Абылайдың Самарқанға жорығы (І нұсқа)

Абылай хан өзіне-өзі емін-еркін келген соң «атажұртым Бұхараны аламын» деп, үш жүздің баласы қазақтың «сен тұр, мен атайын» деген батырларын жиып, аттанды. Мұнан барғаннан әуелі Түркістан барып, оған өзінің бел баласы Сыдық сұлтанды ие қылды. Шымкент, Сайрам барып, оған Ғабдалрахман деген сартты қойды. Ташкент барып, оған Мырзахмет деген сартты қойды. Ташкентті кеше орыс алар уақытысында бір Мырзахмет деген және биледі. Бұл Мырзахмет қартайып алжып өлсе, жаңадан өлді. Абылайдың қойған Мырзахмет дегені мұнан көп бұрын өткен кісі. Онан Созақ үстіне барып түнеп жатқанда, Қоңырат елінде бір байдың келіні ұл тауып, атын Абылай қойған екен. Бұл Абылай да өсіп-өніп, бір тайпа ел болыпты. Абылай хан онан өтіп, Самарқан шаһарының бет алдына, Жұпар қорығына барып түсіпті. Сол түні қасындағы қариясына: – Бүгін сәуе көр! – депті. – Мен де қарап жатпайын, жұрт билеген хансың ғой, өзің де көр! – депті. Ертең таң атқан соң қария мен хан бас қосып отырып, көргендерін айтысыпты. Әуелі хан айтыпты: – Бүгін түнде түсімде бір жолбарыс шатырымның алдына келіп шөкті, басын бір көтермеді, төмен салды да жатты. «Бұ не қылғаны?» деп қарап едім әлгі жолбарыс дегенім аю болды. «Жаңа жолбарыс еді ғой, қалайша аю болып қалды?» деп қарап едім, қасқыр болды. Онымен те тұрмады, қоян ба, қарсақ па, сол сықылды болған уақытта оянып кеттім, – дейді. Онда қария айтты: – Мен көргенімді айтсам, Бұхарадағы тамам әулие Самарқан дарбазасының түбіне келіп шөкті. Ол Самарқанды саған алғызбаймын деп келгені. Өзің көрген жолбарыс – өзінің бақ-талайың. Бақ-талайыңның жетіп жығылған жері осы болғаны. Енді мұнан былай бақ-талайың көтерілмейді. «Баяғыдан бері Абылай жүріп-жүріп сарттан өліпті» деген атқа ұшырамай, ұрыспай, соғыспай, осы жерден тып-тыныш қайта ғой. Қарасаң, аю болғаны – сенен соңғы баланың заманы, «аю заманы» деген заман болады. Аюдай алысып өтеді. Онан қарасаң, қасқыр болғаны – немере ұрпақтарың заманы, «қасқыр заманы» деген заман болады, қасқырша жұлысып өтеді. Онан қарасаң, түлкі болғаны – шөберең заманы, «түлкі заманы» деген заман болады. Түлкіше жортып жүріп жан сақтайды. Онан қарасаң, қоян болғаны – онан соңғы заман қоянша қара кебек қылып, қорғалап жатып, жан сақтайды. Онан соң заманның не боларын Құдірет өзі біледі. Қарсақ болар, күзен болар, ең аяғы тышқан, бақа-шаян, құрт-құмырсқа болып дүние сөйтіп тозып таусылады дағы, – дейді. Сонан соң хан бұл сөзге құлақ қойып, Самарқан шаһарына елші жіберді: – Ұрысым, соғысым жоқ. Әулиелерді зиярат қыла келдім. Осы жерден қайтамын, – деп. Самарқан, Бұхара жұрты қорқып тұр екен. Мұнан бұрын қосыны қазақ болып он үш патша шаһарларды алған екен. Қосыны қазақ болды дегенше, бұ дүниепаз сарттарға азап болады екен. Абылай ханнан бұл сөзді естіген соң Самарқан халқы қуанып, тарту-таралғысымен келіп ханды көріп, Абылай хан сонда: «Самарқанның көк тасынан басыма қойдыратұғын, жазу ойдыратұғын тас қазып аламын!» – деп, ұста жинап, тас қаздырды. Сонда Абылайдың бақатысына шыққан тасты Самарқан халқы көріп, ханнан сүйінші сұрады: «Бұл тас әмір Темірден соң ешкімге шықпаған тас» деп. Сол тасқа атын сол жерде ұсталарға жаздырыпты: «Абылай ибн Сүйеніш хан» деп. Сол сапардан қайтып, Ташкентке келіп Мырзахметтің қызын алып «енді ұрыс, соғыс жоқ» деп, Орта жүз бен Кіші жүздің батырларын рұқсат беріп, жерлі жеріне, мекенді суына қайтарыпты. Үш айдан соң өзі Ташкенттен Арқаға қарай шығыпты. Қасында біраз төлеңгіт пен үйсін, дулаттың жалға етектері бар. Мұны Шымкенттегі Ғабдалрахман сарт естіп, Тұрбат, Сұлтанрабат, Қарабұлақ, Маңкенттегі егінші сарттарды жинап алып, қосын қылып Абылай ханды қамапты. Сонда дулат халқы қашып кетіп «жалға етек дулат» атаныпты. Боза ішіп, дулағаннан басқа өнері аз, тұзсыз көженің күшінен біткен жасық халық қой. Ханның қасындағы төлеңгіттердің бірсыпырасын қырып тастапты. Ханның өзіне қол тигізуге бата алмапты. Сонда хан Арыс деген өзеннің бойында бір қырдың басында тұрып, жолдастарын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнады дейді. Сонда бір қария айтқан екен: – Етек пенен жең болған, Ежелден саған ел болған Орта жүзден кісің жоқ. Найзасының ұшы алтын Кіші жүзден кісің жоқ. Бұған қарап тұрғаннан Басқа ісің жоқ, – депті. Сонан соң Абылай сол Арыстың бойында бір қорғанға түсіп, алпыс сегіз жасында жұма күні дүниеден қайтып, сол жер осы күнде «Хан қорғаны» атаныпты. Сүйегін теңге салып, Түркістан шаһарындағы хазірет сұлтан Алғарфин әулиенің күмбезіне алып келіп қойыпты. Естірткен күні жұма күні екен. Сарыарқаға қырық күн бұрын естіліпті. «Бүгін қырқы» деп ордаға жиылып, бала-шаға, үй-іштеріне жұма күн жиылып есіттірген екен. Артынан қасындағылары келген соң «қай күні өлді?» деп сұраса, үйіне есіттірген күні өлген екен. Өлмесінен қырық күн бұрын өлді деген хабарды Арқаға келіп қалғаны. Абылай хан өлгенде Созақ деген кентте Жалаң аяқ Адұрдұр [Ашдүр, Әздер Е.Қ.] үш күн, үш түн жылаған екен. Маңайындағы сарт-сауан: – Тақсыр, бір қазақ өлді деп, мұнша неге бүліндіңіз? – дегенде: – Есіл Абылай Сарыарқада өлмей, сарттың қорғанында өлді-ау! Енді хандық қорғанда қалды. Сол үшін жылаймын, – деген екен. Айтқанындай, содан соң қазақ ортасына хандық жоқ, сарт билеп кетіпті. Бес қойға алған өгізді Тегін дерсің деп еді, Егін егіп, тарының Сөгін жерсің деп еді, Жалаң аяқ сарттарды Бегім дерсің деп еді, – деп ноғайлыдан шыққан Мөңке бидің айтқаны дәл келіпті де тұрыпты. Мұнан соң «балапан басына, тұрымтай тұсына» деген заман болды. Баяғы атам заманындағы Бұхарекеңнің «қала салады, орыс алады» деген жерлеріне Абылай ханның немересі Кенесары заманында салынып, Кенесары, Наурызбай барым ташыдай шеттеп, жырмалап жүріп, екі мыңға анық толмайтұғын жігіт-желеңмен оған бір тиіп, бұған бір тиіп, басы-көті сегіз жыл бір ауылға болса да хан атанды. Ерей мен Есіл басы тау болыпты, Кәпір көп, мұсылман аз, қау болыпты. Саржан мен Қоңырқұлжа құда болып, Орыс пен Кенесары жау болыпты. Төскейде мал жатады қау болғанда, Жігітке кедейлік жоқ сау болғанда. Ұшқан құс, жүгірген аң өте алмады, Орыспен Кенесары жау болғанда, – деп бұрынғы ақындардың өлеңінде айтылған.

Ablai Khan, after coming to himself freely, declared, "I will take my ancestral land of Bukhara," and gathered the brave warriors of the three zhuz (hordes) of the Kazakhs, saying, "You stand, I will lead." First, he went to Turkestan and appointed his son, Sydyk Sultan, to govern there. He then went to Shymkent and Sayram, where he placed a merchant named Abd al-Rahman in charge. Upon reaching Tashkent, he appointed another merchant named Myrzakhamet. This Myrzakhamet ruled Tashkent at the time when the Russians were about to take it. This Myrzakhamet, having grown old and gone mad, recently passed away. The Myrzakhamet appointed by Ablai had died long before this. After that, while he was resting in Sozak, a wealthy man's daughter from the Konyrat people gave birth to a son and named him Ablai. This Ablai also grew up and became the leader of a tribe. Ablai Khan then passed through and arrived at the Juphar sanctuary near the city of Samarkand. That night, he said to the elder beside him: – "Tonight, I saw a dream!" – "I will not just lie here, you are the ruler of the people, you see it yourself!" the elder replied. The next morning, the elder and the Khan sat together and discussed their dreams. First, the Khan said: – "Last night, in my dream, a tiger came and lay down in front of my tent, not lifting its head, but lowering it and lying down. I wondered, 'What is this?' and when I looked, the tiger turned into a bear. 'It was a tiger just now, how did it become a bear?' I thought, and then it turned into a wolf. It did not stop there; it transformed into something like a rabbit or a hare, and at that moment, I woke up," he said. Then the elder said: – "If I tell you what I saw, the entire assembly of saints in Bukhara came and lay down at the foot of the Samarkand gate. It came to tell you that it will not let you take Samarkand. The tiger you saw is your fate. The place where your fate has reached its peak is here. From now on, your fortune will not rise. You will not encounter the title of 'Ablai has died from the merchant' from long ago, so do not fight or quarrel, just quietly return from here. The bear you saw represents the era of your descendants after you, which will be called the 'bear era.' They will pass through like a bear. Then, the wolf you saw represents the era of your grandchildren, which will be called the 'wolf era.' They will pass through like wolves. Then, the fox you saw represents the era of your great-grandchildren, which will be called the 'fox era.' They will survive by moving stealthily. Then, the rabbit you saw represents the era after that, which will be like rabbits, hiding and surviving. What will happen after that, only the Almighty knows. It could be a hare, a marten, or in the end, a mouse, a frog, a scorpion, or an ant, and thus the world will perish," he said. After that, the Khan listened to these words and sent an envoy to the city of Samarkand: – "I have no quarrel or war. I have come to visit the saints. I will return from here," he said. The people of Samarkand and Bukhara were afraid. Previously, the Kazakhs had taken thirteen royal cities. When it was said that the Kazakhs had come, it would bring trouble to the worldly merchants. After hearing this from Ablai Khan, the people of Samarkand rejoiced and came to see the Khan with gifts, and Ablai Khan then said: "I will take stones from the blue stone of Samarkand to engrave my name!" He gathered craftsmen and had stones quarried. The people of Samarkand saw the stone that Ablai had chosen and asked for a reward from the Khan: "This stone has not been quarried by anyone since Amir Timur," they said. They had his name inscribed on that stone: "Ablai ibn Suenish Khan." After returning from that journey, he came to Tashkent, took Myrzakhamet's daughter, and declared, "Now there will be no war or conflict," allowing the heroes of the Middle and Lesser Zhuz to return to their lands and waters. Three months later, he set out from Tashkent towards the Steppe. He had a number of followers from the Tole and the Yusyn and Dulat tribes with him. Hearing this, Abd al-Rahman from Shymkent gathered the farmers from Turbat, Sultanrabat, Karabulak, and Mangkent and formed an army to surround Ablai Khan. At that time, the Dulat people fled and were called "the Dulat with long skirts." They had little skill other than drinking boza and were a weak people, having been exhausted by the strength of a tasteless soup. They killed many of the Khan's followers. They did not dare to touch the Khan himself. The Khan, standing on a hill by the Arys River, regretted having sent his companions away and chewed his fingers. Then an elder said: – "You have had a people from the past, From the Middle Zhuz, there is no one. The tip of your spear is gold, From the Lesser Zhuz, there is no one. Looking at this, You have no other business," he said. After that, Ablai descended to a fortress by the Arys River and passed away on a Friday at the age of sixty-eight, and that place is now called "Khan's Fortress." His body was taken and placed in the dome of the revered Sultan Algharfine in the city of Turkestan. The day of mourning was on a Friday. It was heard in Saryarka forty days before. They gathered in the yurt, saying, "Today is the fortieth," and the children and families gathered to hear the news on Friday. Later, when those around him came, they asked, "On what day did he die?" They said he died on the day they heard the news at home. The news that he died forty days before his death had reached the Steppe. When Ablai Khan died in the town of Sozak, the barefoot Adurdur [Ashdur, Azder E.Q.] wept for three days and three nights. The surrounding merchants asked: – "Master, why are you so upset over the death of one Kazakh?" He replied: – "The great Ablai did not die in Saryarka, but in the merchant's fortress! Now the khanate remains in the fortress. That is why I weep," he said. As he said, after that, there was no khan in the Kazakh community, and the merchants took over. The saying of the Nogai Mönke Bi came true: "Five sheep for an ox, You would say it is free, To sow crops and millet, You would say it is a burden, Barefoot merchants, You would say they are my lords," After that, the era of "the chick to its own head, the eagle to its own" began. In the times of my ancestors, in the places where Bukhara's "they build cities, the Russians take" was said, during the time of Ablai Khan's grandson Kenesary, it was built, and Kenesary and Nauryzbai, like thieves, wandered around, and with a group of young men not reaching two thousand, they fought here and there, and for eight years, even if they were in one village, they were called khan. Erey and Esil have become mountains, There are many infidels, few Muslims, they have become a crowd. Sarjan and Konyrkuzha have become in-laws, The Russians and Kenesary have become enemies. When the cattle lie down on the pasture, There is no poverty for the young man when he is healthy. No bird that flies, no animal that runs could escape, When the Russians and Kenesary became enemies," as stated in the poems of the former poets.