Мамай батыр

Мамай көзсіз батырлығымен қатар соғыс өнеріне, айла-тәсілге өте шебер болған. Бірде алпыс шақты ғана жасағымен келе жатқан Мамай батырға жарты мыңға тарта жау кездесіп қалады. Мамайлар әуелде қамысты қопаға қарай шегіне, жедел амал-айланың жөніне көшіп, оған жұбайы ақыл беріп: «Кереге біткенді қалмақтың жолындағы суға тастаңыз, арғы жағын көре жатарсыз» дейді. Айтқандай-ақ, жаудың адамдары судың астында жатқан керегелерге аяқтарын тығып алып, шетінен жамсай береді. Сайланып тұрған жігіттер суға топылдап жатқан қалмақтарды шетінен қойдай тіліп, көгендей беріпті. Тағы бір аңыз былай дейді. Қалмақтың үстемдігі жүріп тұрған бір мезеттерде Асы жайлауына асатын жолды бермей өздерінше қиғылық салған көрінеді. Мамайдың жіберген жігіттеріне теңдік бермей: «Қоныс керек болса, батырларыңыз өзі келсін» дейді. Әлгіндей сөздерді естуімен Мамай батыр ұзақ тақымынан түспеген тұлпарын мініп, бар қару-жарағын асынып, өзі барады. Батырды күтпеген жерден ортаға алып, өздерінше арам ойларына көше бастағанда, қалмақтың тобын демнің арасында тоз-тозын шығарып, қатты майдан салыпты. «Берсе – қолынан, бермесе – жолынан» дегендей Мамай батыр Асы тауларының асуын қалмақтардан осылайша тартып алған. Қиян-кескі осы шайқастарда ма, әлде одан кейінгі басқа шайқастардың бірінде ме, дәл дерегі белгісіз, Мамай батыр сол қалмақтар жақтан, қырық бір сарбазымен қайтып келе жатқанда ауруға шалдығып, жол үстінде дүние салады. Қалмақтар батырдың атының ер-тұрманы мен тізгініне у жағып жіберіпті.

Mamай was not only known for his fearless bravery but also for his exceptional skills in the art of war and tactics. One day, while leading a force of only about sixty men, he encountered nearly five hundred enemies. Initially, the Mamay troops retreated towards the reeds, quickly shifting to a tactical maneuver, and his wife advised him: "Throw the poles that have been cut down into the water on the way of the Kalmyks, and you will see what happens next." Indeed, the enemy soldiers stepped on the poles lying under the water, and they began to stumble one by one. The well-trained young men swiftly cut down the stumbling Kalmyks like sheep. Another legend tells this. During a time when the Kalmyks were in power, they caused a commotion by blocking the road to the Asy pasture. They told the young men sent by Mamay: "If you want a place to settle, let your hero come himself." Upon hearing such words, Mamay mounted his horse, which he had not dismounted from for a long time, armed himself with all his weapons, and went himself. When the hero unexpectedly entered the fray, the Kalmyks began to shift to their malicious intentions, but Mamay's group quickly scattered them, engaging in a fierce battle. "If they give, it's from their hands; if they don't, it's from their path," thus Mamay seized the pass of the Asy mountains from the Kalmyks. In one of these fierce battles, or perhaps in another battle afterward, the exact details are unclear, but as Mamay was returning from the Kalmyks with forty-one soldiers, he fell ill and passed away on the way. The Kalmyks had poisoned the saddle and reins of the hero's horse.