor. From that time on, the kinship between Esekeldi and Karamende, the Jalayir and the children of Argin strengthened, and a good new relationship began, as the old wise men say.