«Абылай аспаған сары бел» аталған жер (І нұсқа)

Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұл сөзім білгендерге таң болыпты. Әлеумет, құлақ салып тыңдасаңыз, Қазақта Абылайдай хан болыпты. Сол Абылай хан Алатаудағы қырғызға, қалмаққа аттанып жорыққа бара жатқан жолында Өрдегі қаз дауысты Қазыбек бидің елінде бір үлкен асқа кез болып, сол аста барып тұрғанда, Шаншар деген елде желбас бозбалалары аңыз қылыпты: – Анау тұрған ханның басындағы бөркін қағып түсірер ме еді, не қалар қылар еді? – деп. Сонда қаз дауысты Қазыбектің інісі – «мөр таңдайлы Балапан» деген арт жағынан барып, андаусызда ханның басындағы бөркін шыбықпен қағып түсірді. [Хан] дәнеме демеді, жердегі бөрікті басына кимеді, қалған бойымен жерде қала берді. Замандардан заман өткенде қаракесек, төртуылдың қалашысы Қызылжар, Көкшетауға базар шығып барғанда, сол басынан бөркін қағып түсіргенін ұмытпай жүр екен, соны сөз қылып қозғап, төртуылдан Ботақанды, қаракесектен Жанай дегенді байлап алып қалыпты дейді. Қазымбеттің баласы – Қанай, Жанай, Ортаншысы – Атымбай, кенжесі – Анай. Қараұзақ пен Сарыұзақ қара қалған, Қол тигесін сұраймын, әлде қалай? – дейтұғын өлеңге қосылған Жанай соқыр – Бибаланың әкесі, қаз дауысты Қазыбектің немересі. Ботақан байланғанына ызаланып, долданып, ызаланып, ас-су ішпей, тұтқында жатып өліпті де, Жанай байлауда жатып, отын оттап, суын ішіп жата беріпті. Базаршы келген соң, төртуыл, қаракесек намыс қылып, көтеріле атқа мінді дейді. Қаз дауысты Қазыбектін баласы Бекболаттың алпыс бестегі күні екен, Едігенің жиырма бестегі күні екен.... Сол күнде Бекболаттың қыстауы Жамандалбада батырдың Бейсені қыстап отырған «Қаратомар» деген жер дейді. Едіге бидің қыстауы «Қарағайлы бұлақ» деген жерде, үлкен тоғайдың түбінде екен. Бекболат пен Едіге атқа мініп, бес Мейрамның баласына ат шаптырды, қол жиды дейді: «Абылайды шабамыз» деп. Күлік Шобалай Жаңабатыр биге кісі жіберді дейді: «Дуагөй болсын» деп. Жаңабатыр бидің қартайған кезі екен, өзі жүрмеді дейді, баласы Жанақты жіберіпті дейді: – Бекболат пен Едігеге сәлем де! Ханын жаулаған қалмақ оңбаған. «Ханын шайқаған қара оңбайды».... «Абылаймен ұрыс қылмасын, бітім қылып жарассын, – дейді, – арашашы бол!» деп қосты дейді. Үш мың кісі жиылып, Мейрам болып атқа мінді дейді. Бұл хабарды естіп, керей, уақ дүрлігіп үркіп, ішке түсіп кетті дейді. Көп замандар өткеннен кейін Тұрлыбек атқа мінген соң, керейді көшіріп алып келіп, қалың Шұбарды қоныс қылып берді. Сонда да уақтың бәрі іште қалды дейді. Бұл хабарды естіп, «Мейрам болып атқа мінді, сонан ауыр қол келеді, деп, істі қол келеді» деп сескеніп, Абылай Көкшетаудан қозғалып, Жолдыөзекке қарай кешті дейді. – Мұның басшысы Бекболат шығар, дәуде болса: «Абылайдың басын алмасам, не қара қазанын қақ айырмасам, әкем Қазыбектің әруағы ұрсын!» – деп атқа мінген шығар. Қара қазанды жұртқа тастап, көшіңдер. Жұртта қалған қазанды қақ жарып, ашуын бассын, – дейді, – серті сынсын және мұның ішінде Орта жүзге ұран болған Олжабай бар шығар, туын қандамай, оның ашуы басылмайтын. Сиыр атаулыны жұртқа тастап көшіңдер, соны сойып, туын қандасын. Сонан соңғы жай белгілі, сонан соң жарасып, бітімге көнер, – дейді. Қара қазанды жолына қалдырып, сиыр біткенді қалдырып, атығай, қарауыл қопарыла көшті дейді. Ауыр қол Көкшетаудағы қоймасын талап, сиырды сойып, туларын қандасып, мәре-сәре болып жатты дейді. – Бұған елші жіберелік, – деп ақылдасып, Орманшы Ақсары-Шотананың Шотанасын Абылай ханға елшілікке жіберді.... Шотана барып, Бекболат пен Едігенің алдына отырып сөйледі дейді: – Ханға бардым. «Алдияр» деп, алдына тікемнен тік тұрып, сонан соң отырып: – Жол болсын! – деді. – Әлей болсын! – дедім, – сонан соңғы сөз мынау, – дейді, – Мейрам болып атқа мінді, үш мыңдай қол келді, Бекболат пен Едіге жіберді. ... «Байлауда өлген Ботақанның құнын берсін, Жанайды босатсын! Мың кісінің жолына бас-басына «жетім» бастатқан «тоғыз» және мың кісінің жолына бас-басына түйе бастатып «тоғыз» берсін. Қалған мың кісіге мың ат, мың шапан берсін! Бұған көнбесе, тұрысатұғын жерін айтсын!» – деп жіберді, – дедім. Сонда Едіге мен Бекболат Шотананы арқаға қағысқан екен: – Тауып айтқан сөзді аузыңнан айналайын, сені тапқан анаңнан айналайын, – дейді, – [олар] не дейді? – деді. Сонда: – Ертең Жолдыөзеннің бойынан табысайық, – деді. Сонда Олжабай батыр: – Мені «бұл қолда бар ма» деп сұрады ма? – депті. – Сұрады, – деді. – Ендеше бізбен ұрыса алмайды, – деді, – пәлен сарттың қорғанын талағанда, даруазасы қалайы мен оқам қорғасынмен бекітілген екен. Сонда туды Абылайға беріп, наркескенмен аттан түсе қалып, шапқылап едім, иленген нандай бөлек-бөлек қылып түсіріп, артыма қарасам, Абылай туды ұстай алмай, екі қолына кезек-кезек ұстап, селкілдеп, дірілдеп, тұра алмай тұр екен. Менің әруағымның күштілігімен бойын тоқтата алмай тұр екен. Енді ол сарт бізбен қарсыласуға жарамайды, – деді. Сол күн батып, таң атты. Таң атқан соң шеру тартуға ойланды да, қойды. Жан-жаққа қараса, екі кісі келе жатыр Абылай жақтан. – Бұл кім? – деп тұрса, бірі – Абылай ханның өзі, бірі – Балтакерей Тұрсынбай батыр. Екеуі келе жатқанын көрген соң, көпті шулатпай, Бекболат пен Едіге атқа мініп: – Сіздер тоқтаңыз, – деп жөнеліп, ханның алдынан шықты дейді. Сонда Қозған Құлыке – «Бекше мерген» деген ауызға алынған атақты мерген болған кісі екен дейді, атқан оғы құралайдан өтеді екен: – Сол сартты атып тастасам қайтеді?! – деп мылтығының сирағын тігіп, атайын деп тұрғанда, Жаңабатыр бидің баласы Жанақ батыр келіп: – Атпа! – деп мылтығын ұстай алды. Хан анадан мұның бәрін көріп, белгіледі дейді. Ол жақтан Абылай мен Балтакерей Тұрсынбай батыр, бұл жақтан Бекболат пен Едіге атқа мінді де, сәлемдесіп, Абылай хан сөз бастады: – Көтерген де өзің, к.. ке қол салған да өзің! – деп тұрғанда, озып келіп, Күлік Көтеш ақынның бала күні екен, билерді сөйлетпей, көлденеңдеп барып өлеңді қоя берді дейді, оның баяны: – Абылай, Ботақанды сен өлтірдің, Есіл ерді жазығы жоқ, неге өлтірдің?! Хан басың қарашыңмен даулы болып, Үстіне Ақ ордаңның қол келтірдің! Абылай, күйіп кетті салған қалаң, Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң. Жанайды бүгінгі күн босатпасаң, Болады жетім-жесір қатын-балаң! – деген соң, хан сөзге келмей, жарасып, бұлардың айтқанындай қылды дейді. – Мылтықты бізге қарай сирағын тіккен кім еді? – деп сұрады. – Бекше мерген, – деген соң: – О, талай жерде жолдас болып [жү]ріп ек, адамзат бірін- бірі өлімге қия береді екен-ау! Мылтығын тіккенде, біреу аузын келіп ұстай алды, ол кім? – деді. – Жаңабатырдың баласы Жанақ, – деді. Сондағы Абылай сөзі: – Мынау мылтығыңның аузы қырсықпасын, – деді, – деп бір түйе бастатқан «тоғыз» байлады, – дейді, – жүгіріп келіп ұстаған Жанақ деген соның бас арашашыға қосқаны ғой. Оның атасы – Жаңабатыр. Қазақ ішінде он кісінің босағасына түйе бастатып «тоғыз» байлаушы Бейсен би еді. Қазақ ішінде сый берсе, сол кісі айтқанымен болушы еді «ат шаптыр» десе, шаптырушы еді. «Шаптырма» десе, шаптырмаушы еді. Және «тарқа» десе, тарқаушы еді. Анық Құдай жаратқан шын би еді. Және ол заманда қаралы үй болады. «Күйіндіге көш келсе, келерміз» деп, келгенге шейін босағаға найза шаншып, қарадан жалау байлап қояды. Жыл өткен соң, сол кісіге құлақ естіген жерден жалауын алып, найзасын сындырушы еді. Босағасына ат байлап, шапан «жол» қылушы еді. Өз заманында ол кісіден өткен жан жоқ еді. Сөйтіп ол көштің жолына бір ат, шапан болсын, – деді. Сөйтіп, қарашасымен жарасып, үйіне қайтқан екен. «Абылай аспаған сары бел» деп атанған жері осы екен» дейді. «Кешегі өтіп кеткен хан Абылай, соғыпты құбыладан ескен желдей. «Сонау бір сары белден аспадым» деп, кетіпті арман қылып біздің елді-ей».

In the universe, there were eighteen thousand souls, This word has become a wonder for those who know. Society, if you listen closely, There was a khan like Abilai among the Kazakhs. That Abilai khan, on his way to campaign against the Kyrgyz and Kalmyks in Alatau, encountered a grand feast in the land of the famous Kazdauysty Kazibek bi. While he was at that feast, the young men of the Shanshar tribe made a legend: – Would he dare to knock off the hat from the head of that khan, what would happen? – they said. Then Kazdauysty Kazibek's brother, known as "Mör tañdaily Balapan," stealthily approached and knocked off the khan's hat with a stick. [The khan] said nothing, did not wear the hat from the ground, and remained standing there. As time passed, when the Karakesek and Törtüil tribes went to the market in Kyzylzhar and Kokshetau, they remembered the incident of knocking off the hat and spoke of it, capturing Botakan from Törtüil and Janai from Karakesek. Kazimbet's son – Kanai, Janai, The middle one – Atymbai, the youngest – Anai. Karauzak and Saryuzak were left behind, When the hand touches, I ask, how will it be? – said Janai, who was added to the poem, the blind father of Bibala, the grandson of Kazdauysty Kazibek. Botakan, angry about being captured, became furious, and without eating or drinking, he died in captivity, while Janai remained in captivity, chopping wood and drinking water. After the merchants returned, the Törtüil and Karakesek tribes, feeling ashamed, mounted their horses. It was the sixtieth day of Bekbolat, the son of Kazdauysty Kazibek, and the twenty-fifth day of Edige.... On that day, Bekbolat's wintering place was in Jamandalba, where the hero Baiseni was wintering in a place called "Karatomar." Edige bi's wintering place was at "Karagaily Bulak," under a large grove. Bekbolat and Edige mounted their horses and sent the five sons of Meyram to race, saying: "We will attack Abilai." Kulik Shobalai sent a messenger to Janabaty bi, saying: "Let it be a healer." It was the old age of Janabaty bi, and he did not ride himself, but sent his son Janak: – Give my regards to Bekbolat and Edige! The Kalmyk who attacked the khan is not good. "The one who shakes the khan will not be well".... "Let there be no battle with Abilai, let there be peace and reconciliation," – he added, "be a mediator!" Three thousand people gathered and mounted their horses as Meyram. Hearing this news, the Kerey and Uak tribes panicked and retreated inside. Many years later, after Turlibek mounted his horse, he brought the Kerey back and settled them in the thick Shubar. Even then, all the Uak remained inside. Hearing this news, "Meyram has mounted his horse, a heavy force is coming, and the matter will be resolved," Abilai moved from Kokshetau towards Zholdyozek. – The leader must be Bekbolat, surely: "If I do not take Abilai's head, or split his black cauldron, may my father Kazibek's spirit curse me!" – he must have mounted his horse. Leave the black cauldron behind and move on. Let the cauldron left behind calm its anger, – he said, – let his oath be broken, and among them, there must be Olzhabay, who has been a rallying cry for the Middle Horde, if his banner is not stained with blood, his anger will not subside. Leave all cattle behind and move on, let them be slaughtered and let his banner be stained with blood. After that, the rest will be clear, and then they will reconcile and agree, – he said. Leaving the black cauldron on the road, leaving all the cattle behind, the Atigai and guards moved in haste. The heavy force demanded the supplies in Kokshetau, slaughtered the cattle, stained their banners with blood, and celebrated. – Let us send an envoy, – they consulted, and sent Ormanshy Aqsary-Shotana as an envoy to Khan Abilai.... Shotana went and sat before Bekbolat and Edige and spoke: – I went to the khan. "Aldiyar," I stood straight before him, and then sat down: – May the road be safe! – he said. – May it be blessed! – I replied, – and here is the message, – he said, – Meyram has mounted his horse, about three thousand troops have come, Bekbolat and Edige have sent. ... "Let them pay the blood money for the dead Botakan, let them release Janai! For a thousand people, let them give nine "orphan" heads for each, and for another thousand people, let them give nine camels for each. For the remaining thousand people, let them give a thousand horses, a thousand cloaks! If they do not agree, let them say where they will stand!" – I said. Then Edige and Bekbolat patted Shotana on the back: – May the words you spoke be blessed, may your mother who bore you be blessed, – they said, – what do they say? – they asked. Then: – Let us meet tomorrow by the Zholdyozen river, – he said. Then Olzhabay the hero asked: – Did he ask me if "is there anyone in this force"? – he said. – He asked, – I said. – Then he cannot fight with us, – he said, – when we attacked the fortress of that Sart, the gate was fortified with tin and lead bullets. Then I handed the banner to Abilai, dismounted with my narqesken, and rushed, separating them like kneaded dough, when I looked back, Abilai could not hold the banner, alternating it between his two hands, shaking and trembling, unable to stand. It was the strength of my spirit that kept him from standing. Now that Sart cannot confront us, – he said. That day ended, and dawn broke. After dawn, they thought of preparing for the march and set off. Looking around, two people were coming from the direction of Abilai. – Who are these? – they asked, one was Khan Abilai himself, the other was the hero Baltakerey Tursynbay. After seeing the two coming, without causing a commotion, Bekbolat and Edige mounted their horses: – You all stop, – they said, and went out before the khan. Then Kozgan Qulike, known as "Bekshe the Marksman," was a famous marksman, whose shot could pass through a fawn: – What if I shoot that Sart?! – he said, aiming his rifle, when Janak, the son of Janabaty bi, came and said: – Do not shoot! – and seized his rifle. The khan saw all this from afar and took note. From that side, Abilai and Baltakerey Tursynbay mounted their horses, and from this side, Bekbolat and Edige mounted theirs, greeting each other, and Khan Abilai began to speak: – You raised it, and you also attacked! – while he was saying this, Külük Kötesh, who was a child of the poet, came forward, not letting the elders speak, and recited a poem: – Abilai, you killed Botakan, Why did you kill the noble one without guilt?! Your head is in dispute with your subjects, You brought the hand of your White Orda upon it! Abilai, your city has burned, What was your grievance against Meyram? If you do not release Janai today, Your women and children will become orphans! – after this, the khan did not argue, reconciled, and acted as they had said. – Who was it that aimed the rifle at us? – he asked. – Bekshe the Marksman, – they replied. – Oh, we have traveled together in many places, yet humanity can betray one another to death! When he aimed his rifle, who came and held his mouth? – he asked. – It was Janak, the son of Janabaty, – they said. Then Abilai said: – May the mouth of your rifle not be cursed, – he said, – and he tied a "nine" for a camel, – they said, – Janak, who ran and caught it, was the one who added to the head of the mediator. His grandfather was Janabaty. Among the Kazakhs, it was Beisen bi who tied a "nine" for a camel at the doorstep of ten people. Among the Kazakhs, if a gift was given, it was done according to what he said; if he said "let them race," they would race. If he said "do not race," they would not race. And if he said "disperse," they would disperse. He was truly a just bi created by God. And in those times, when there was a mourning house, they would say, "If a caravan comes to the grieving, we will come," and until they arrived, they would plant a spear at the doorstep and tie a black flag. After a year, that person would take the flag from wherever he heard the news and break the spear. He would tie a horse at the doorstep and make a cloak a "road." In his time, there was no one who surpassed him. Thus, let there be a horse and a cloak for the road of that caravan, – he said. Thus, he reconciled with his people and returned home. "This is the place known as 'the yellow hill that Abilai did not cross,'" they say. "The late khan Abilai, like the wind blowing from the qibla, said, 'I did not cross that yellow hill,' leaving with the regret of our people."