Абылайдың алғаш көзге түсуі (ІІ нұсқа)

Он екі жасар бала күнінде қасында Оразаулық деген сарт бар, екеуі Түркістан шаһарына келіп, Әбілмәмбет (Әбуәлмәмбет) патшаға қызметкершілік қылды. Ол жерде орнығып тұра алмай, Ұлы жүз үйсін Төле бидің түйесін бағып жүрді. Онда да байырлап тұра алмады. Сарыарқаға шығып, атығай, қарауыл деген елдің ішіне келіп, Дәулеткелді байдың жылқысын бақты. «Атың кім?» деп сұрағанға: «атым – Сабалақ» депті. Бай бәйбішесіне айтыпты: – Өзге жалшыдай көрме мұны, күте гөр! Осы Сабалақ анық сарт емес. Ана Оразаулық сарт болса болар: көзі алақандай, табаны түйенің табанындай жап-жалпақ болып, беті қызыл бала болса, көзі соны ішіп-жеп, аузынан суы ағып, ессіз, түссіз болып отыра береді. Мынау Сабалақтың еш нәрсемен ісі жоқ, ойлағаны ғақыл-ой, езу тартып күлмейді, қабағын шытып кейімейді. Алты күн, алты түн аш жүрсе де, өз қолымен құйып ас ішпейді. Және жарты аяқ ас ішсе де, сарқытын кісіге бермесе, көңілі көншімейді. Жерге бір отырмайды, дәнеме таба алмаса, сайын далада болса да, киімін астына шешіп салып отырады. Және ұйықтап жатқанда, үсті жап-жарық болып тұрады. Сыйлап ұстай гөр! Қасиеті болып, бір нәрсесіне ұшырап қалып жүрмейік, – дейді. Сол уақытта қазақтың жылқысын түп көтере қарақалмақ Қатысыбан деген жау алды. Қазақ «қылқұйрық» деп аттанды. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары, керей, уақтан шыққан Сары, Баян бәрі аттанып, қалмаққа барса, қалмақ шеп құрып, айналасын қорған қылып, шептің аузына жайнатып жасау төгіп, қыз-келіншек қойып, қазақтың батырлары жасауға қызығып шапса, ар жағында бұғып жатқан мергендері атып тастап, қалмақ қазаққа алдырмайды. Неше күн жатып, «сасық қамал» болып, қалмақтан жылқысын айыра алмай, салы суға кетіп, қайтпақшы болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмай қуған жылқышы Сабалақ қазақтардың қайтарына кезі жеткен соң, көптен оңаша шығып, атынан түсіп, шүберек белбеуін құрығының басына байлап, ту қылып, қалмақтың қамалына: – Абылай! Абылай! – деп, жалғыз барып кіріп кетті дейді. Құданың құдіретінің шеберлігінің тамашасы – өзіне атса оқ өтпейді, шапса қылыш өтпейді. «Кірген жерін есік, шыққан жерін тесік» қылып, жападан-жалғыз өзі қалмақтың қамалын бұзып, жылқының жусау тезегіндей топырлатып тастаған соң, қазақтың батырлары тұс-тұсынан кіріп, қалмақты жебір-жесір қылып шауып, талап, шаш-етектен олжаға қарық болысып қайтысыпты. Жауды жеңіп, көңілдері тынған соң арғын, найманның батырлары: – Кеше бізден айтылмаған әруақ, шақырылмаған ұран қалған жоқ. Бәрі дәнемеге жарамай, бұл өзі жалғыз болса да, тегі, заты кім екен? Белгісіз болса да, бәрімізден бақ-талайы жоғары, әруағы күшті екен. Бұрынғының сөзі бар еді: «қой асығы деме, қолайыңа жақса сақа ғой» деп еді. Кел, осыны хан көтерейік, – деп әу десіп, атығай, қарауылдың ортасына алып келіп, ақ отау көтеріп, алты қатын алып беріп, ақ кигізге салып, хан көтерген екен. Тобылбай бидің баласы Арыстан ақын қолга түскенде, Кенесары ханға айтқан: – Кене хан, жақсы көрсең, қарашыңмын, Жек көрсең де, өзіңнің Алашыңмын. Атаңа алты қатын алып берген Атығай, Қарауылдың баласымын! – деп сонда өзін өлтірткелі отырған Кене хан көзінің жасын төгіп-төгіп жіберіп: – Батыр, қалағаныңды ал, – деп астына – ат, жетегіне – түйе, мойнына – берен мылтық, қасына отыз жігіт жолдас беріп, еліне алып барғызып салған екен. Абылай ханның қазаққа алғаш хан болған жері – осы. Сол күнде жиырма жаста екен. Өзі өлгенше, өмірі қарығанша тұрағы Көкшетауда болған. Ол сөз һәм Арыстан ақынның өлеңінде бар: Қылады Мекержіде байлар сауда, Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда. Сұрасаң Абылайда тұрған жерін, Хан болды қырық сегіз жыл Көкшетауда. Бұл Сарыарқаны бұрынғы уақытта ноғайлы билеп-төстеп, қоныс қылған екен. Сонда ноғайлының байлығы қалыптан асып кеткендігі сондай – «қымыз өзені деген өзен болсын» деп, Қылшақты деген өзенді қымыз құйып ағызу үшін қазған екен. «Қымыз көлі» деген көл қыламыз» деп Саумалкөлді тақырлап, қымыз құйған екен. О да тасып төгіліп, күндердің күні болғанда, сол қонысын иеленіп қалған кейінгі жұрттан тіленшілік қылып, қайыршы болды. Онан соң қалмақ билеп-төстеп, мекен қылған екен. Әр жердегі үйілген оба – қалмақтардың өлгеніне шығарған жаназасы. Қалмақ тасқа табынады. Сол табынып жүрген тасымен өліктерін бастырып кетеді. Көп үйілген обалар – хандарының, жайсаңдарының жаназа тасы, аз үйілген – жай кісілерінікі. Бұлардың Сарыарқаны иеленіп жүрген заманы – қарақалмақ Қатысыбан қоңтажының тұсында. «Он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт», «Аюкенің ауыр қолы» атанған тұс та – құба қалмақтың ханы Қалдан Шерін тұсында. Қалмақтың құтын қашырып, Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай хан екен. Абылай заманында сүрген дәуренді Қазақбайдың баласы Абылайдан бұрын Адам атаға шейін көрген емес. Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұл сөзім білгендерге таң болыпты. Жігіттер, құлақ қойып тыңдасаңыз, Қазақта Абылайдай хан болыпты! – деп өлеңге шыққан Абылай – осы.

When he was twelve years old, a boy named Sabalaq was with a Sart named Orazauyl, and they came to the city of Turkestan to serve King Abilmambet (Abualmambet). Unable to settle there, he tended the camels of Tole Bi from the Great Juz Uysyn. He could not stay there either. He went out to Saryarka, entered the land of the Atigai and Karauyl, and tended the horses of the wealthy Dauletkeldi. When asked, "What is your name?" he replied, "My name is Sabalaq." The wealthy man told his wife: – Do not treat him like other servants, take care of him! This Sabalaq is definitely not a Sart. That Orazauyl Sart might be: his eyes are as big as a palm, his feet are as flat as a camel's, his face is red like a child, and his eyes are always hungry, drooling, sitting there senseless and colorless. This Sabalaq has nothing to do with anything; his thoughts are of wisdom, he does not smile, nor does he frown. Even if he goes hungry for six days and nights, he will not eat with his own hands. And even if he eats half a bowl of food, he will not be satisfied unless he gives the leftovers to someone. He does not sit on the ground; if he cannot find anything, even in the vast steppe, he will take off his clothes and sit down. And when he sleeps, he is completely illuminated. Treat him with respect! Let us not encounter any misfortune due to his virtue, – he says. At that time, the Khalkha enemy named Khatysiban attacked the Kazakh horses. The Kazakhs called it "Qylquyryk." The brave warriors, including Karakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bogenbay, Kaz Dauysty Qazybek, Shakshaqugly Zhanibek, Kokzharly Koksal Barak, Shanyshqyly Berdikozha, Syrym Malaisary, Sary from the Kerei and Uaq, all set out to confront the Khalkha. The Khalkha had built a fort, surrounded it with defenses, and set up a feast at the entrance, placing women there. When the Kazakh heroes rushed to the feast, the hidden archers shot them down, preventing the Kazakhs from taking the horses. After several days of being stuck, unable to separate the horses from the Khalkha, they were disheartened and decided to retreat. At that moment, the horseman Sabalaq, who had been chasing the horses, found the opportunity when the Kazakhs were about to retreat, dismounted, tied his cloth belt to the end of his whip, raised it like a flag, and boldly entered the Khalkha's fort, shouting: – Abilay! Abilay! – they say. The marvel of God's power is that no arrow passes through him when shot, and no sword cuts him when he charges. He single-handedly broke into the Khalkha's fort, scattering the horses like dung, and then the Kazakh heroes rushed in from all sides, slaughtering the Khalkha and returning home with a great bounty. After defeating the enemy and feeling relieved, the Argin and Naiman warriors said: – Yesterday, no spirit was left uncalled, no battle cry was left unshouted. Everything is useless; even though he is alone, who is he by lineage and origin? Although unknown, he is above all of us, his spirit is strong. There was an old saying: "Do not underestimate the sheep's bone; if it suits you, it is a ram." Come, let us raise him to be a khan, – they said, and brought him to the center of the Atigai and Karauyl, erected a white yurt, provided him with six wives, and placed him on a white felt, crowning him as khan. When the son of Tobylbay Bi, the poet Arystan, was captured, he said to Khan Kenesary: – Kene Khan, if you love me, I am your servant, Even if you hate me, I am your own Alash. The one who provided your ancestor with six wives, I am the son of the Atigai and Karauyl! – and at that moment, Khan Kene, who was about to have him killed, shed tears and said: – Brave one, take whatever you want, – and gave him a horse, a camel to lead, a gun to hang around his neck, and sent him home with thirty companions. The place where Abilay Khan first became khan for the Kazakhs is here. He was twenty years old that day. Until his death, he resided in Kokshetau. This is mentioned in the words and poems of Arystan: The wealthy trade in Mekirzhy, The brave warrior stands firm against the thick enemy. If you ask where Abilay resided, He was khan for forty-eight years in Kokshetau. In ancient times, the Nogai ruled and settled in Saryarka. The wealth of the Nogai had exceeded all limits, so they dug the river called Qylshakty to flow with kumys, saying, "Let there be a river of kumys." They also dug the lake called Saumalkol, saying, "Let it be a lake of kumys." It overflowed, and in time, the later inhabitants became beggars, having taken over that land. After that, the Khalkha ruled and settled there. The mounds found everywhere are the graves of the Khalkha. The Khalkha worship stones. They bury their dead under the stones they worship. The many mounds are for their kings and nobles, while the few are for ordinary people. The time when they ruled Saryarka was during the reign of the Karakalpak Khatysiban. The era known as "Ten Oymauyt, Nine Torgauyt," and "The Heavy Hand of Ayuken" was during the reign of the Khalkha king Qaldan Sherin. It was Abilay Khan who drove the Khalkha away, causing blood to rain down on Saryarka. No one had seen such a prosperous time since Abilay Khan until Adam Ata. In the world, there are eighteen thousand souls, This word has astonished those who know it. Young men, if you listen closely, There has been a khan like Abilay among the Kazakhs! – and this is the Abilay who emerged in poetry.