Олжабай батыр (ІІІ нұсқа)

Бұл – тарих, шежіре. Ауыздан-ауыз алынған сөздерден жиналған. Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батырдан сөйлейік. Бұл Олжабай батырдың туысы Орта жүз арғында он үш жасында «Айдабол би» аталған Айдабол-Күліктің Айдабол ұрпағынан шыққан. Айдабол бидің бәйбішесінен: Жанқозы, Малқозы, Кенжеқозы. Ортаншы қатынынан: Қарақозы, Бозқозы, Аққозы. Кенже тоқалынан: Қожакелді, Тайкелтір. Осының бәрі де өсіп-өніп, өзді ру ел атанған. Жалғыз-ақ бәйбішенің кенжесі Кенжеқозы қыршын жас күнінде өліп қалып, атастырып қойған қалыңдығы оң жақта жесір қалған. Қайыны – Үйсін Қаратай батыр екен. Айдабол би Қаратай батырдың қызы тоқалынан туған «Тайкелтірге алып беремін» деген соң Жанқозы: – Көттесім жесірін тоқал баласына алдырмаймын, – деп, – тетелес інім Малқозының баласы Толыбайға алып беремін, – деп, – берсе, қолынан, бермесе, жолынан аламын, – деп ту тігіп, қосын болып барған. Қаратай батыр: – Құдай дескен, құйрық-бауыр жескен құдамсың. «Құданы Құдай қосады» деген. Арғындығыңа кетіп, аңғалдық қылып, бұл келісің қай келіс? Жасанған қолыңнан, адасқан жолыңнан қорықпаймын. Жол-жобадан адаспаймын. Көп жолдасыңды қайырып жібер, қосшы-қолаңшыңмен өзің қал. Біржолата ұзатып, алып қайт! – деген соң, Қаратай батырдың «айтқанына көніп, айдауына жүріп», жаз барған жолаушы қысқа килігіп қалып, қыс ішінде ұзатып алып қайтқан. Қаратай батыр түйесінің басын жетектетуге шанышқылыдан Бөктік деген бір қызды алдырып, қызына «жетім» қылып, қоса берген. Жолда келе осы екі қыздың екеуі де босанып, ер ұл [туған]. Шанышқылы қызы Бөктіктен туған баланың атын: «бұған ат болуға осы отырған қос та жетер» деп «Қосжетер» қойған. Аман-есен елге келген соң «еңбек қылып барған, жүрген-тұрған бізге олжа болуға Олжабай жарар» деп Бөктікті онан Қосжетерді Айдабол бидің босағасына байлап, Жанқозы әкесі Айдабол биден бата алған. Айдабол бидің толып жатқан көп баласының өсімі-өнімі де бір төбе, Жанқозының жалғыз өзінің өсімі-өнімі – бір төбе. «Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас» делінген сөз осындайдан айтылған. Айдабол бидің Қожакелді, Тайкелтір екі баласы бірдей құба қалмақ ханы Қалдан Шерінге олжаға түсіп кетіп, қалмақ қолында қалған. – Ол екі бала өлді ғой, не тірі жүрсің? – деп Айдабол мұнда қалған балаларына енші үлестіргенде, тоқал балаларына үлес-сыбаға қалдырмаған. «Болат пышақ қап түбінде жата ма?», Тайкелтір аман келіп, еншіден құр қалғанын білген соң, жылап қоя берген. Сонда Айдабол би сасқан, ұялған: – Мұндағыларға шөп кіндікті малды бердім, саған ет кіндікті адам қойдым. Мына Бөктік, онан туған Қосжетер сенің еншің болсын. Қара бауыр қылып ал! Менің кісілігім, бақ-әруағым сенде қалады, – деп батасын берген. Сондықтан Тайкелтір, Қосжетер (Қошетер) бір бауыр, бір ауыл болып, «Тайкелтір-Қосжетер (Қошетер)» атанған. Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батырдың әкесі Толыбайдың жұтта[н] қалған жалғыз құлашолақ биесі бар екен. Құлашолақ бие құлындап, арбаға байлап сауып отырғанда, жау алып кетті. Он жеті жасар күнінде Олжабай құлашолақ [ты] іздеуге екі екі қоржынның басын қақтаған жылан етіне лық толтырып алып: – Құс ұшпас, құлан жортпас белдерден де асармын. Ұшқан құстың қанаты күйетұғын, жүрсе, аттың тұяғы күйетұғын шөлдерден де асармын. Құла биені жеті қабат жердің түбіне кіріп кетсе де, қоймаймын! – деп аттаныпты. Өз үйінен шыққаннан соңғы көрген жарық сәулесі айдалада бір жалғыз лашық үйге кез болыпты. Аптығып, асығып үйге кіріп келсе, бір сары қарын қатын отыр. Бір күбі быжылдап, ашыған айран тұр. Бір нәрсеге құйып, ішуге қарамастан, күбі-мүбісімен басына бір-ақ көтеріпті. Қатын үрейі ұшып, қорқып, сүйсініп: – Ішкенің ас болсын, бойыңа жұғымды болсын! Сұйық асты ішкеніңе мейірім қанды. Бұрын түзге шықпаған, жол жүрмеген бала екенсің. Қой-қозысы құрғыр жоқ болса да, ешкі-лақ бар еді. Сауыны болғанда, саудыруға өздері келеді. Лақ емес, кебенек келгірдің бір семізін сояйын. Боғы мен қанынан басқасын қазан толтырып асып, алдыңа қояйын. Сұйық асты ішкеніңе айызым қанды. Тамақ жеген жесіңді көрейін, – деп жалыныпты. – Жоқ, бәйбіше, бір құлашолақ бие алдырып, соны іздеп таппай, көт басып отыруға мұршам жоқ, – депті. Қатын сөйлепті: – Осы үйдің есігінен анау көгеріп көрініп тұрған тау емес, «Қара үңгірдің қара жоны» аталған көлденең жатқан бел. Ол белдің ар жағы – «Қаражонның сеңгір көлі» атанған көл. Сол көлдің басында суатын жағалай қонған ел. Сол елде бір батыр сенің биеңді, құлынын арбаға байлап, сауып ішіп, бір биенің сүтімен бір тайпа елді асырап, биеңді бере қояр ма екен? Мал үшін талайдың желкесін қиып жүрген қу жалмауыз еді. Аузыңнан сүтің шығып тұрған уыз жас бала екенсің. Шырағым, жаным ашығандықпен айтамын. Осы жерден қайтып кетсең де жарар еді. – Уай, шеше-ай, бұтыңнан ет кеткен соң ат желмейді, мал үшін жігіт адам қайда өлмейді. Мен де қатынмын деп атқа мінгенім жоқ, батырмын ғой деп атқа міндім, – деп атына мініп, жүре берді. Масасын ызылдатып, сонасын қожылдатып, белден асып, сеңгірді айналып (айланып), тұпа-тура көлдің суа- тында отырған ауылға қасқиып барып, құла биенің құлыны байлаулы тұрған арбаға атын байлап, үйге кіріп барды. Қазағыңша сәлем-мәлемді білмейді. «Амансың бамен» жұмысы да жоқ: – Мына құлынды арбаға байлап қойған[ы] несі? – дейді. Талай жауға ат ойнатып, талай шұңқырға қарыннан қазан қайнатып жүрген шонжар өз үйінің төрінде отыр екен. Олжабайдың кескін-түрін көрген соң: – Балам, алдыңа шығып, қолыңды қағар кісі жоқ. Бие сенікі болса, ал да, жүре бер! – деп жақсы сөзін айтып, қала беріпті. Олжабай батыр биесін алып жетектеп жүре беріпті. Үйден шыққалы ұйқы деген неменің қайда кеткенін де білмейді, кірпік қағып, көзі ілінген жоқ екен. «Түлкі жортпас тумадан, итқұс кезбес қолаттан» өтіп, осы жерден жанды қара жүре қалмас-ау дерлік, бедірейіп жатқан Бетпақдалаға шыққан соң бір жерге түсіп[т]і. Астындағы атының аунасын деп, ер-тоқымын алып қунасын деп, жүгенін алып, құла биенің ноқтасын сыпырып алып: – Ұш, жануар, аяғың барғанша жүріп оттай бер, – деп қоя беріп, өзі шалқасынан түсіп жата қалыпты. Сілесі құрып ұйықтап, қата қалыпты. Шырт ұйқыда жатқанда жүрегі суылдап, құлағы шуылдап, өне бойы суынып, біреу буындырғандай буынып, ет пен терісінің арасы жыбырлап, тұла бойы шымырлап бара жатқанын сезіп, шошып басын көтермепті, көзін ашып қараса, күпшіктей сары шұбар жылан кеудесінің үстінде біресе, қойнына кіріп, біресе, мойнына оралып, біресе, екі бұтының арасына барып, қойын-қонышын тегіс аралап жүргенін көріп, аузын аңқитып ашып, қозғалмастан жата беріпті. «Кіруге ін таба алмай жүрген енеңді ғана сі...ін-ау, егер ін екен деп, аузыма кіргендей болса, бәлемнің басын бір-ақ қыршып тастайын», – деп. Жылан аузына кірмепті. Онан басқа денесінің бәрін түгел аралап, тамағының астынан жерге сырғып түсіп кетіпті. «Әлгі ит менен не іздеді? Ашып жатқан аузыма кірмей, енесінің а... на кіремін» деп кетті ме? Бәлемді көрінсе, ұмар-жұмар қылайын», – деп басын көтеріп алса, басында ақ шалмалы бір қожа отыр. – Үстімде тіккен үйім жоқ. Алдымда айдап жүрген қойым жоқ. Айдалада шалқасынан түсіп ұйықтап жатқан кісінің басында қ...ямша қақиып қатқаныңның басын аламын деп отырмысың, қожа? Қожаның арсызы-ақ екенсің! – депті. – Жоқ, шырағым, мен қожа емеспін. Өзіңнің бақталайың, қайып-піріңмін. Сені дию, перілер «алып кетеміз» деп, он бес жыл аңдып еді. Мен күзетші болып алдырмап едім. Бір бүгін емес, қашан да болсаң, жүрсең, қасында, жатсаң, басында болатұғын алмажайыңмын. Сені сынамақ үшін сары шұбар жылан болып, тұла бойыңды кездім, араладым. Кеудең дәнемеден шімірікпейтұғын деген байдың өзі, көк шолақтың көзі екенсің. Борбай жағың кішкене тітіркенейін деді. Артыңнан сен ұстаған туды ұстап бала туа қоймас. Ешкімнің әруағын керек қылма! Жауға шапсаң, өз әруағыңды көтеріп: «Олжабай! Олжабайлап» шаба бер! Сары шұбар жылан болып, оқ бойы алдыңда ұшып отырамын. Өзің түгіл, «Олжабай! Олжабай!» деп атыңды айтқанның алдынан жау беттеп тұра алмай, қаша берер, – деп ғайып [қайып] болды дейді.

This is history, genealogy. It is gathered from words passed down orally. Let us speak of Olzhabay Batyr, who became a rallying cry for the Ten Thousand Middle Horde. Olzhabay Batyr is a descendant of the Ayda Bol-Kulik, who was known as "Ayda Bol Bi" at the age of thirteen among the Middle Horde. From Ayda Bol Bi's first wife: Zhanqozy, Malqozy, Kenzheqozy. From his second wife: Qaraqozy, Bozqozy, Aqqozy. From his youngest wife: Qozhakeldi, Taikel'tir. All of them grew and flourished, becoming a recognized clan. However, the youngest son of the first wife, Kenzheqozy, died young, leaving his betrothed widow on the right side. His brother-in-law was the hero Uysin Qaratay. When Ayda Bol Bi said, "I will give you Taikel'tir, born from the daughter of Qaratay Batyr," Zhanqozy replied: – I will not take the widow of my brother-in-law for my second wife, – and added, – I will give her to my younger brother Malqozy's son Tolybai, – and declared, if they give her, I will take her by force, if they do not, I will take her by the road, and he raised his banner and set out with his troops. Qaratay Batyr said: – You are my in-law, who eats the tail and the liver. "God brings together those whom He wills." Why are you being naive and going to the Argin? What agreement is this? I am not afraid of your armed forces or your lost path. Do not stray from the road. Send your many companions back, and stay with your servants. Take her away for good and return! – After this, Zhanqozy, "obeying Qaratay Batyr's words and following his orders," went to the wedding and brought her back during the winter. Qaratay Batyr called a girl named Bök'tik from Shanyshqyly to lead his camel, and gave her to his daughter as a "widow." On the way, both girls gave birth. The child born from the Shanyshqyly girl Bök'tik was named "Qosjeter," saying, "This double will be enough for him to have a name." After safely returning home, they said, "The one who has worked hard and traveled, Olzhabay will be a good fortune for us," and tied Bök'tik and Qosjeter to the threshold of Ayda Bol Bi, and Zhanqozy received a blessing from his father Ayda Bol Bi. Ayda Bol Bi had many children, and Zhanqozy's offspring were also numerous. The saying "A blessed servant will not be disgraced, an unblessed servant will not prosper" comes from this. Ayda Bol Bi's two sons, Qozhakeldi and Taikel'tir, fell into the hands of the Khalkha Khan Qaldan Sherin and remained with the Khalkha. – Those two boys are dead, why are you still alive? – said Ayda Bol to his remaining children while distributing inheritance, and did not leave any share for the children of the second wife. "Does a steel knife lie at the bottom of a bag?" When Taikel'tir learned that he was left out of the inheritance, he began to cry. Then Ayda Bol Bi, embarrassed and flustered, said: – I have given the livestock to those here, and I have placed a human being for you. This Bök'tik and the child born from her, Qosjeter, shall be your share. Take them as your own! My dignity and fortune will remain with you, – and gave his blessing. Thus, Taikel'tir and Qosjeter became one brother, one village, and were known as "Taikel'tir-Qosjeter." Olzhabay Batyr, who became a rallying cry for the Ten Thousand Middle Horde, had a single long-legged mare that was left behind during a disaster. While milking the long-legged mare tied to the cart, the enemy took it away. At the age of seventeen, Olzhabay set out to search for the long-legged mare, taking two bags filled with snake meat: – I will cross even the ridges where birds do not fly and wild horses do not roam. I will cross the deserts where the wings of flying birds burn and the hooves of horses burn when they walk. Even if the long-eared mare goes deep into the ground, I will not give up! – and he set off. After leaving his home, he encountered a solitary hut in the wilderness. Hurriedly entering the house, he found a yellow-bellied woman sitting there. A large pot was bubbling, filled with sour yogurt. Without pouring it into something to drink, she lifted the pot to her head. The woman, terrified and frightened, said: – May what you drink be food, may it be good for you! I am pleased that you have drunk the liquid food. You are a child who has never been out in the wild or traveled. Although there are no sheep or lambs, there are goats and kids. When they are milked, they come themselves. I will slaughter one of the fat kids, not a lamb, and fill the pot with everything except its dung and blood, and place it before you. I am pleased that you have drunk the liquid food. I want to see you eat, – she pleaded. – No, my lady, I have no time to sit idle looking for a long-legged mare, – he replied. The woman spoke: – The mountain that is visible from the door of this house is not that green hill, but the ridge called "the black back of the black cave." The other side of that ridge is the lake known as "the steep lake of Karajon." At the head of that lake, there is a settled people along the watering place. In that land, a hero has tied your mare and her foal to a cart, milking and drinking, feeding a whole tribe with the milk of one mare. Would he give you your mare? He is a greedy monster who has been killing many for livestock. You are a young boy with milk still flowing from your mouth. My dear, I say this out of compassion. It would be better if you turned back from here. – Oh, mother, once the flesh is gone from your thigh, the horse does not gallop, and where does a young man not die for cattle? I did not mount the horse thinking I am a woman; I mounted it thinking I am a hero, – he said, mounting his horse and continuing on. Buzzing with mosquitoes and galloping, he rode over the ridge and headed straight for the village sitting by the lake. He tied his horse to the cart where the long-eared mare's foal was tied and entered the house. He did not know the Kazakh way of greeting. He had no business with "Are you well?": – What is this, tying the foal to the cart? – he asked. The nobleman, who had played with many enemies and boiled many pots in many pits, was sitting in the middle of his house. Upon seeing Olzhabay's figure, he said: – My son, there is no one to come out and clap for you. If the mare is yours, take it and go! – and spoke kindly, allowing him to leave. Olzhabay Batyr took the mare and led it away. Since leaving the house, he did not know where sleep had gone; he did not blink or close his eyes. After passing through the "fox does not roam from birth, the wolf does not wander from the pasture," he reached the desolate Betpakdala and finally stopped somewhere. To let his horse roll, he took off his saddle to let it roll, took off the bridle, and removed the yoke from the long-eared mare: – Run, creature, keep going until your legs tire, – he said, and lay down flat. He fell into a deep sleep, exhausted. While he was sleeping soundly, he felt his heart racing, his ears ringing, his whole body cooling, as if someone was choking him, and he felt a shiver running through his body, realizing that a yellow-striped snake was crawling over his chest, sometimes entering his bosom, sometimes wrapping around his neck, sometimes going between his legs, crawling all over him, and he opened his mouth wide, lying still. "If only I could find a hole to enter, I would cut off the head of that creature," he thought. The snake did not enter his mouth. It crawled all over his body and slipped down from under his throat to the ground. "What did that dog want from me? Not entering my open mouth, did it think it would enter its mother's...?" It left. "If it shows itself, I will grab it," he thought, and when he lifted his head, he saw a man in a white turban sitting on his head. – I have no house built over me. I have no sheep driving in front of me. Are you sitting there, planning to take the head of a man lying on his back in the wilderness? You must be a true holy man! – he said. – No, my son, I am not a holy man. I am your guardian, your protector. The demons and spirits have been watching you for fifteen years, saying, "We will take him." I did not let them take you. Not just today, but whenever you walk or lie down, I will be there. I am your guardian. To test you, I came as a yellow-striped snake and crawled all over you. You are the very one who does not flinch at anything. Your body is like that of a rich man. Your back side twitched a little. No one can hold the flag you hold and give birth. Do not rely on anyone's spirit! When you go to battle, raise your own spirit and shout: "Olzhabay! Olzhabay!" I will fly before you as a yellow-striped snake. Even you, when you call your name, "Olzhabay! Olzhabay!" the enemy will not be able to stand before you and will flee, – and then he vanished.