Олжабай батыр (ІV нұсқа)

«Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай» деседі. Бұл сөзге дәлел боларлық әңгіме айтады. Бұрынғы қазақтың жорықшыл, жортуылшы болып жүрген күндерінде бірін-бірі танымайтұғын екі жау түзде кездессе, қай бұрын «Олжабайлап» шапқаны жойып, жеңіп алып кете береді екен. Бірінен бірі естіп, құлағы есіткен (естіген) қазақ жауға шапса: «Олжабай, Олжабай!» – деп шабатұғын болыпты. Қазақ орысқа қарамаған күнде Айдабол ішінде Құлнияз, Бабыр аталған екі ру елдің жылқыларын жау алыпты. Қарап отыра ала ма, тайлы-таяғына шейін қалмай, қуыпты. Сонда жауға шапқанда: «Құлболды! Құлболдылап» шауыпты. Жеткендерін «қызыл көтен» қылып түсіріп, қиратып барады дейді. Қуғыншылардың ішінде Құлнияз ұрпағы, Құнды баласы Байдалы бар екен. Аты жүйрік болмағандықтан, жігері құм болып, кейінгі қуғыншылардың ішінде келеді екен. – «Құлболды жолы қызыл-жосыл қан болады!» – дейтұғын, «Олжабай, Олжабай!» – деп, шаба көріңдер! деген соң: – Олжабай! Олжабай! – десіп шуласыпты. Сөйтсе, Бабыр ішінде түбі-тегі сарт бір биеші бие сауып жүрген бір құлынды биеге жайдақ міне салып, шапқан екен. «Олжабай! Олжабайлап» барып, жауды жайратып, қалғаны тырым-тырақай қашып, жұрт жылқысын аман айырып алып қалыпты. – Жауды түсірген кім? Кім? – дегенде: – Бір биеші, – делінгеннен: «Биеші» атанып, осы күнде соның ұрпағы: «Биеші балаларымыз!» – деседі. «Тоғайда Апайбері Қазанғап ауылында төртті-бесті үй бармыз!» – дейді. Қазақ орысқа қарамаған күндерде Ертістің арғы жүзі «Қарағай», «Жақсылық» – дегенмен, жалпақ Сүйіндік жылқысын солай айдады дейді. Жылқышылардың ішінде Шоң, Торайғырдың кенже інісі Қосдәулет бар, Сары деген таптан Ботбай бар, Қаржас, Таластан «Төртқара» атанғанның бір қарасы Жаманқара бар. Өзге елдің жылқысы Ертістен әрі өтіп, Қызылтау-Қозғанының жылқылары Ертістің бер жағында жатып калыпты. Қозған жылқыларын түп көтере жау алыпты. Қостарында арқандаулы тұрған аттарын міне сала жылқышылар қуды дейді. Сонда ішінде қу сақал бір қырқылжың: – Балалар, «Олжабай! Олжабай!» – деп, шаба көріңдер! – депті. «Олжабайласып», шуласқан соң, жаудан кісі топырлап түсе бастапты, жылқыларын да аман айырып алыпты. Қолға түскен жау кісісін атқа жайдақ мінгізіп, екі аяғын аттың бауырына қоса байлап, жылқымен бірге айдасып қайтыпты. Сонда қолға түскен жау кісісі: – Сендердің мана бізді қуған көп кісілерің қайда?! – деп қоймайды дейді. – Осы шіркін не былшылдап отыр? Қос басына бесті-алтылы жылқышымыз. Ел жоқ, күн жоқ, көп кісі бізге қайдан келуші еді?! – десіпті, – ендеше мана біздің көзімізге күннің көзі, жердің жүзі кісіге толып кетті. Біздің батыр-басымыз Наманай, Мендеке батыр еді. Ол «өзінің өз болғалы, көйлегі бөз болғалы» бетін бұрып, тайсалып, жаудан қашқаны-ақ осы шығар! Ол қашқан соң, өзгемізде не үрей қалсын?! Жан тәтті ғой! Қайсың ұрып жығып, мені байлап алдыңдар? «Етімізге нәпіз етпесін (итмесін)!» – деп, өзіміз аттан құлап, топылдап түсе бердік. Мына отырған сендерге бұл жылқыдан бір тал қыл да бұйырмайтын еді! – депті. Осы сөздер сол замандағы талайдың аузында әңгіме бо- лып жүрген сөз ғой. Көктен маған Жебірейіл келіп айтып отыр дейсіңдер ме?! «Құлағының тесігі бар, қеудесінің есігі бар» құма құлақ шалдар сөйлеп, сонан бірден бірге қалып, әңгіме болып, жеті атаға келген. Міне, мен сөйлеп отырмын. «Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай» батырдың немересі Арыстанбай жігіт күнінде қасында екі жолдасы бар жоғарғы қаракесек: қарсұн-керней, қояншы-тағай жағында жорықта жүрсе, елсізде бір бес кісі жау жолығыпты. Сонда бұл Арыстанбайлар «Олжабайлап» шауыпты. Ана бесеуі де «Олжабайлап» шауыпты. Ертеңнен кешке дейін соғысып, бірін-бірі ала алмай, аттары болдырған соң, титығы құрып, аттарынан түсіп: «Бір-бірімізге қастық ойламасқа!» – деп, қоржындарынан алып, малта тас түсіріпті. Олай қылғаны елдескендігіне сенімді уәделері екен. – Танысып, білісейік! – десіп жөн сұрасыпты. – Біз – Айдабол, Күліктің Айдаболы. Әкемнің аты – Дулат, өз атым – Арыстанбай, Дулат әкесі – батыр Олжабай. Мен бабамның аруағын шақырдым. Сендердікі не? Сен неге «Олжабайладың?» – депті. Онда ол айтыпты: – Жа[с]тықта сол өзің айтып отырған батыр Олжабай бір жорыққа бара жатып, біздің Шор Ұлытаудікіне қонады. Ұлытау өзі Ұлытау, Кішітаудың Ұлытауында туып, атын «Ұлытау» қойған екен. Өз заманында өзі Ұлытау қандай болса, сондай жан болыпты. Дүниенің жүзінде жалғыз-ақ кемшілігі – перзентсіз болыпты. Алған қатыны да өз тұсындағы әйелдің «құлан қарауыл алғары – қиғашы» атаныпты, пұшпағы қанамапты. Олжабай батырға қос тігіп беріп, мандық көрпе жауып, қатыны бір шапанды бас жағына іліпті: – Мынау әруағыңа байлаған ақтығым. «Ертең киіп [кетсе], көзі бола ма?! Тиіп кетсе, сөзі бола ма?» деп, Олжабай батырдың қойнына кіріп барыпты. – Мен борбайымнан суым сорғалап жүрген жалаң бұт қу емеспін. Абысын-ажынның: «пұшпағы қанамаған, Құдай қаламаған!» – деген сөзін не қылайын?! «Ұрыспас ұл, керіспес келін» бола ма? Аузына әлі жетпеген жамандардың: «қубас, шіркін!» – деп, байымды мұңайта бергендігінен, тарығып, зарығып: «мергеннен – сирақ (сырағы), батырдан – сауға» деуші еді ғой! Атың шыққан ер едің: «бір атым оғын аямас!» – деп, әруағыңнан дәметіп келдім, – депті. – Атым Олжабай болып, ат арқасына мінгелі арам етекке етегімді ашып көрген жан емес едім. «Болатымды боққа суармаспын!» деген антым бар еді. «Жолыма жобалғы болар!» деп, жоламаушы едім. Менде бар болса, сен бір ұл табасың. Атын «Олжабай» қой! – деп, кіндігінен жүндігіне шейін бір сипап жүре беріпті. Қатын ертеңінде қайта тұра келіпті: – Қо...ғымен с.іп берген жоқ, қолымен тығып берген жоқ. Бір бала беріп кетті! – деп, бозқасқа сойып тарқатыпты. Сонан кідірмей буаз болып, ер ұл тауып, атын: «Олжабай» қойып, сол Олжабайдан туған Ханкелді – мына мен! Мен де сол Олжабайдың лепес баласы Олжабайдан туғам. Сондықтан біз де Олжабайды ұран қылып алғанбыз! – депті. Міне, бұрынғының әулие екендігі – осы, өз заманын дағылар «Олжабай!» деп жүрген, жүріп, қылып жүрген қылығы.

"They say, 'Olzhabay, the one who became a rallying cry for the Middle Juz.' There is a story that serves as proof of this saying. In the days when the Kazakhs were warriors and raiders, if two enemies who did not know each other met in the open, the one who first shouted 'Olzhabay' would charge and take the victory. Hearing this, the Kazakhs would shout 'Olzhabay, Olzhabay!' as they charged at the enemy. When the Kazakhs did not look to the Russians, the two clans named Qulniyaz and Babyr from the Aydabol tribe had their horses taken by the enemy. They could not just sit and watch; they chased them down without leaving a single horse behind. When they charged at the enemy, they shouted 'Qulboldy! Qulboldy!' They say they brought down those they caught, leaving them in disarray. Among the pursuers was Baydaly, a descendant of Qulniyaz. Due to his horse not being swift, he fell behind the other pursuers. - 'Qulboldy will be drenched in red blood!' - they would say, 'Olzhabay, Olzhabay!' So they shouted. Then, within Babyr's ranks, a herdsman of Sart descent was milking a mare and mounted a wild mare. They charged while shouting 'Olzhabay! Olzhabay!' and defeated the enemy, causing the rest to flee in panic, saving their horses. - 'Who brought down the enemy? Who?' they asked. - 'A herdsman,' was the answer, and he became known as 'the herdsman,' and to this day, his descendants say, 'We are the children of the herdsman!' They say, 'In the Aipayberi village of Qazangap, we have four or five households!' In the days when the Kazakhs did not look to the Russians, they say that the horses of the broad Suindyk were driven across the Irtysh river, known as 'Karagay' and 'Jaksylik.' Among the herders were Shong, the younger brother of Toraygir, and a man named Botbay from the Sary clan, as well as a man known as Jamankara from the Talar clan, who was one of the 'Torkara.' The horses of other tribes crossed the Irtysh and the horses of Qiziltau-Qozgan remained on the near side of the Irtysh. The enemy took the horses of Qozgan. The herders mounted their tied horses and chased them. Then, among them, an old man with a gray beard said: - 'Children, shout 'Olzhabay! Olzhabay!' and charge!' After shouting 'Olzhabay,' they began to descend upon the enemy, and they also saved their horses. They made the captured enemy ride bareback and tied his legs to the horse's belly, driving him back with the horses. Then the captured enemy asked: - 'Where are all those many people who chased us earlier?!' - 'What is this fool babbling about? We have five or six herders at the heads of the herds. There is no one in the village, no one at all, how could many people come to us?!' they replied. 'Then, just now, the sun's rays and the earth were filled with people before our eyes. Our brave leaders were Namanai and Mendeke. This must be the moment he turned his face away and fled from the enemy! If he fled, what fear would remain for the rest of us?! Life is sweet! Which of you struck me down and captured me? 'May our flesh not be a feast for you!' - we fell from our horses and tumbled down. You sitting here would not have received a single hair from this horse!' These words have been spoken by many in that time. Do you think Gabriel came down from the sky to tell me this?! 'Those with ears have heard, those with chests have spoken,' and it has passed from one to another, becoming a story that has reached seven generations. Here I am speaking. 'Olzhabay, the one who became a rallying cry for the Middle Juz,' the grandson of the hero Olzhabay, Arystanbay, was out on a raid with two companions from the upper Karakesek: Qarsun-Kernei and Qoyanshy-Tagay, when they encountered five enemies in a deserted area. Then these Arystanbays charged while shouting 'Olzhabay.' The five also charged while shouting 'Olzhabay.' They fought from morning until evening, unable to take each other down, and when their horses grew weary, they dismounted and said: 'Let us not think ill of one another!' They took out stones from their bags and threw them down. This was a sign of their trust in each other. - 'Let us get to know each other!' they said, and they began to ask questions. - 'We are Aydabol, the Aydabol of Kulyk. My father's name is Dulat, my name is Arystanbay, and Dulat's father is the hero Olzhabay. I called upon the spirit of my ancestor. What about you? Why did you shout 'Olzhabay'?' Then he replied: - 'In the past, the hero Olzhabay, whom you speak of, stopped at our Shor Ulytau while going on a raid. Ulytau itself is Ulytau, born in the Ulytau of Kishi Tau, and it was named 'Ulytau.' In his time, he was as great as Ulytau itself. The only flaw he had in the world was that he was childless. His wife was known as 'the one who guards the wild ass,' and she had not borne any children. They set up a tent for Olzhabay and covered him with a fine blanket, and his wife hung a robe on the head side, saying: - 'This is the white cloth tied to your spirit. 'If you wear it tomorrow, will it have eyes?! If it touches you, will it have words?' and she entered into the embrace of the hero Olzhabay. - 'I am not a naked man with water dripping from my backside. What can I do with the words of the sisters-in-law: 'the one who has not borne children, God forbid!' Can one be a 'son who does not argue, a daughter-in-law who does not quarrel'? The wicked ones who cannot reach his mouth say: 'What a miserable man!' and my husband was made to grieve. In distress, I would say: 'From the marksman – a leg, from the hero – a gift!' They used to say! You were a renowned hero: 'I would not spare a single shot!' - I came hoping for your spirit,' she said. - 'My name is Olzhabay, and since I mounted a horse, no one has seen my skirt opened. I had an oath: 'I will not water my steel with filth!' I would not approach you, thinking it would be a hindrance on my path. If I have, you will have a son. Name him 'Olzhabay!' - and he continued to walk, stroking from his belly to his waist. The next day, the woman returned: - 'He did not give me a child with his hand, nor did he push it with his hand. He left me with one child!' - and she slaughtered a gray horse and shared it. Then without delay, she became pregnant and gave birth to a son, naming him 'Olzhabay,' and from that Olzhabay was born Hankeledy – that is me! I too was born from Olzhabay, the son of Olzhabay. Therefore, we have also taken Olzhabay as our rallying cry!' Thus, this is the proof of the former saints, who in their time were called 'Olzhabay!' and who acted as such."