Қабанбай мен Райымбек

Қабанбай батыр жас кезінде Ұлы жүздің атойшыл батырлары Ханкелді, Аралбай, Мергенбай, Жауатар, Ырыскелді сияқты ірі тұлғалармен талай рет үзеңгілес болып, жоңғарларға қарсы қанды шайқастар жүргізгенін албан жұрты тамаша аңыз етіп айтады. Сол аңыздардың бірінде былай делінеді: Ханкелді батыр баласы Райымбекті Қабанбайдың алдына әкеліп: – Батыр, мен қартайдым, мына Райымбекке батаңды бер, қолыңа қабылдап, қатарыңа ал! – деген екен. Қабанбай батыр Райымбектің бойынан ерліктің үлкен белгілерін тауып, көзін жеткізген соң: – Қарсы келген жауыңа бет қаратпас боран бол, қайқая шапқан еліңе қайрат берер ұран бол! – деп бата беріп, өз қасына алып баулыған екен. Сонымен, кейінгі талай рет жорықтарда Райымбек батыр ерен ерлік көрсетіп, өзінің ұран боларлықтай қажыр-қайратын байқата білген. Сол қатарда Қабанбай бастаған қалың қолдың қырғыздың Әтеке жырығынан кек алу шайқасына, сондай-ақ жоңғар шапқыншыларын қазақ сахарасынан қуып, Іледегі «Қой асуын» асыра аластау жорығына Райымбек батыр өз қолымен Қабанбай батырға үлкен көмек көрсеткен. Осы соңғы реткі «Қой асуы шайқасы» кезінде Қабанбай батыр мен Райымбек батыр ортасында мынадай кеңес болыпты: – Е, Райымбек, – депті Қабанбай батыр, – ерлігің ел аузындағы аңызға айналып барады, даңқ-атағың Ханкелді ден асып, есімің елге ұран болды. Енді алдағы күндері мәңгілік орның қайда болар деп межелейсің? – Мұның бәрі атаның әруағы, сіздің жебеуіңізбен болып тұр ғой! – деп жауап беріпті сонда Райымбек батыр, – әруақтың атын арқаласам болғаны, одан артық Алладан тілейтінім жоқ. Бірақ бір болмашы ызың күндіз-түні құлағымнан кетпейді. Соған қарағанда, ең соңында сүйегім у-шудың ортасында, қалың елдің арасында қалатын тәрізді. Рас, айтса айтқандай болыпты. Райымбек батыр дүние саларда: – Менің сүйегімді қасиетті ақ атаныма артып қоя беріңдер, сол атан қай жерге барып шөксе, сол жерге қойыңдар! – деген екен. Ұрпақтары атасының айтқанын орындап, сүйе гін сол ақ атан шөккен жерге қойыпты. Бұл жер – бүгінгі Ал маты қаласындағы Райымбек даңғылының бойы. Әулие-баты рын қастерлеген халық бұл күнде Райымбек кесенесі алдына ақ атанның мүсінін орнатып, ары-бері өткен жүргіншілердің әулие-батыр бабаларына сыйынып өтетін орнына айналған екен. Сол реткі кеңесте Райымбек батыр нағашы жұртым деп есептейтін Қабанбай батырдан: – Батыр, өзіңіз қайда боламын деп межелейсіз? – деп сұрапты. – Біздің қазақ тау құмар халық қой, – депті ол Райымбекке ойлы көзбен тігіле қарап отырып, – арманын да, арланын да тауға балап, қуаты мен суатын таудан алады ғой біздің есіл еліміз. Балаларына «таудай бол, таудай талап берсін!» деп бата береді. Ал қысылғанда: «Ей, жер Ана! Тәу-Тәу! Ей, Тау Ата, Тәу-тәу!» деп тауға сыйынып, сол бір қайыспас қара таудан медет күтеді. Бәлкім, «тәу-тәу» дейтін тәуапшылығымыз да сол тауға сыйынудан келген болар. Өз басым талай рет қатерге жолыққанда осы тауға келіп пана таптым. Тарбағатайдағы «Баспан асуы», Іледегі «Қой асуы» – мені жеңіске жеткізген асулар. Демек, мені жеңіске жеткізген де осы – тау. Егер осындай алып таудың бірінде жатсам, арманым болмас еді. Иә, қарт батырды қадір тұтқан халық бұл күндері өзінің батыр атасын тауда жатыр деп қарайды. Жетісу елі: «Қабанбай батыр Сарытаудың жотасында, Белжайлау деген жерде жатыр» деп аңыз етсе, Көкшетау елі: «Қабанбай батыр өзінің үзеңгілес досы Бөгенбай батырмен бірге Ерейментау жотасында жатыр» деседі. Бұған «Ақмоладағы Қабанбай тауында жатыр» дегенді қосып айтады. Ал Іленің елі: «Қабанбай батыр Іледегі Қызылнұр, Қаранұр өзенінің бойында қуық ауруынан қаза тауып, өзі шайқас жүргізген биік шоқыға қойылған, сонан бастап, сол шоқы «Қабанбай шоқысы атанған» деп әңгімелейді. Тарбағатайда «Түйебасы» деген жер бар. Бұл Қабанбайдың Ақбас атанының басы қойылған жер, жалама жартас, бұл жақтың елі батыр бабасының жорықтағы жолдасы есептелген қасиетті атанның басын қадір тұтады.

In his youth, the hero Qabanbay fought alongside the prominent warriors of the Great Zhuz, such as Hankeldi, Aralbai, Mergenbai, Zhautar, and Yryskeldi, engaging in bloody battles against the Dzungars, as recounted in wonderful legends by the Alban people. In one of those legends, it is said: Hankeldi brought his son Rayymbek to Qabanbay and said: – Hero, I have grown old; give your blessing to Rayymbek, accept him into your ranks! – Qabanbay, after finding great signs of bravery in Rayymbek and being convinced, said: – May you be a storm that does not let the enemy face you, may you be a rallying cry that gives strength to your people! – and took him under his wing. Thus, in many subsequent campaigns, Rayymbek displayed extraordinary bravery and proved his resilience worthy of a rallying cry. Among these, during the battle for revenge against the Kyrgyz at the Atake River led by Qabanbay, as well as in the campaign to drive the Dzungar invaders from the Kazakh steppes and to clear the "Koi Asu" in the Ili region, Rayymbek provided significant assistance to Qabanbay. During the last "Koi Asu battle," a conversation took place between Qabanbay and Rayymbek: – Well, Rayymbek, – said Qabanbay, – your bravery is becoming a legend among the people, your fame surpasses that of Hankeldi, and your name has become a rallying cry for the people. Now, what do you envision for your eternal resting place in the days to come? – All of this is thanks to the spirit of my ancestors and your support! – replied Rayymbek, – as long as I carry the name of the spirit, I ask for nothing more from Allah. However, a trivial whisper does not leave my ears day and night. It seems that in the end, my bones will remain amidst the noise, among the thick of the people. Indeed, as he said, it came to pass. When Rayymbek was about to leave this world, he said: – Lay my bones on the sacred white camel, wherever that camel kneels, bury me there! – His descendants fulfilled his wishes and buried him where that white camel knelt. This place is now along Rayymbek Avenue in the city of Almaty. The people who honor the saint-hero have now placed a statue of the white camel in front of Rayymbek's mausoleum, turning it into a place where passersby come to pay their respects to their saint-hero ancestors. During that conversation, Rayymbek asked Qabanbay, whom he considered his maternal uncle: – Hero, where do you envision yourself? – – Our Kazakh people are mountain-loving, – he replied to Rayymbek, gazing thoughtfully, – they associate their dreams and aspirations with the mountains, drawing their strength and sustenance from them. They bless their children, saying, "May you be as great as the mountains, may you have aspirations as high as the mountains!" And when in distress, they call out: "Oh, Mother Earth! Tау-Tау! Oh, Father Mountain, Tау-Tау!" seeking refuge in the mountains, hoping for help from that unyielding black mountain. Perhaps our practice of saying "Tау-Tау" comes from seeking refuge in the mountains. Personally, I have found shelter in this mountain many times when faced with danger. The "Baspana Asu" in Tarbagatai and the "Koi Asu" in Ili are the passes that have led me to victory. Therefore, it is this mountain that has brought me victory. If I were to lie in one of these great mountains, I would have no regrets. Indeed, the people who honor the old hero today believe that their heroic ancestor lies in the mountains. The people of Zhetysu say: "Hero Qabanbay lies on the ridge of Sarytau, in a place called Belzhailau," while the people of Kokshetau say: "Hero Qabanbay lies on the Ereymentau ridge alongside his comrade Bogenbai." They also mention that he lies in the "Qabanbay Mountain" in Akmolinsk. The people of Ili say: "Hero Qabanbay died of a disease by the rivers Kyzylnur and Qaranur in Ili, and he was buried on the high hill where he fought, which has since been called 'Qabanbay Hill.'" There is a place called "Tuyebasy" in Tarbagatai. This is where the head of Qabanbay's sacred white camel is said to be placed, on a steep cliff, and the people of this area honor the head of this sacred camel, which is considered the companion of their heroic ancestor in his campaigns.