Абылай хан түсі және өлімі (ІІ нұсқа)

Бұрынғы замандарда қалмақ қазаққа таң атырып, күн шығармаған. Абылай хан ат арқасына мінген соң, қалмақтың бетін қайтарған. Алатаудың бергі жағында, Алтай тауының бергі жағында қалмақ түтін түтетіп, күн көріп отыра алмаған. Қалмақты Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай болатұғын. Қалмақты су сепкендей қылды. Орыспен жауласпады, ел болды, шүршітпен жауласпады, ел болды, екеуіне тел болды. Өзіне-өзі әбден келді, кемеліне толды: – Енді Үргеніш, Бұхара, Қоқан, Тәшкен жағындағы қазақты сартқа билетіп қоймаймын, – деп үш жүздің баласына жар шақыртып, қосын жинап аттанып, Түркістанға барып түсіп, оған өзінің бел баласы Сыдық сұлтанды отырғызды. Рүстем сұлтан, Шеген сұлтан, Сыдық сұлтан, Әубәкір сұлтан, Әбділда сұлтан – бұл бесеуі сарт қызы – қатынынан туған балалары. Шымкент, Сайрам барып, оған Әбдірахман деген сартты ие қылды. Тәшкен барып, оған Мырзахмет деген сартты ие қылды. Онан Жызақ үстіне барып, бір қоңыраттың байы қонақ қылып, сол түні оның бір келіні ер ұл тауып (табып), ол баланың атын Абылай қойған. Ол Абылай да өсіп-өніп бір тайпа (тайпы) ел болған. Жер ауып жүрген бір Қайып деген ұрпағына сөйлестік. Онан аттанып барып, Самарқанды қамап тосты (түсті). Сол түні қасындағы қариясы Бұқар жырауға: – Бүгін сәуе (сәуле) көріп бер! – депті. – Мен де қарап жатпан, хан сен ғой, өзің де болжай жатқайсың, – депті. Ертең таң атқан соң, қария ханына көрініске келгенде: – Не көрдің? – депті. – Дәнеме көрмегенсіп, маған «не көрдің» дегенше, өз көргеніңді айт, – депті. Сонда хан айтыпты: – Түсімде бір жолбарыс келіп, шатырымның алдына келіп шөгіп, мойнын салып жатып алды. «Бұ не қылғаны?» деп қарап едім, әлгі жолбарыс дегенім аю болды. «Жап-жаңа жолбарыс еді ғой, аю болғаны несі?» деп қарап едім, ит-құс болды. Анан (онан) суретін (соратын) түлкі болды, онан суретін қарсақ па, қоян ба, әлде немене болды. Оянып кеттім, көргенім – осы, – депті. – Олай болса, шатырыңның алдына келіп шөккен жолбарыс – өзіңнің бақ-талайың. Сен өзің бір жолбарыс едің. Оның шөгіп, басын көтере алмай, жатып алғаны – жетіп жығылған жерің осы болғаны. Енді бақ-талайың көтерілмейді. «Баяғыдан бері жүріп-жүріп есіл Абылай сарттан өліпті» дегізбей, осы жерден аман-есеніңде қайта ғой! Енді қарасаң, аю болғаны – өзіңнен соңғы заман, аюша алысып өтетұғын заман болады. Онан ит-құс болғаны – ит-құсша жұлысып өтетұғын заман болады. Онан түлкі болғаны – түлкіше бұлаңдап жүріп күнелтетұғын заман болады. Онан қоян болғаны – қоянша кеспектен-кеспекке қорғалап, жан сақтайтұғын заман болады. Мен көрген-білгенімді айтсам, күннің көзі, жердің жүзіндегі әулиелер: «Абылай өледі, соның жаназасына Түркістанға бара жатырмыз» десіп, «жындай жиылып, құмдай құйылып» жүр. Қайтқаннан басқа жабдық жоқ, – деді. Абылай хан Самарқанға елші жіберді: – Ұрысым, соғысым жоқ. Әулиелерді зиярат қыла келдім. Басты-басты ақсақалдары қонаққа келсін! – деп. Қоянның көзінен қорқып, жебедей жерге кіріп кететұғын сарт сорлы жаман қорқып отыр екен. Қосыны қазақ болған он үш патша жебір-жесір қылып жаман [т] алағаны өздерінің тарихтарында жазулы тұр екен. Қатын-қыздарын, тауық пен бөденелерін тауларға бостырып жіберген екен. Бірін-бірі сыйласып, қонақ болысып, Абылай хан сонда бір көк қасқа айтып, сойдырып, басына қойдыратұғын тас қаздырды дейді. Абылайдың бағына шыққан тасты Самарқан жұрты: – Бұл баяғы Әмір Темірден соң ешкімге шықпаған тас, – десіпті. Абылай хан батырларына рұқсат беріпті: – Енді ұрыс-соғыс жоқ. «Ер игісі қос табар» деген, амандарыңда ел табыңдар! – деп, өзі Тәшкенге келіп, Мырзахметтің қызын алып, үш ай жатып қалыпты. Үш айдан соң Арқаға қарай бет алып шығып, Арыс бойына келген жерде баяғы «Шымкент, Сайрамға ие бол!» деп қолынан қойып кеткен Әбдірахманы Тұрбат сұлтан, Рабат, Қарабұлақ, Маңкенттегі жалпақ табан, жалаң аяқ сарттарды жинап алып, қосын қылып: – Арыстан өткізбеймін, – деп алдын тосып тұр екен. Абылай ханның жанында тамақ үшін еріп жүрген үйсін, дулаттар қашып кетіп, «жалпы етек дулат» атанғандығы сол екен. Арыстың бойында бір төбенің басында қосшы, қолаңшы төлеңгіттері, Абылай қалшиып тұрды да қалды. Сонда қасындағы қариясы Бұқарекең айтқан екен: – Бірі – етек, бірі – жең болған, Ежелден саған ел болған Орта жүзден кісің жоқ. Найзасының ұшы алтын Кіші жүзден кісің жоқ. Енді бұған қарап тұрғаннан Басқа қылар ісің жоқ, – депті. Хан сонда батырларын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнап тастапты, құса болып жарылып кетіпті. Сол жерде бір қорғанға түсіріпті. Сол қорған күні бұл күнгеше «Хан қорғаны» аталып қалды деседі. Абылай хан ажал жастығына басын қойғанда, Бұқарекең айтқан екен: – Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан, ханым-ай, Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай, Қайырусыз жылқы бақтырған, ханым-ай, Үш жүзден үш кісіні құрбан қылсам, Сонда да қалар ма екен жаның-ай! – дегенде, Абылай хан: – Тоқта, тоқта, бұлай десең, мен діннен шығамын, сен жалғаншы боласың. Жиырма жасымда таққа міндім, қырық сегіз жыл қазаққа хан болып тұрдым. Қанша жыл өмір сүріп, жас жасағанымнан не пайда?! Қазақтың арқасын тамға, аузын нанға сүйегенім жоқ – бір. Ақбоз аттың құнын ер құнына теңегенім жоқ – екі. Мылтығының оғын құралайдың көзінен өткізетұғын мергеннің құнын екі ердің құны дегізгенім жоқ. Ұста менен етікшінің құнын қатын құнымен бір бас қылып, «жарты құн» дегізіп, кесім кестіргенім жоқ. Онымен – үш. Осы үш арман бойымда кетті, – деген екен. Ұлы жұма күні қайтыс болып, сүйегін теңге салып, Хазіреті сұлтанға алып келіп, ақ күмбездің ішіне, бір бөлмесіне қойып, тасын үстіне орнатыпты. Абылай ханның өлгенін естігенде, Жалаңаяқ Әудер үш күн, үш түн жылаған екен. – Тақсыр, мұнша неге жылайсыз? – деушілерге: – Есіл Абылай баяғыдан бері жүріп-жүріп Сарарқада өлмей, сарттың қорғанында өлді. Енді хандық сартта қалды, қазақтан бақ кетті, құт қашты, – деген екен. Абылай ханның өлімі Арқаға естілді. Ордаға қатын-қалаш, бала-шағаға есіттірмеді. «Өлгеніне қуанып, сүйінші сұраған кісідей [қалай] [есітт]іреміз? «Өліктің қырқы» деген бір мал сойылатұғын күн ғой. Сол қырқында есіттіріп, қырқын бергізейік!» – деп. Сарқазақ, Сейтен, Итқара, Сұлтан деген кісілер: – Міне, бүгін ... қырық күн болды естігенімізге, – деп ордасына есіттіріп, қырқын бергізген екен. Артынан қолдарынан көмген, жанында бірге жүрген жолдастары келген соң білісті. Бұлар мұнда «өлгеніне қырық күн болды» деп бергізген күн өлген күні екен. Сарыарқаға өлмесінен қырық [күн] [бұ]рын естілген екен. Біздің естуімізше, Абылай тарихы – осы.

In ancient times, the Kalmyks did not allow the Kazakhs to see the dawn or the sun. After Abilay Khan mounted his horse, he turned back the Kalmyks. On the other side of the Alatau, beyond the Altai Mountains, the Kalmyks could not settle and live. It was Abilay who drove the Kalmyks from Saryarka, pouring black blood upon them. He made the Kalmyks feel as if they were doused with water. He did not fight with the Russians, he became a nation; he did not fight with the Shurshits, he became a nation, and he was tied to both. He had fully come into his own, he had matured: – Now I will not allow the Kazakhs from Urgench, Bukhara, Kokand, and Tashkent to be taken by the Sart, – he called for the children of the three zhuzes, gathered his troops, and set off, arriving in Turkestan, where he placed his own son, Sultan Sydyk, in charge. Sultan Rustem, Sultan Shegen, Sultan Sydyk, Sultan Aubaqir, Sultan Abdylda – these five were the children born from the Sart woman. He went to Shymkent and Sayram and made a Sart named Abdirakhman his ruler. He went to Tashkent and made a Sart named Myrzakhamet his ruler. From there, he went to the Jyzak region, where he was hosted by a wealthy Konyrat, and that night one of his daughters-in-law gave birth to a son, who was named Abilay. That Abilay grew up and became a tribe (taipa). We spoke to the descendants of a wandering Kaiyp. After that, he set off and besieged Samarkand. That night, he asked his elder, Bukhar Zhyrau: – Today, reveal a vision for me! – he said. – Do not just lie there, Khan, you are the one who can foresee, – he replied. The next morning, when the elder came to present his vision to the Khan: – What did you see? – he asked. – Do not act as if you saw nothing; instead of asking me "what did you see," tell me what you saw yourself, – he said. Then the Khan said: – In my dream, a tiger came and lay down in front of my tent, resting its neck. I wondered, "What is this?" and when I looked, that tiger turned into a bear. "It was just a brand new tiger, why has it become a bear?" I thought, and then it became a dog or a bird. Then it turned into a fox, and then into a hare, or something else. I woke up, and this is what I saw, – he said. – Then the tiger that lay down in front of your tent is your fortune. You were once a tiger. Its lying down, unable to lift its head, is where you have reached your peak. Now your fortune will not rise again. Do not let it be said that "the once-great Abilay has died at the hands of the Sart," return safely from here! Now, the bear represents the times after you, a time when there will be struggles like a bear. Then the dog and bird represent a time when there will be struggles like dogs and birds. Then the fox represents a time when there will be struggles like a fox, living by dodging. Then the hare represents a time when there will be struggles like a hare, hiding from thicket to thicket to survive. If I speak of what I have seen and heard, the sun and the saints on the earth say: "Abilay will die; we are going to Turkestan for his funeral," and they are gathering "like a swarm and pouring like sand." There is nothing left but to return, – he said. Abilay Khan sent an envoy to Samarkand: – I have no quarrel or war. I have come to visit the saints. Let the main elders come for a feast! – he said. Fearing the hare's eyes, the Sart, who would dive into the ground like an arrow, was sitting there in fear. The thirteen kings, who were Kazakhs, had written in their histories how they had suffered from the Sart. They had released their women and girls, chickens, and quails into the mountains. They treated each other with respect and hospitality, and there Abilay Khan had a blue horse slaughtered and had a stone placed on its head. The people of Samarkand said: – This is a stone that has not been raised since the time of Amir Timur, – they said. Abilay Khan gave permission to his warriors: – Now there is no war. "A brave man finds a companion," find a nation in your lives! – and he went to Tashkent, married Myrzakhamet's daughter, and stayed for three months. After three months, he set off towards Arka, and when he reached the Arys River, Abdirakhman, who had been told to "take Shymkent and Sayram," gathered the barefoot Sart from Turbat Sultan, Rabat, Karabulak, and Mangkent, and stood in front of him, saying: – I will not let you pass! The Uysyn and Dulat who had been following him for food fled, and that is how they became known as "the Dulat with the wide hem." On a hill by the Arys River, the herdsmen and the servants stood still, and Abilay remained motionless. Then his elder, Bukhar, said: – One is the hem, the other is the sleeve, You have had a nation since ancient times. There is no one from the Middle Juz. The tip of his spear is gold, There is no one from the Little Juz. Now, looking at this, You have no other action to take, – he said. The Khan then regretted having dispersed his warriors, biting his thumb in despair, and he burst into tears. There, he was lowered into a fortress. This fortress has been called "Khan's Fortress" until today. When Abilay Khan laid his head on the pillow of death, Bukhar said: – O my lady, who has put me to sleep without sorrow, O my lady, who has embraced me without a wife, O my lady, who has made me tend horses without a return, If I were to sacrifice three people from the three zhuzes, Would your soul still remain! – when Abilay Khan said: – Stop, stop, if you say this, I will lose my faith, and you will become a liar. I ascended to the throne at the age of twenty, and I have been the Khan of the Kazakhs for forty-eight years. What good is it to have lived and aged for so many years?! I have not leaned the Kazakh's back against the tent or their mouth against the bread – that is one. I have not equated the value of a white horse with a man's value – that is two. I have not equated the value of a marksman who can shoot an arrow through a gazelle's eye with the value of two men. I have not equated the value of a blacksmith and a shoemaker with a woman's value, calling it "half a value," and I have not made a decision on it – that is three. These three regrets have left me, – he said. He passed away on a Friday, and his body was brought to the Sultan Hazreti, placed inside a white dome, and a stone was set on top. When Jalangayak Auder heard of Abilay Khan's death, he cried for three days and three nights. – My lord, why do you cry so much? – they asked him. – The great Abilay, who has been walking for so long, did not die in Saryarka, but died in the fortress of the Sart. Now the khanate remains with the Sart, the fortune has left the Kazakhs, the blessing has fled, – he said. The news of Abilay Khan's death reached Arka. They did not let the women, children, and families in the horde hear it. "How can we hear it like someone who rejoices at the death and asks for a reward? It is the day when "the forty of the dead" is celebrated. Let's announce it on the fortieth day and hold a feast!" – they said. Sarka, Seyten, Itkara, and Sultan said: – Today ... it has been forty days since we heard, – and they announced it to the horde and held the fortieth day feast. Later, when those who buried him and his companions came, they learned. They had held the feast on the day of his death, saying "it has been forty days since he died." It had been heard forty days before his death in Saryarka. According to our understanding, this is the history of Abilay.