Қабанбайдың батасы

Абылай ханның заманында қазақ жұртынан шыкқан батырлар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек. Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары, Балтакерей Тұрсынбай, Тарақты Байқозы, Әлтіке Жидебай, Уақ Баян т.б. болған екен. Бұл батырлардың бәрі де жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батырлар. Қазақта батырда Қаракерей Қабанбайдан асқан батыр жоқ, Үйсін Төле биден асқан би жоқ. Бұл екеуі де Абылай заманында қарттық жеңіп тұғырдан түскен кісілер. Арғында Әлтіке Дос батыр деген батыр болыпты. Кезінде жауға қарсы соғыста көп ерлік көрсетіп, даңқы шыққан адам екен. Бір жолғы соғыста сегіз жасар баласы Қожаназармен екеуі қапылыста қалмақтың қолына түсіп қалады. Бір күні қалмақтар ақылдасып: «Біріңді олжаға алып қалып, біріңді елге қайтарамыз, қайсың қаласындар, әкелі-балалы екеуің ақылдасыңдар!» – дейді. – Жаным, әкетай-ай, – дейді сонда сегіз жасар Қожаназар, – көк лағың болайын, әке! Мені осында қалдырып, тездеп ел-жұртты тауып алыңыз! Сонда Дос батыр: – Балам, қалмақ шалға зәру емес. Жас ұланға зәру, біреуі бала қып, өзіне қосып алады. Жұдырықтай сені жау қолына тастап кету мен үшін ұят. Сен елге аман барсаң, Дос өлген жоқ екен, міне, тірі келді деп қуанады. Қатын аласың, балалы боласың, сенен туған балалардың бірі күндердің күнінде менің кегімді алатын болады, – деп батасын беріп, баланы елге қайтарып, өзі сонда қалады. Айтқандай Қожаназар еліне келген соң қатын алады. Балалы болады, баласының атын Жидебай қояды. Сол Жидебай жеті-сегізден асқан кезде Дос батырдың қара шаңырағында отырған інісі Әлмұрат байдың үйіне Қаракерей Қабанбай батыр келіп қонады. Мұны құлағы шалған Жидебай: – Барсам-ау, көрсем-ау, батасын алсам-ау! – деп түн бойы көз ілмей шығады. Таңға жуық көзі ілініп кеткен екен, бабасы Дос батыр түсіне кіріп аян береді: «Балам, Алашқа аты шыққан Қабанбай батырдан барып батасын алып қал!» – дейді бабасы. Шошып оянған, жейдешең далаға шықса, Қабанбай батыр таң бозынан жорыққа аттанып жатыр екен, солай қарай тұра жүгіреді. Өзіне қарай еліктей ұшып келе жатқан баланы көріп Қабанбай тоқтай қалады. – Ата, маған керегі бата, батаңызды беріңіз! – дейді бала ентігін баса алмай тұрып. – Жарайсың, балам, түнде түсімде Дос батыр айтып еді, – деп батасын береді де, – төрт киелі алмажайым бар еді, біреуін саған байладым, ал, балам! – деп, Қабанбай батыр жүріп кетеді. Ержете келе сол Жидебай «Әлтіке Жидебай» батыр атанады. Абылайдын қалмаққа қарсы жорығында көп рет ерлік көрсетіп, үш жүзге даңқы кетеді. Абылайдың ірі қолбасыларының біріне айналады. Бір ғажабы, бұл адам түнгі жорыққа қиын екен, айсыз қараңғы түнде көңілге алған жерін дөп басып табады екен. Тіпті тас қараңғы түнде біреу бір нәрсесін жоғалтса, Жидебай батырды іздейтін болыпты. Сол жоғалған нәрсе Жидебай батырдың найзасын шаншыған жерінен табылады екен. «Ал сен осыны қалай табасың?» деген жанға Жидебай сырын айтпайды екен. Мұның сырын Абылай да ұға алмай қайран қалып: – Әй, осының қызыл түлкісі бар ғой деймін, – деп сезіктеніп, бір күні әлдебіреуді аңдуға қойыпты. Бұл кезде бұлар дала жорығында жүріпті, әлгі аңдушы ептеп, ұйқтап жатқан Жидебай батырдың қойнын ашып қараса, өңірінің астында, төсінің үстінде жатқан қызыл түлкіні көріпті, түлкі жалт қарағанда, үрейі ұшып қаша жөнеліпті. Ханға келіп, көргенін айтыпты. Көргені бар болсын, сонан екі көзіне шел қаптап, су қараңғы болып қалыпты. Сөйтсе, Қабанбай батырдың: «төрт алмажайымның бірін саған сыйладым» дегені, ол кісінің жорықта өзіне көмек көрсетіп, қауіп-қатерді алдын ала сездіріп, айсыз қараңғыда жол бастайтын төрт қызыл түлкісі болған екен. Соның бірін Жидебайға берген екен. Жидебайдың Қарауылшы батыр атануында Қабанбайдың сол бір киелі батасының көп септігі тиген екен.

During the time of Khan Abilai, the heroes who emerged from the Kazakh people included: Karakerey Kabanbay, Kanjigaly Bogenbay, Kaz Dauysty Kazibek, Shakshakuly Zhanibek, Kokzharly Kokzhal Barak, Shanyshkyly Berdikozha, Syrym Malaisary, Baltakerey Tursynbay, Tarakty Baykozy, Altyke Zhidebay, Uaq Bayan, and others. All these heroes were known for breaking the strongholds of the Kalmyks single-handedly. Among the Kazakhs, there is no hero greater than Karakerey Kabanbay, and there is no elder greater than Uysyn Tole bi. Both of them were individuals who overcame old age and fell from their positions during the time of Abilai. In the Argin region, there was a hero named Altyke Dos. He was known for his bravery in battles against enemies and gained fame for his exploits. During one battle, he and his eight-year-old son, Kozhanazar, were unexpectedly captured by the Kalmyks. One day, the Kalmyks conferred and said, "We will keep one of you as a prize and send the other back to the people; decide among yourselves which one will stay!" "My dear father," said the eight-year-old Kozhanazar, "let me be the blue falcon, father! Leave me here and quickly find our people!" Then Dos the hero replied: "My son, the Kalmyk old man does not need you. He needs a young man, and he will take one of you as a child. It would be shameful for me to leave you, a child, in the hands of the enemy. If you return home safely, they will rejoice, saying, 'Dos is not dead; he has returned alive.' You will take a wife, have children, and one of your offspring will someday avenge me," he blessed his son, sent him back to their people, and stayed behind. As it was foretold, after Kozhanazar returned to his homeland, he took a wife and had children, naming his son Zhidebay. When Zhidebay was seven or eight years old, Kabanbay the hero came to visit the house of Almurat, Dos the hero's younger brother. Hearing this, Zhidebay thought: "I want to go, I want to see him, I want to receive his blessing!" He stayed awake all night. Just before dawn, he fell asleep, and his ancestor Dos the hero appeared to him in a dream, saying: "My son, go and receive the blessing from the renowned Kabanbay hero!" Startled awake, he rushed outside in his shirt and saw Kabanbay the hero setting off for a campaign at dawn, and he ran towards him. Seeing the boy rushing towards him, Kabanbay stopped. "Grandfather, I need your blessing, please give me your blessing!" the boy said, struggling to catch his breath. "Well done, my son, Dos the hero told me in my dream last night," Kabanbay said, giving his blessing, "I have four sacred red foxes; I have tied one for you, now go, my son!" With that, Kabanbay the hero departed. As he grew up, Zhidebay became known as "Altyke Zhidebay" the hero. He displayed great bravery in Abilai's campaigns against the Kalmyks, gaining fame among the three zhuzs. He became one of Abilai's prominent commanders. Interestingly, this man found it difficult to go on night campaigns, yet he could pinpoint the exact location he had in mind even in pitch darkness. In fact, if someone lost something in the dark of night, they would seek out Zhidebay the hero. The lost item would be found where Zhidebay had thrust his spear. When asked, "How do you find this?" Zhidebay would not reveal his secret. Abilai was also puzzled by this and thought: "Hey, I think he has a red fox," and one day he set someone to spy on him. At that time, they were on a campaign in the steppe, and the spy, while stealthily checking on the sleeping Zhidebay, saw a red fox lying under his shirt, on his chest. When the fox turned its head, the spy was so frightened that he fled. He went to the Khan and reported what he had seen. After seeing this, the spy's eyes became clouded, and he was left in complete darkness. It turned out that when Kabanbay the hero said, "I gifted you one of my four red foxes," it referred to the foxes that helped him during campaigns, sensing danger in advance and guiding him through the dark nights. One of these foxes had been given to Zhidebay. The blessing from Kabanbay significantly contributed to Zhidebay's reputation as the hero known as Karauylshy.