Хан Абылай

Тарих тағы даңқты хан Абылайдың шын аты – Әбілмансұр. Абылай – оның арғы атасы. Ол ел билеу ісінен гөрі жауынгерлік қимылға бейім адам екен. Сондықтан оны жұрт «батыр Абылай» деп атапты. Әкесі өлгенде хандық жолы үлкен баласы Абылайдыкі еді. Бірақ пысық інісі ел жақсыларын өзіне қаратып алып, хандыққа ие болды (Бұл – атақты Әбілмәмбет ханның арғы атасы). Тиісті дәстүр бойынша әкесінің орнына ие бола алмағанына өкпелеп, Абылай батыр Үргеніштегі нағашысы Ғайып ханға көшіп кетеді. Ханның жиені әрі батыр Абылай Үргеніште абыройлы тұрады. Кейінірек Ғайып хан өлгеннен кейін оның жұрағаттары хандыққа ие бола алмайды, бақпен бірге дәулет те кетеді, күнкөріс қиынға айналады. Осы кезде жас Әбілмансұр «Сарыарқа – жерім, қазақ – елім» деп қазақ даласына жаяулап жол тартады. Сол бетінде қалың Үйсін еліне келеді. Аяушылық етіп, ішіне тартушы жан болмайды. Адамға әсіресе нашарға рақым ды Төле би дейтін би бар деп естиді. Жағалап соған келеді. – Уа, шырағым, кімсің, қолыңнан қандай жұмыс келеді? – деп сұрайды би. – Қазақпын. Қандай жұмыс тапсырсаңыз да, істеймін, – дейді бала. – Кімнің баласысың, атың кім? Бұл сұраққа Әбілмансұр: – Сіздің балаңызбын, әкем сіз болыңыз. Сіз қойған ат менің атым болсын, – деп жауап қайырады. Киімі тозған әрі кір, шашы ұйпа-тұйпа балаға Төле би сыртқы бейнесіне лайық «Сабалақ» деп ат қойды. Шомылдырып, бүтін киім кигізді, жап-жақсы жігіт болды. Түйе бағу міндетін жүктеді. Биге қызметі ұнаған Сабалақ кейіннен жылқышы қызметіне ауыстырылды. Сенімі арта түсті. Күндерде бір күн қазақ пен қалмақ арасында үлкен ұрыс басталды. Ер азамат соғыс майданына аттанды. Сол жорыққа қосылғысы келіп, Сабалақ атасынан рұқсат сұрады. Бидің босатқысы келмеді. – Қантөгіс майданға барғаннан малыңды бағып, тыныш жүре бергенің артық қой, балам, – деді. Бұл сөзге Сабалақ шұғыл жауап қайтарды: – Желкілдеген тудан, жер майысқан қолдан қалғаннан ер жігіттің өлгені артық, ата! – деді. Қайткенде де жорыққа аттанғысы келетінін ашық білдірді. Баласының жауға зығырданы қайнап, ел намысы үшін жанын қиюға әзір екендігін сезген би сөзге де келген жоқ. – Жолың болсын, балам! – деп батасын беріп, аттандырып салды. Майданда Ғалдан Цереннің қызынан туған жиені, өзінің бас уәзірі Шоңтажының баласы Шарыш батыр жекпе-жекке шығып отыр. Онымен айқасуға ешкім шыға алмай, қазақ ханы Әбілмәмбет және бүкіл қазақ қолы тұйыққа тірелгендей болып отыр екен. Сабалақ хан алдына келіп, тізесін бүгіп, қолын қусырды да, Шарышқа жекпе-жекке шығуына рұқсат сұрады. Өзіне қараған қалың қолдан ержүрек бір адам шықпай, қиналып отырған хан оның кім екенін де сұрамады, рұқсат етіп, ізгі тілегін айтты. Сабалақ барған бетінде Шарышты көтеріп алып: «Абылай, Абылай! Жар бол, Абылай! – деп, дүрс еткізіп жерге соғып, басын кесті де, «жау қаштылап» айғайға басты. Қалмақ тобы дүркірей қашты, қазақтар қуып, жауына ойран салды. Көп олжамен қайтқан қазақ тобы еліне қарай беттеп, бір жайлы жерге қонды. Көлік белі босатылып, шатырлар тігілді. Хан майданда жолы болған жігітті шақырып алып, Әбілмәмбет хан оның кім екенін сұрап білді. Содан кейін билерін, батырларын жинап, оларға оқиғаны бастан-аяқ айтты. – Бұл жігіт менің шөбере інім екен, – деп бастады ол сөзін, – мұның арғы атасы Абылай батыр менің арғы атамның бірге туған ағасы еді. Менің атам мұның атасына қиянат етті. Соған ренжіп, ол басқа елге көшіп кетті. Сол атам Абылай батырдан бір жұрағат бар деп естуші едім. Мына жігіт сол інім екен. Хандық жолы осынікі, мен бердім ініме. Қазірден бастап қазақ елінің ханы талай жорықта жолы болған атамыздың есімімен ұран көтеріп, үлкен жеңіске жеткізген осы жігіт – Абылай болсын! Айта қалғандай бұл ізгі бастаманы жиналған қауым біруыздан мақұлдады. Тек: «ол әлі жас қой, алдында ағасы тұр, әзірге ханның жәрдемшісі – сұлтан болсын» десті. Әбілмәмбеттің ұсынысы бойынша, Сабалақтың атасы Төле биге тарту-таралғымен өкілдер жіберіп, одан ризалық алуды ұйғарды. Барған адамдар биден ризалық алып, өзін ертіп ала келді де, баласын сұлтан көтерген қуанышты думанға қатыстырды.

The true name of the illustrious khan Abilai is Abilmansur. Abilai is his ancestor. He was more inclined towards military action than governing the state. Therefore, people called him "the brave Abilai." When his father died, the path to the khanate belonged to his eldest son Abilai. However, his cunning younger brother managed to win over the nobles of the land and seized the khanate (This is the famous ancestor of Khan Abilmambet). According to the appropriate tradition, feeling resentful that he could not inherit his father's place, the brave Abilai moved to his maternal uncle Ghaip Khan in Urgench. The khan's nephew and brave Abilai lived honorably in Urgench. Later, after Ghaip Khan died, his relatives could not claim the khanate, and with fortune, wealth also left, making survival difficult. At this time, the young Abilmansur set out on foot to the Kazakh steppe, saying, "Saryarka is my land, Kazakh is my nation." He soon arrived in the thick of the Uysyn people. No one showed him compassion or took him in. He heard that there was a wise man named Tole Bi who had mercy on people, especially the weak. He went to him. "Dear child, who are you, and what work can you do?" asked the bi. "I am Kazakh. Whatever work you assign, I will do," replied the boy. "Whose son are you, and what is your name?" To this question, Abilmansur replied: "I am your son; you be my father. Let the name you give me be my name." To the tattered and dirty boy with messy hair, Tole Bi fittingly named him "Sabalak." He bathed him, dressed him in proper clothes, and he became a handsome young man. He was assigned the duty of tending to camels. As his service pleased the bi, Sabalak was later transferred to the position of a horse herder. His trust increased. One day, a great battle broke out between the Kazakhs and the Kalmyks. The men went off to the battlefield. Sabalak asked his grandfather for permission to join the campaign. The bi did not want to let him go. "It is better for you to quietly tend to the livestock than to go to the bloodshed, my son," he said. To this, Sabalak quickly replied: "It is better for a man to die than to be left behind while the flag flutters and the ground trembles, grandfather!" He openly expressed his desire to join the campaign. Sensing that his son was boiling with anger towards the enemy and ready to sacrifice his life for the honor of the nation, the bi could not say anything more. "May your path be blessed, my son!" he said, giving him his blessing and sending him off. In the battle, Sharysh, the son of his chief minister Shontazh, who was born of Galdan Tsiren's daughter, stepped forward for a duel. No one dared to face him, and it seemed that Khan Abilmambet and the entire Kazakh army were at a dead end. Sabalak approached the khan, knelt, clasped his hands, and asked for permission to duel Sharysh. The khan, seeing that no brave man from his ranks stepped forward, did not even ask who he was, granted permission, and expressed his good wishes. As soon as Sabalak went forth, he lifted Sharysh and shouted, "Abilai, Abilai! Be my ally, Abilai!" He struck him down to the ground, severed his head, and shouted, "The enemy has fled!" The Kalmyk group fled in disarray, and the Kazakhs pursued them, wreaking havoc on their enemies. The Kazakh group returned with a lot of spoils and set their course homeward, stopping at a comfortable place. The animals were unburdened, and tents were pitched. The khan called the fortunate young man from the battlefield and asked who he was. Then he gathered his biys and batyrs and recounted the events from start to finish. "This young man is my great-grandson," he began, "his ancestor, the brave Abilai, was the brother of my ancestor. My ancestor wronged his ancestor. Upset by this, he moved to another land. I had heard that there was a relative of the brave Abilai. This young man is that relative. The path to the khanate belongs to him; I have given it to my relative. From now on, let this young man, who has brought great victory under the name of our ancestor, Abilai, be the khan of the Kazakh people!" As it happened, the gathered crowd unanimously approved this noble initiative. However, they said, "He is still young; his elder brother is present; for now, let him be the sultan, the assistant to the khan." Following Abilmambet's proposal, representatives were sent to Tole Bi, the grandfather of Sabalak, with gifts to seek his approval. The people who went received his consent and brought him back, and they included his son in the joyful celebration of the sultan's elevation.