Қисса Хатымтай жомарт

Бисмиллаһир-рахман ир-рахим Дүнияда Хатымтай болған екен, Тұрған жерi Арабстан болған екен. Бұ дағы Пайғамбар Расул Алладан Аз бұрын жомарттық қылған екен. Хатымның заманында болған екен, Қара арғымақ бiр аты болған екен. Бұл аттың айтайын сипаттарын, Рағаддай ауазы болған екен. Бұл арғымақ тым қара сұлу болған, Жүргенде тым жылдам жорға болған. Жорғасын салдырғанда арғымақтың Ескен жел артынан кейiн қалған. Осындай тым жақсы жүгiрiк едi, Суға кiрсе балықтай жүзер едi. Кiсiнесе бiлерсiң көк күлтiрей, Осындай бiр дана айғыр едi. Хатымтай тым дана, жомарт болған, Жомарттығы әр қалада мәшһүр болған. Бiрқатар жомарттығы Хатымтайдың Үрiмнiң патшасына мағлұм болған. Падиша хазiретiне есiтiлген, Хатымтайдан жомарт жоқ мәсли болған. Қарасаң арғымағы бiр дүлдүлдей, Мұндай жорға дүнияда бiр болма[ған]. Осындай мадақты патша хазiретi Есiтiп уәзiрiне бiр сөз салды. Айтыпты падиша хазiретi: – Тiлеймiн Хатымнан осы атты. Егерде ихсан қылып бере қалса, Рас екен Хатымның жомарттығы. Егерде бермесе бұ атты, Бос екен жомарт де[ген] ауазы. Осылайша бiр дана уәзiрiне Хатымға барарға бұйрық салды. Бұл уәзiр тым дана зерек екен, Қасына он кiсi жолдас еткен [екен]. Осылайша елшi болып барғанында Қыс болып қар, жаңғыр жауған екен. Қабила Тайға елшi жеттi, Хатымтай ауылына келiп жеттi. Осында елшi де рахат көрiп, Қанша нығметпенен хұдұр еттi. Осында Хатымтай қонақтарға Бiр атты бауыздады ет асарға. Еттерiн елшiлер жеп болғаш, Алтындар ихсан еттi бұ заттарға. Осылайша елшiлер қонақ болды, Бiр күн өтiп екiншi күн және болды. Осында уәзiр де сөйлей бердi, Падиша хазiретiнiң айтқан сөздi. Уәзiр айтты: – Келгенiм сiзге, тақсыр, Сұлтаным атыңды сұрайды – бер. Хатымтай бұ сөздi есiте салып, Маст кәби бихұзыр болады бiр. Хатымтай осында бiр айтады: – Бұрын неге айтпадың бұл хабарды, Жорғамды басы бүтiн саған берiп, Шат қылар едiм мен көңiлiмдi. Уай, дариға, аяулы бұл жорғамды, Кәбап қылдым сiз үшiн бұ дүлдүлдi. Қазанға асарға сiз қонаққа Кеше кеш сойып едiм ол дүлдүлдi. Өткен күн сiз қонақ болған уақыт Қой-түйемнен бiрiсi де қорамда жоқ. Сiздерге ет асарға бiр қарадан Көзiме бұ жорға көрiндi құп. Осында тұрды да елшi айтты: – Соймасқа керек едi арғымақты, Еттен басқа болса да нәрсеменен Сыйласаң болар едi бiз қонақты. Хатымтай осында жауап берген: – Ет жемей қонағым бiр жатудан, Ол жорғам қанша қимат болса дағы, Артық көрдiм қонағым бiр тойғаннан. Жарандар, дүнияда мен iстерiм, Мәшһүр болсын дүнияда бәнiм намым. Атымның мәшһүрлiгiн тiлемеймiн, Тiлеймiн дүнияда өзiм намым. Хатымтай осылайша сөздi тамам еттi, Елшiлерге алтын менен киiм бердi. Және де жолдарына аттар берiп, Ұзатып қонақтарын құрмет еттi. Үрiмнiң падишасы мұны есiттi, Жорға сойып сыйлағанын һәм есiттi. Алтын киiм, жылқы берiп ұзатқанын Бiле салып падиша тахсин еттi. Және де құлақ салың, ей, жарандар, Хатымның мұндай ғажап қиссасы бар. Бiр заман Йеменнен келген уақыт Тән-жанменен жомарттық қылғаны бар. Бiр әкiм болған екен ол Йеменде, Баяғы Хатым жомарт заманында. Бұ әкiм һәм және жомарт болған, Сонда да жетпеген Хатымтайға. Неге десең, Хатымтай бай болған, Мұндай жомарт дүнияда бек аз болған. Дүнияда мысалы Хатымтайдың Бiр жоқ деген сөздерi рас болған. Хатым айтқандай жомарт бопты, Қолдары ақша шашқан жаңғыр кәби. Мұны естiп Йеменнiң ол әкiмi Ойлаған Хатымнан болам сақи. Егерде Хатымды бiреу айтса, Жомарт деп мәжiлiсте мақтай қойса, Бұ әкiм осында хасад менен Ыза болып көңiлiнен ашу ете. Ол әкiм хасаддан бiр айтыпты: – Хатымды не үшiн мақтайсыз? – дептi. Мендей мемлекетке сұлтан емес, Далада бiр жатқан ғарiп, – дептi. Бұ әкiм сарайында мәжiлiс қылды, Мәжiлiсiнде һәр кiсiнi құрмет еттi. Һәр адамның халiне лайық болған, Мәжiлiсте өзi жүрiп тағзым еттi. Бұ мәжiлiсте арадан бiреу тұрып, Хатымды мақтады дұға қылып. Кейбiреу мәжiлiстен тұра салып, Хатымды сөйледi жаман қылып. Мәжiлiс қылған ол әкiм тұра келдi, Хатымға тым қатты хасад қылды. «Хатымның қанын төгiп кел», – деп, Сол жерде бiреудi тағин қылды. – Неге десең, Хатымның заманында Жомарттықта жете алмайым мен анларға. Заманымда ол Хатым тiрiк болса, Жомарттықпенен қалмайды атым мұнда. Мұнан соң Балажой бiреу кеттi, Тай қабиласының осында жолын тұтты. Көрiссе Хатымды өлтiрмек болып, Осылайша өзiнен қиял еттi. Балажой осылайша барады ендi, Тай деген руға жетедi ендi. Хатымның ауылын бiлмегеннен, Бiр әдемi жiгiтке ұшырап сұрады ендi. Бұ жiгiт Балажойға қарсы келдi, Ашық жүздi достықты изһар қылды. Балажой бұ жiгiттi жақсы көрiп, Екеуi осында тамыр болды. Балажой Хатымды бiлмеп едi, Бұ жiгiт Хатымтайдың өзi едi. Сұлу беттi бiр жiгiт болған екен, Ғалым, ақыл және де тәттi тiлдi. Балажойды бұ жiгiт қонақ еттi, Үйiне алып барып құрмет еттi. Балажойға құрметтi қыла тұрып, Құсыр еттiм деп және де ғұзыр еттi. Осылайша Балажойдың көңiлiн алды, Iзеттi, құрметтi қатты қылды. Балажойдың мұратын бiлмегеннен, Туысқандай өзiне тамыр қылды. Бiр кеше сахар уақты болып едi, Балажойдың қолдарын келiп өптi. – Қанша күндер бiздерде қонақ бол, – деп, Құрметтi қылайын және, – дептi. Көңiлдегiдей құрметтi қыла алмадым, – Хатымтай айтады, – ай-а, жаным. Балажой айтады ол жiгiтке: – Рұқсат бер ендi бiзге, әй, қарағым. Неге десең, бiр үлкен керегiм бар, Iздеген дүниеде мұратым бар. Хатымтай айтады Балажойға: – Керегiңдi бiзге де айтқыл зинһар. Мұратыңды егерде маған айтсаң, Керегiңдi табарға жәһд етсем. Көңiлiм сол уақыт болар едi, Керегiңдi осынан тауып кетсең. Балажой естiдi Хатымтайдан Осындай сөздердi шын көңiлден. Балажой айтады Хатымтайға: – Сырымды айтайын көңiлiмден. Тiлеймiн сiздерден ендi мұнда, Һешкiмге сырымды зинһар етпе. Йеменнiң әкiмiнiң бұйрығыменен Хатымды iзденiп келдiм мұнда. Әй, жiгiт, Хатымды сұрайын ендi, Ауылы қайда Хатымның, айтың ендi. Хош құлықты Хатымтай күлiмсiреп: – Сұраудан мұрат не мұнда, – дедi. Балажой айтады сырларыны: – Естiдi Йеменнiң падишаһы, Жiбердi бiздердi бұл орынға, Хатымның кесiп кел деп басыны. Бiлмеймiн бұ iске қандай себеп, Кеткенiн падишаның ашу қылып. Осылайша жiбердi бiздi мұнда, Хатымның басыны талап қылып. Балажой айтады ол жiгiтке: – Тiлеймiн Хатымды бiлдiрмекке, Хатымның мекенiн бiр айтсаңыз, Болады ынтымақтық бұ достықта. Хатымтай осында мұны есiттi, Күлiмсiреп Балажойға ендi дедi: – Хатым деген iздегенiң мен боламын, Қылышыңменен басымды кел, кес! – дедi. Тәнiмнен басымды айырып ал, Тiлеуiң болып осыдан патшаға бар, Басымды кесе салып қараңғыда, Байқамастан жылдам-ақ кетiп-ақ қал. Егерде кетпесең жылдам мұнан, Таң атқаш кетсеңiз егер мұнан, Туған-туысқаным келе салып, Бiр зарар қылмасын сiзге деймiн. Мұнан соң Балажой сырдан кеттi, Хатымның басыны ортаға қойды. Хатымның осындай халiн көрiп, Айғай салып осында жылап қойды. Балажой Хатымды бiлгеннен соң, Сасып қалды бұ жерде көргеннен соң. Балажой бұ жерде жылай-жылай, Қолын өптi Хатымның бiлгеннен соң. Қылышын Балажой шығарды ендi, Шығарып бiр жерге қойып едi. Хатым да басын қойып түрегелдi, «Кесiңiз басымды» деп рұқсат бердi. Балажой Хатымға мұнда айтты: – Қылышты қоймаспын саған, – дептi. Сенiңдей шарифтiң ұжудына Жәбiр етпек бiздерге обал, – дептi. Осылай деп Хатымның екi көзiн, Балажой келiп өптi мұнда өзiн. Мұнан кейiн құшақтасып бiр көрiсiп, Тұтты ендi осында Йемен жолын. Балажой Йеменге қайтып келдi, Халiнi падиша сұрап бiлдi. – Не үшiн Хатымның бiр басыны Кеспейiн[ше] Йеменге қайттың? – дедi. Барғанда Хатымның ауылына Төбелес қылды, муәли, сенга. Сонда Хатымды жеңе алмайын, Құры бос қайттың ба ендi мұнда? Осында Балажой жауап айтты, Падишаның қасында тағзым еттi. Хатымның дұғаменен сәнасынан Падишаға сөйледi мұнда ендi. Балажой айтыпты падишаға: – Хатымды таптым мен бұл дүнияда, Өнерлi, хош мiнез, сұлу жүздi, Осылайша таптым оны Тай елiнде. Ол Хатым тым жақсы жомарт екен, Ақылды, тәмизлi дана екен. Және де айтайын бiр сипатын Балуандықта бiздерден абзал екен. Хатымның жомарттық ауыр жүгi, Екi қат iлдi менiң арқама. Осындай бiр дана жомарт екен, Қояды қандай болса нығметтерi. Осылайша Балажой көп айтады, Көргенiн хазiрет патшаға сөйлейдi. Мұндан соң Йеменнiң падишаһы Хатымға бұ жерде дұға еттi. Мұндан соң Йеменнiң падишаһы Мөһiрлеп уәзiрге ақша бердi. Ақшаны қалтаға махкам қылып, Хатымның атына ихсан қылды. – Ақшаны Хатымға алып бар, – дедi, Бiздерден сәлемдi сөйле, – дедi. Хатымның шүһрәтi өз басына Лайық-дүр не қылса да ендi, – дедi. Мақтауға ол Хатым лайық екен, Жомарттығы дүниеде рас екен. Соның үшiн бұ хатты ол Хатымға Мөһiрлеп есiмiне ирсал етем. Пайғамбар Расул Алла заманында, Сахабалар Тай қабиласына барғанында, Қабыл етпеген олардың кейбiреуi Иманды андарке барғанында. Олардан бiрталай болған кiсi, Сахабалар қолына асир түстi. Осында Пайғамбар Расул Алла Қылышпенен кесерге бұйрық еттi. Тұтқын түскендердiң арасында, Бiр қыз болған олардың ортасында. Бұл қыз жалыныпты сахабаға: – Мұсылмандар өлтiрмесiн бұ майданда. Пайғамбар Расулдан тiлей-дүрмiн, Азат қылсын, Хатымның қызы-дүрмiн. Сонда Пайғамбардың қасына келiп, Айтыпты: – Азат қыл, Хатымның қызы-дүрмiн. Менiң әкем дүнияда жомарт болған, Пақырға бiрталай азық болған. Қысылған талайын азат қылған, Тiлеймiн, иә, тақсыр, мен де сiзден. Мұндан соң пайғамбар Расул Алла: – Зiнжiрдi қолынан алың, – дептi. Зарарды қылмайын осы қызға, Азат қылың осында қазiр, – дептi. Пайғамбар Расулдың бұйрығыменен Зiнжiрдi алдылар қол-аяғынан. Осылайша Хатымның ол қызыны Сахаба бәрi де азат қылған. Бұ қызды бұйрықпенен азат қылғаш, Басқасын алдылар қарсы болғаш. Мұндан соң Хатымның әлгi қызы Жалладқа зар қылған мұны көргеш. Қыз айтыпты осында ол жалладқа: – Қылышты ұрыңыз менiң басқа. Тұқымым осында өлiп қалса, Абзал-дүр қылышты ұрған басқа. Осылайша сөйлейдi Хатым қызы: – Достарым қалай болса мұнда, – дейдi. Көрейiн достарым көргенiн, Өлейiн анлар һәм өлсе, – дейдi. Осылай деп бұ қыздың сөйлегенi Пайғамбар құлағына есiтiлдi. Мұндан соң Пайғамбар Расул Алла Бұ қыздан басқасын да азат қылды. Тамам.

In the name of Allah, the Most Gracious, the Most Merciful In the world, there was a man named Khatimtai, His residence was in Arabia. He was also known for his generosity, Having been generous even before the Prophet, the Messenger of Allah. In the time of Khatimtai, There was a black stallion. Let me describe the characteristics of this horse, Its voice was like thunder. This stallion was very handsome, When it ran, it was incredibly swift. When the stallion galloped, The wind that followed was left behind. Such a magnificent runner it was, If it entered the water, it would swim like a fish. When it neighed, you would know it was a blue stallion, Such a wise stallion it was. Khatimtai was very wise and generous, His generosity was renowned in every city. Many of Khatimtai's acts of generosity Were known to the king of Urim. The king heard about him, That there was no one as generous as Khatimtai. If you looked at his stallion, it was like a champion, Such a horse had never existed in the world. Upon hearing such praise, the king Spoke to his minister. The king said: – I wish to have this horse from Khatimtai. If he were to grant it as a favor, It would indeed be true of Khatimtai's generosity. If he does not give this horse, Then the claim of generosity is empty. Thus, he ordered his wise minister To go to Khatimtai. This minister was very wise and clever, He took ten men with him as companions. When they went as envoys, It was winter, and snow and rain were falling. The envoy reached the Tai tribe, And arrived at Khatimtai's village. There, the envoys enjoyed hospitality, And were treated with many blessings. Khatimtai slaughtered a horse for the guests To prepare meat. Once the envoys finished eating, They were given gold as a gift. Thus, the envoys were guests, One day passed, and then another day came. The minister continued to speak, Relaying the words of the king. The minister said: – I have come to you, my lord, The sultan asks for your horse – please give it. Upon hearing this, Khatimtai Became somewhat intoxicated with pride. Khatimtai then said: – Why did you not tell me this news earlier? If I had known, I would have gladly given you my horse, And it would have delighted my heart. Oh, alas, this beloved horse of mine, I have made it a feast for you, this champion. I slaughtered it yesterday evening To serve you as guests. In the time you were guests, There is not a single sheep or ram left in my pen. To prepare meat for you, This horse appeared to me as a suitable offering. The envoy then said: – It was not necessary to slaughter the stallion, If you had offered us something else, It would have sufficed for us as guests. Khatimtai replied: – My guest cannot leave without eating meat, No matter how precious my stallion is, I preferred my guest to be satisfied. My friends, in this world, I act, May my name be renowned in this world. I do not wish for my horse to be famous, I wish for my own name to be known in the world. Thus, Khatimtai concluded his words, And gave the envoys gold and clothing. He also provided them with horses for their journey, Honoring his guests with respect. The king of Urim heard of this, He heard of the horse that was slaughtered and the gifts given. Upon learning of the gold and horses given, The king praised Khatimtai. And listen, oh, my friends, Khatimtai has such a marvelous tale. Once upon a time, when he came from Yemen, He acted generously with body and soul. There was a governor in Yemen, During the time of the generous Khatimtai. This governor was also generous, Yet he could not match Khatimtai. Why? Because Khatimtai was wealthy, Such generosity is rare in this world. In the world, there are no words to describe Khatimtai's example. Khatimtai was generous as he claimed, His hands scattered money like rain. Hearing this, the governor of Yemen Thought to himself, "I will be generous like Khatimtai." If someone were to praise Khatimtai, Calling him generous in a gathering, This governor, filled with envy, Would become angry in his heart. This governor expressed his envy: – Why do you praise Khatimtai? – he said. There is no sultan like me in this state, Just a poor man lying in the field, – he said. This governor held a gathering in his palace, And honored every person present. He treated each person according to their status, In the gathering, he himself showed respect. In this gathering, someone stood up, Praising Khatimtai with a prayer. Some others stood up from the gathering, Speaking ill of Khatimtai. The governor, upon hearing this, became furious, He became very envious of Khatimtai. "Bring me Khatim's blood," he ordered, And there, he commanded someone to do so. – Why? Because in Khatim's time, I cannot reach their level of generosity. If Khatim is alive in my time, My name will not remain in generosity. After this, a man named Balajoy left, He took the path to the Tai tribe. He intended to kill Khatimtai, Thus, he plotted against him. Balajoy went on his way, And soon reached the Tai tribe. Not knowing Khatim's village, He encountered a handsome young man and asked him. This young man approached Balajoy, With a friendly face, he expressed friendship. Balajoy liked this young man, And they became friends. Balajoy did not know Khatimtai, This young man was Khatimtai himself. He was a handsome young man, Wise, intelligent, and sweet-tongued. This young man honored Balajoy, Taking him home and treating him with respect. While honoring Balajoy, He also made him feel at ease. Thus, Balajoy won over his heart, He became very respectful and honored. Not knowing Balajoy's intentions, He treated him like a relative. One day, during the time of the sahar, Balajoy came and kissed his hands. – Stay as our guest for many days, – he said, I will honor you, – he added. "I could not honor you as you deserve," – Khatimtai said, – oh, my dear. Balajoy said to this young man: – Please allow us to leave now, my dear. Because I have a great need, I have a purpose I am seeking in this world. Khatimtai said to Balajoy: – Please tell me your need. If you tell me your purpose, I will strive to help you find what you seek. My heart will be at ease, If you find your need from here. Balajoy heard Khatimtai's words And such words came from his heart. Balajoy said to Khatimtai: – I will tell you my secret from my heart. I wish to tell you here, Do not tell my secret to anyone. By the order of the governor of Yemen, I have come here seeking Khatimtai. Oh, young man, I wish to ask about Khatimtai, Where is his village? Please tell me. Khatimtai smiled and said: – What is the purpose of your inquiry here? Balajoy shared his secrets: – The king of Yemen heard, He sent us to this place, To bring Khatimtai's head. I do not know the reason for this task, The king has sent us in anger. Thus, he sent us here, Demanding Khatimtai's head. Balajoy said to this young man: – I wish to find Khatimtai, If you tell me Khatimtai's whereabouts, This friendship will be united in harmony. Khatimtai heard this, Smiling, he said to Balajoy: – I am the Khatimtai you seek, Come, take my head with your sword! – he said. Separate my head from my body, Let it be your wish to go to the king, Cut off my head in the dark, And quickly leave without being noticed. If you do not leave quickly, If you leave when dawn breaks, My relatives may come, And I do not wish for any harm to come to you. After this, Balajoy left the secret, And placed Khatimtai's head in the middle. Seeing Khatimtai in such a state, He cried out and wept. After recognizing Khatimtai, Balajoy was stunned upon seeing him. Balajoy, crying and weeping, Kissed Khatimtai's hands upon recognizing him. Balajoy drew his sword, And placed it somewhere. Khatimtai also placed his head down, Allowing him to "cut off my head." Balajoy said to Khatimtai: – I will not put down the sword for you, – he said. It would be a shame for us to harm A noble like you, – he said. Thus, Balajoy came and kissed Khatimtai's eyes. After this, they embraced and met, And then took the path back to Yemen. Balajoy returned to Yemen, The king inquired about his condition. – Why did you return to Yemen Without cutting off Khatimtai's head? – he asked. When you arrived at Khatimtai's village, Did you not engage in a struggle, you coward? You could not defeat Khatimtai, Did you return empty-handed? Here, Balajoy replied, He bowed before the king. He spoke of Khatimtai's prayers and blessings To the king. Balajoy said to the king: – I found Khatimtai in this world, Talented, good-natured, and handsome, Thus, I found him in the Tai land. Khatimtai was very generous, Wise, and pure-hearted. And let me tell you one of his qualities, In strength, he surpassed us. Khatimtai's burden of generosity, Has placed a heavy load on my back. Such a wise and generous man, He gives whatever blessings he has. Thus, Balajoy spoke at length, Telling the king what he had seen. After this, the king of Yemen Prayed for Khatimtai. Then the king of Yemen Sealed a letter and gave money to the minister. He firmly placed the money in his pocket, And granted it as a favor to Khatimtai. – Take this money to Khatimtai, – he said, And convey our greetings, – he added. Khatimtai's fame is worthy of Whatever he deserves, – he said. He is indeed worthy of praise, His generosity is true in this world. For this reason, I will send this letter to Khatimtai, Sealed with his name. In the time of the Prophet, the Messenger of Allah, When the companions went to the Tai tribe, Some of them did not accept them When they came to the believers. Among them were many people, Who fell captive to the companions. Here, the Prophet, the Messenger of Allah Ordered to execute them with the sword. Among the captives, There was a girl among them. This girl pleaded with the companion: – Do not let the Muslims kill me in this battle. I pray to the Prophet, To free me, I am Khatimtai's daughter. Then she came to the Prophet, And said: – Free me, I am Khatimtai's daughter. My father was generous in this world, He provided many provisions for the poor. He freed many in distress, I pray, yes, my lord, I ask you. After this, the Prophet, the Messenger of Allah: – Remove the chains from her hands, – he said. Do not harm this girl, Free her right now, – he commanded. By the Prophet's order, They removed the chains from her hands and feet. Thus, all the companions freed Khatimtai's daughter. After freeing this girl by command, They took the others as captives. After this, Khatimtai's daughter Saw this and cried out to the captors. The girl said to the captor: – Strike my head with your sword. If my lineage dies here, It would be better to strike my head. Thus, Khatimtai's daughter spoke: – How are my friends here? – she said. Let me see my friends' fate, I will die with them if they die, – she said. Thus, the words of this girl Reached the ears of the Prophet. After this, the Prophet, the Messenger of Allah Freed everyone except this girl. The end.