Қасым ханның елге орнатқан тәртібі

Қасым хан ақбоз атқа мінеді екен, айыр қалпақ киеді екен, жолдастары бәрі де бір ыңғай боздан мініп, ақ киім киіп бір бай ауылға келеді екен. Байдың аулына сауын айтып: «Бізге үй тіксін, сұлу қыз-келіншекті жинап қойсын», – деп, сонда келіп жатады екен. Бір мезгілде Қаракерей Қабанбай аулына келмекші болыпты. Сол ауылға шапқыншы жіберіп: «Үй тігіп, қыз-келіншек дайындасын», – депті. Бұл ауылда ерте күнде ұзатқан Қазбектің қызы Маңқан бар екен. Қазбектің інісі Бөдене батырдың қызы Нәуетек болады екен. Бұлардың әйел болып, орта жасқа келген шамасында бұл екеуінен туған ер жетіп қалған екі қыз болу керек. Мұның бет алып келе жатқаны осы болса керек. Сол кезде Қазбектің екінші баласы Қазымбет дейтұғынның Құлтеке деген батыр баласы болыпты. Сол Құлтеке сол ауылда апа-қарындасына амандасып жатыр екен. Сонда бұның апа-қарындастары Құлтекеге арыз қыпты: «Бұл Қасым ханның бет алып, бетіне ұстап келе жатқаны сіздің міне біреу бір-екі жиендеріңіз ғой, атаңның аруағы бар ғой, осыдан сауға сұрап көрермісің, бұл балалар бұндай тәртіпсіздікті көрген жоқ еді». Сонда Құлтеке: «Сұрап көрейік», – деді. Атына мініп алып, шауып Қасым ханның алдынан шықты, қылаңнан мініп, қылаңнан киіп, тоғыз кісі келе жатыр екен. Құлтеке көлденең тұра қалып: «Сауға!» – деді. Бұлар Құлтекеге жауап бермей жүре берді. Құлтеке қайтадан шыр айналып кеп алдынан тұра қалды. Тағы да: «Сауға!» – деді. Тағы жауап бермей жүріп кетті. Үшінші рет қайта шапты оралып, алдынан қарсы кеп тұра қалып: «Сауға!» – деп ақырды. Үндемей тағы жүре берген кезде: «Алдыңнан келсе, атаңның құнын кеш», – деген, Бекболатпен араздығыңды осы арада өтеуші ме едің», – деп, Қасымханды қақ бастан тартып жіберді. «Мен қарадан хан боп туған Қазбектің немересімін, Қазымбеттің баласымын. Сен көпсің, мен азбын, кәнеки, істейтініңді істеші!» – деп қарысып тұрып алды. Қасым ханның айыр қалпағы жерге ұшып түсті, аттан түсіп айыр қалпағын алуға жарамады, ауылға жібермейтініне көзі жеткен соң, қайтып кетті. Еліне барып Абылайға айтты: – Өзімді басқа ұрып ауылға жуытпады, Қазымбеттің баласы Құлтеке деген батыр екен, жерге түскен қалпағымды аттан түсіп алуға арланып, тастап кеттім, – деп Абылайдың алдына сөзін қойды. Сонда Абылай: – Қап, бәлем, тұра тұр, менің заманымда өзім түгілі атымды басқа ешкім ұрып көрген жоқ еді, сенің заманыңда кісімізді басқа ұратын болды ма? – деп кіжініпті. Ол кезде Семей қаласы, яғни басқа қалалар Ертіс бойына орнаған жоқ екен. Бұл ел Қараөткелге қала шығады екен, сол Көкшетауды басып Қараөткелге бара жатқан қалашыны ұстап алыпты. «Бекболаттың, Қазбектің тұқымынан кімдер бар» деп сұрастырып, Бекболаттың баласы Тіленшіні алып барып суық үйге отырғызып қойып, екі күннен кейін тамақ беріпті. Тамақ берсе, Тіленші ішпепті «Мен тамақ ішпеймін, осылай жатып өлемін» деп. Әкелген тамақты қағып жіберіп, төгіп, лақтырып тастап, «әрі әкет!» деп безерленіп отырып алыпты. Сонда Абылай: «Бұл шұқшылғырдың тұқымы осылай жатып өліп қап жүрер, мұны босатайық, басқа біреу бар ма екен қараңдаршы!» – депті. Сонда Қазымбеттің баласы Жанай деген кісі бар екен, соны ұстап алыпты, Тіленшіні қоя беріпті. Жанайды бір күн ашықтырып тамақ берсе, ішіп қойыпты, сонда Абылай: «Бұл асырауға көнеді екен, тоқпақ жал торы айғырдың тұқымы ғой». Сонымен қалашылар жүріп кетіп, қаласынан шығып елге қайтып келіпті. Елге келіп біздің Жанайды Абылай ұстап қалды дейді. Мұны естіп Бекболат зіркілдепті. «Жаз шыққан соң, ат қара тіл болған соң ас қазаныңды төртке бөлмесем, күліңді көкке ұшырмасам, менің де Бекболат атым құрысын!» – депті. Осы сөз қыстыгүні Абылайға да жетіпті. Сол жаз шыққан, ат қара тіл болған соң бес жүз қолмен Бекболат аттаныпты бірнеше батырларды, бірнеше басшыларды қосып алып. Ел басшысы Едіге би, әрі басшы, әрі батыр екен. Сырым Малайсары ол да әрі батыр, әрі шешен екен, әрі ел бастайтын көсем екен. Бес жүз қол, ту тігілгенін Абылай да естіп қойыпты. Бұлар сол Көкшетауды бетке алып жүріп кетіпті. Абылайдың жазғы қонысына жетіп барса, ауыл көшіп кетіпті. Он-он бес сиыр жұртта қалыпты, жұртта бір ас қазан қалыпты, ас қазан дейтіні – мыс қазан екен. Жұрт сынаушылар жұртты байқаса, жаңа ғана көшкен жұрт сықылды. Бағыз бір қаубөріктер: «қуып жетіп, көш жөнекей құртайық» десті, сонда Едіге би мен Малайсары батыр: «Ол дұрыс болмайды, осы араға қонайық, мынау сиырын сояйық, атты тынықтырып, азықтанып алайық. Бекболат, сен ашуыңнан қайта бер!» – дейді. «Хан хандығын істеген екен. Сенің «антыңды орындатам» деп, «күлін көкке ұшырамын, ас қазанын төртке бөлемін» дегеніңді ол да естіп алған ғой. «Күлімді көкке ұшырсын» деп жұртын тастап кетті, «ас қазанымды төртке бөлсін» деп мыс қазанын тастап кетті, «халық ашықпасын» деп сиырын тастап кетті, енді қандаспай-ақ бітерміз, сен ашуыңды баса бер, сіздің тұқым қан құмар болмайтұғын», – деді Бекболатқа. Тынығып алып және жүрді, оларда бір қонып жұртына тағы сиыр тастап кеткен екен, тағы бір ас қазан тастап кетіпті, бұлар сиырды тағы сойып, тынығып алып жүргелі жатқанда, Едіге би айтты: – Бекболат, сен ашудан бүтіндей қайт, антыңды тағы бір орындатты. Бұлар кеңес қылып, былай деп ақылдасты. «Бұл Абылайлар үдере көшіп бара жатыр екен. Бұлардың мақсаты – қызыл су Шардан өтіп кету. Одан өтсе, жуық маңда алдырмайды, сондықтан қазір біз бір-біреуі жүз кісілік он екі батырды таңдап алайық, түн қатырып жіберейік. Малайсары мен Құлтекені басшы қылып қызыл судан өткізбейтін болсын, егерде өтіп кетпеген болса, біздің алуымыз оңай», – деп, он екі батырды түн қатырып қоя беріпті. Он екі батыр сартылдатып салып келсе, олардың көшбасшысы өткелге жаңа ғана келген екен. Олар да көтінен кейін көшкен елге қайта барып, өте алмайтынына көзі жеткен соң, ұзамай қонағапты. Мынау он екі батыр да өз әскерінің алдынан шығып, бұлар да қатарласып келіп қонағапты. Сонда Абылай: «Жекпе-жек» деп айқай салыпты, Бекболат тұрып: – «Жекпе-жек» деген дауыс шығады ғой, кәні, қайсың шығасың, – депті, сонда Едіге би тұрып: – Мен тұрғанда кім шығады дейсің, – депті де атып шығыпты. Сонда Бекболат: – Сен қоя тұр, оның одан да дөкейі бар шығар, басқа біреуің шығыңдар! – дейді. Сонда Малайсары тұрып: – Олай болса, мен шығамын, – дейді. Бекболат тұрып: – Сен барсаң, бар!» – дейді. Малайсары атып шығып, жетіп барды. Абылайдың батырының Малайсарыдан бір-екі жас үлкендігі бар екен, «әуелгі кезек – менікі» депті. Сонда Малайсары оған: – Сен тұра тұр, – депті. – Сенің бір-екі іліп тастайтын найзагерлігің де артық, әуелі сөйлесіп алайық, – депті. – Мен сенімен жұлысайын деп келген жоқпын, мені Бекболат жіберді: «хан хандығын істеді, қарысып тұрмай бетін тасалап көшіп берді, «антымды орындатам» деп. «Күлімді көкке ұшырсын» деп жұртын тастады, «ас қазанымды төртке бөлсін» деп қазанын тастады, «халқым ашықпасын» деп сойысын тастады, енді өзі келе ме, мен барайын ба?» – деді. – Жарайды, ендеше мен Абылайға айтайын», – деп жып етіп қайтып кетті. – Өй, сен неге келдің? – деді Бекболат Малайсарыға. Малайсарының сонда айтқаны: – Ол ұрысқалы да келген жоқ, жұлысқалы да келген жоқ екен, оны Абылай жіберіпті «елшілікпен ептестіріп кел» деп. Абылай былай депті: «Бұл несі Бекболаттың араға кісі салмай аулымды басып қонғаны, Бекболаттың антын бірқыдырғы орындағандай болдым, не өзі келсін, не өзім барайын, сөйтіп сөзімізді теңестірейік» деген екен, осыны айтып кетті, – депті Малайсары. Сонда Едіге тұрып: – Мен баяғыда айттым емес пе, хан хандығын істеді емес пе, енді не де болса, өзің баршы!» – деп Бекболатты жұмсапты. Сонда Бекболат сөйлесуге өзі шыққан екен. Бекболат бара жатқанда Абылай да оңаша шыға беріпті. Сонда Бекболаттың айтқаны. Бекболат үйелмендей үлкен кісі екен, даусы зор, паровоздың даусындай екен. Атының артын Абылайға қаратып қойып, өзі теріс қарап тұрып былай депті: – Мен – Орал таудың ор түлкісі, Айнала жапса, ит жетпес. Сен – бір Алатаудың ақиығы, Тікелеп келсе, тек кетпес. Келгенменен тікелеп, Біреуді біреу мерт етпес. Әуелі баланы жіберерсің, Сонан соң сөйлесерміз», – деп жүріп кетті. Абылай аулына қайтып келіп: «баланы қоя бер» деген екен, соған шейін бала кісенде екен. Кісенін алып, бостайын десе, ешкімге кісенін алдырмапты, дәлелі сол – «кім аяғыма кісен салса, сол ғана алады» депті, сонда мұның аяғына кісенді ожарлықпен Қасым хан салған екен. Қасым ханды еңкейтіп аяғына жығу үшін баланың сіресіп ешкімге кісенді алдырмауы осы екен. Қасымхан кісенін келіп алмақ болды, сонда Жанай шалқайып жатып: – Кісенімді алсаң, ұйқымды бұзбай, тынышымды алмай ал, – деп өлгенше сыздапты. Содан кісенді алған соң, Жанай өзінің көпшілігіне қайтып барыпты. Сонан кейін Абылай мен Бекболат шығып бітімге келіпті. Абылайдың айтқаны: – Мен хан болғалы қазақ-қалмақ баласы кісім түгілі, атымды басқа ешкім ұрып көрген жоқ, Құлтекенің кісімді басқа ұрғанына не дейсің, билігін өзің айт!» – дейді. Сонда Бекболаттың айтқаны: – Жеті атамнан бері қарай кісім түгілі, жылқышыма ешкім сауға бермей кеткен жоқ, Қасым ханның ожарлығымен Құлтекенің ожарлығы бірдей келді. Сіздің жасыңыздың үлкендігі үшін Құлтеке «аяғыңызға жығылған кісі боп» келіп қайтсын, – дейді. Сонда Абылай: – Жарайды, солай болса болсын, тек басына құрым кигіз киіп келсін, – деді. Сонда Бекболат: – Келіп кеткені де жәрар, біздің тұқымға құрым кигіз жазбаған нәрсе, – деп жүріп кетті. Соныменен Абылай аулына қайтып барыпты «қазір Құлтеке келеді» деп. Сонда ол ауылдағы ожарлар Қасым хан бастатқан: «ол құрым кигіз іліп келеді, егерде құрым кигіз іліп келмесе, өзіміз кигіземіз» деп, бір кигіздің ортасын тесіп, дайындап отырыпты. Бір уақытта Құлтеке салып жетіп кеп сәлем беріпті. – Алдыңызға келдік, атаңыздың құны болса да кеш, – депті. Сонда Қасым хан бастатқан ожарлар тұрып: – Басыңда құрым кигізің қайда, еліңе барған ханымды басқа сабап не бетіңмен келіп тұрсың? – депті. – Мә, өзің кимесең, біз кигізейік, – деп, құрым кигізді ұсыныпты. Құлтеке қағып жібереді де: – Біздің тұқымға ешуақытта құрым кигіз кию жазған емес, кигің келсе, өзің ки! – депті. Сонда қағып жіберген құрым кигіз өте таянып, омыраулап тұрған Қасым ханның басына жалп ете түсіпті. Сонда ел шулап қапты, сонда Абылай айтыпты: – Бұл шұқшылғырдың тұқымына еш нәрсе жуыйды дейсің бе? Оған арнаған кигіз өз басымызға кеп жалп етті ғой. Қырық жыл хан болғанда менің аспаған белім жоқ, аса алмаған тауым жоқ. «Абылай аспас сары бел» деп едім, Сарыбел дейтінім – осы Бекболат, осыдан аса алмадым, енді бұдан Қасым хан асар деймісің, сауға бермей өзің басқа ұрғызып жүрген». Бекболат алғашқы келгенде айтқан сөзі мынау, ол айтты: «Мен – Орал таудың ор түлкісі, айнала жапса ит жетпейді», – деді. Сонда барлық қазақты өзіне бейімдеп, «менің аймағыма күшің жетпейді дегенге» келтірді. «Мені сен Алатаудың Ақиығы, тікелеп келсе, тек кетпессің», – деді, сонда: «Азғана төресің, сен жалғыз-ақ жүрген бір қырансың, – деді Құлтекені келтіріп, – ырымын ғана жасап кеткен жоқ па?! Жарайды, енді мұқап та, мұқатып та болдық, енді сойыс қылып шақыра беріңдер, – деді. Екі жағы да сойыс қылып шақырысып, қандаспай, қаруласпай тарапты. Сүйтіп Бекболат Сарыарқаның бойында ешкімменен қандаспай Орта жүздің баласын билеп-төстеп өмір өткізіпті. Бір заманда бұл да қартайыпты. Қартайып ел билеу мұрасын Қаракерей Қабанбайдың баласы Жәнібек би және Едіге бидің баласы Шоң би бастатып, әрбір таптың жақсылары басын қосып Бекболаттың үйіне келіпті. Бекболатқа айтқаны: – Сіз болсаңыз қартайдыңыз, халықты кімге ие қыламыз, бәйбішенің баласы да ержетті, тоқалдың баласы да ержетті, ел билейтін таяғыңызды кімге ұсынасыз? Сонда Бекболат түсі суық, қас қабағы қалың кісі екен, үндемей біраз отырыпты. Сонда Тіленші тоқалдан туған бала екен, соныменен бірге туған қыз шымылдықтың ішінде отырады екен. Бекболат үндемей отырған соң, қыз түрегеліп, шымылдықтың бір жағын қайырып тастап: – Ағалар, сіздер тыңдасаңыз, менің бір-екі ауыз айтатын сөзім бар. Он екі атаның ұлы Арғынды әкем билейді, бірақ әкемді шешем билейді, әкем шешемнен қорықпаса, Тіленшіжанды ұсынбайтын не бар, Тіленшіжанға ақсақалдар бата бермейтін не бар, – деді Тіленшімен бірге туған қыз. Сонда Бекболаттың бәйбішесі қалмақ ханы Қоңтажының қызы екен. Бәйбішенің айтқан сөзі: – Уа, менің қарағым дұрыс айтады, Бекболаттың бойында қара бурасы бар еді, шөккен жерден тұрмаушы еді, қасиеті сол еді, көрініп жүруші еді, Тіленшінің бойында ақ тайлағы бар еді. Бір тұрып, бір жата береді, бірде бұзса да, бірде түзетуге жәрайма деймін. Қасиеті сол көрініп жүруші еді, – деді. Сонда Бекболат: – Уа, бала менен бәйбішенің сөзі бір жерден шықты ғой, со шіркін бірдеңеге жәрайма деймін және атасының қойнына бір түнеп шығып еді, болса болсын, – деді. Бекболаттың бастапқы бәйбішесінен төрт ұл туған екен, бұлардың бет-ауыздары Бекболатқа ұнамапты. Бекболат сонда: «мен тұқымсыз кеттім» деген ойда қапты, қайтерін білмей алыстан екінші әйел ала алмай, қамаққа Қазыбек үшінші билікке барғанда, бара жатып ханның аулының қасында бір өткелден өтіп бара жатқанда, бір жас қыз тұра ғап қолын көтеріп, Қазыбектен жөн сұрапты. Cонда Қазыбек: «Біз елшіміз», – депті, сонда қыз: «Елші болсаң, дәуде болса Қазыбек шығарсың, жаным, есебің бітсе мені есіңе ала кет», – депті. Сонда Қазыбек барып есеп жасағанда, а дегенде сол қызды алып, қасына отырғызып қойыпты. Қазыбек Қоңтажыға: – Үшінші рет менің елімді неге шаптың, – депті. Сонда Қоңтажының айтқаны: – Он төрт жасыңда еліме келіп есеп жасағанда, елшілік билігімде саған ғашық болып қалдым, «сенен бір тұқым алып сіңірем» деп Қазымбет деген балаңды алып келіп едім, оны сіңіртпей алып кеттің. Одан кейін амандық жоқ, Сарыарқаға еліңді орналастырып жатқан соң, қайтадан сізді келтіру үшін мал-жаныңды бүлдірмей алғаным рас. «Судың артын шым бітейді, даудың артын қыз бітейді» деуші еді, не қыз ал да, не қыз берші, – депті. Сонда Қазыбек: – Беретұғын қызым жоқ, қыз берсең, алайын, – депті. Сонда Қоңтажы Қазыбекке: – Ұлың нешеу? – депті. – Ұлым бір жарым, – депті. Сонда Қоңтажы: – Сіздің бес ұлыңыз бар емес пе? – дейді. – Менің елге ие болатын ұлым – біреу, жауға ие болатын ұлымды жартыға есептеймін. Ол – Сырымбет. Қазымбет деген ұлым аузы дуалы болады, Базаркелді деген ұлым діңге бекем болады, Барқы деген ұлым қатын-балаға ие болады, тілге шешен болады, қайсысына бересің, – дейді. Сонда Қоңтажы: – Елге ие болатын бүтін ұлы Бекболатқа берем дағы, – дейді. Сонсоң Бекболатқа қызын беріп, құда болып қайтыпты. Бағанағы «есебің бітсе, есіңе ала кет» деген жас қызды Бекболатқа тапсырыпты. – Осыдан түбінде бір жақсылық шығады, осыны жақсылап тәрбиелеп өсір, – депті. Қоңтажының қызынан туған ұлдарға наразы болып өкпелеп жүргенде, өз қолындағы тәрбиелеп жүрген жас қыз ержетіп, соны алыпты. Әуелі бір қыз туып, содан кейін Тіленші туыпты. Тіленші туғанда Бекболат бір қатынды шақырып алып: – Мынау ұлды атасына апарып таста, берсе, жөндеп берсін, бермесе, әрі әкетсін, – депті. Сонда әлгі қатын Тіленшіні Қазыбекке көтеріп алып кепті: – Мынаны балаңыз сізге беріп жіберді, парзантқа наразы көрінеді, – депті. Сонда Қазыбек: «Бері әкел өзіме берші», – деп баланы алып бір күн түнетіп, кеудесін иіскетіп жатқан екен. Ертеңінде Бекболатты шақырып алып: – Наразы болмай-ақ қой, осының бірдеңеңе жарар, таза тәрбиелеп өсір! – депті. Елге ие қылуға Тіленшіге келісім жасағаны бірдеңеге жәрар деп және атасының қойнына бір күн түнеп шықты дегені осы екен деді. Сонымен батасын береміз деп отырғандар: «Олай болса Тіленші қайда, шақыр», – депті. Сонда ауыл ақсақалдары: «Тіленші үйде жоқ, бос суға қой тоғыттырамын деп ауылға жастардан біреу қоймай ертіп алып кетті», – депті. Сонда ақсақалдар отырып тамағын ішіп, әбден жайланып болғаннан соң: «Ол су қайда, біздің бетіміз деме, егерде жолымызда болса», – деп жүріп кетті. Суға келсе, Тіленші барлық жігіттерді жинап алып күресіп, асыр салып жатыр екен. Бұлар келіп тұра қалып: «Осының ішінде Тіленші деген бала бар ма?» – депті. Тіленші сонда тұрып: «Менің атым Тіленші», – деп, сонда ақсақалдар тұрып: – Сені біз «елге ие қылайық» деп, «батамызды берейік» деп іздеп жүрсек, шаң топырақта алысып-жұлысып жатқаның қалай? – деді. Сонда Тіленші тұрып: – Баталарыңызды берсеңіз де, бермесеңіз де өздерің біл, менің бұл алысып жатқанымның да мәнісі бар. Менің әкем Бекболат түсі суық кісі еді, хан, қара, би-төре арызын айтып, арманына жетуші еді, кедей менен мүсәпір үстіне батып кіре алмай, арызын айта алмай амалы жоқ кетуші еді. Күндердің күнінде қолға бірдеңе тие қалса, «кешегі өзіміз ойнап жүрген Тіленшіден қорқамыз ба» деп ұялмай кіріп, қорықпай тұрып арызын айтар деп бойымды үйреткеннен басқа жазығым жоқ. Сонда ақсақалдар тұрып: – Жарайды, балам, олай болса, сенікі дұрыс екен, біздікі бұрыс екен. Ендеше, қолыңды көтерші, – депті. Сонда Тіленші қолын көтеріпті. «Алдыңнан ай тусын, артыңнан күн тусын, қанқұмар болмай, халқың бағынышты болсын!» деп жүріп кетіпті. Сонда Тіленші келіп әкесі Бекболатқа: – Кәнеки, халықты қалай билеуші еді? – деді. Сонда Бекболат: – Халықты қалай билейтініңді атаң айтқан шығар, жаңылсаң, көмектесер, – деген екен, – бірақ саған менің бір тапсырмам мынау: «Қаракерей Қабанбай тұқымы Жәнібек деген би бар. Ол Орта жүздің қара қабаны ғой, соның бетіне сен келме, өзгесі сенің бетіңе келуге жарамас, шері-көті қарайлас қой», – деген екен. Бір заманда Керей Жәнібек би: «Алдына салып аға ғып жүрген, артына салып жаға ғып жүрген қайран Бекболат-ай, жаңғызсырап құлазыдым ау!» – деп, «түзде жүрген сұңқар едің, тауда жүрген қыран едің, торға түскендей боп құлазып қайтіп отыр екен. Мен барып біраз әңгімелесіп, амандасып қайтайыншы», – деп, іздеп шығыпты. Мұның келе жатқан бетін халық естіп, елдің хан-қарасы, би-төресі алдынан шығыпты, қошеметтеп Бекболаттың үйіне алып келіпті. Өзгесі барса дағы, Тіленші бармапты. Жәнібек би сәлем беріп есіктен кіріп кепті, сонда ғана Тіленші орнынан ұшып тұрып сәлем беріп, қолын ұстапты. «Сен неге алдымнан шықпайсың» дегендей: – Сен неғыл деп жатырсың, тоқалдан тудым деп мақтанып жатырсың ба? – депті. Сонда Тіленші тұрып: – Бір атым оқтан қалып, сіз де ел аралап жүрсіз ғой, – депті, «менің тоқалдан туғанымды бетіме салық қылды» дегендей. Тіленшінің: «Бір атым оқтан қалып, ел аралап жүрсің ғой» дегені мынау еді – Қазыбектің кенже інісі Бөдененің қызы Нәуетектің Қаракерей Қабанбай аулына ұзатып бергенін анада айтқанбыз. Бұрын Қазыбектің заманында Қаздауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Тоқтарұлы Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай деген төрт саңлақ өз заманында теңдес болып өткен екен, жаңағы айтқан Шақшақұлы Жәнібек Керей ортасына бір дау жанжал болып, бітімге барған екен. Бір күні Қабанбай аулында бір жас отауға келіп қонағапты, сонда бағанағы айтқан Бөдененің қызы Нәуетек келіп бір қойын әкеліп, бата тілепті. «Мен бір перзенттен кем болып жүр едім, сізді ырым ғып тұрмын, қолыңызды көтерсең, шындап көтерші», – депті. Сонда Жәнібек би қамығып, Құдайдан шын тілегендей боп: «Мені де ырым ғып тұр ғой, иә, Құдай мені ұялта көрме!» – деп бата қылыпты. Ол күні қонып, ертеңінде Нәуетекке: «Құдайдан сен де тіле, мен де тілейін, бір пәрзент болар деймін, егер де бола қалса, өз атымды қойшы, аты Жәнібек болсын», – депті. Содан кейін бір ұл туып атын Жәнібек қойыпты. Соны жұртшылық өсек қылады екен: «Бір күн қонып бір ұл беріп кетті, қасына жатып кетті-ау!» – деп. Сонда Тіленші: «Менің тоқалдан туғанымды айттың», – деп ел өсегін растап, «бір атым оқтан қалып, ел аралап жүрсің ғой» дегені сол екен. Сонда Жәнібек айтты: – Сен мен құсап Бердәулеттен тусаң, қандай болар едің, мен сен құсап Бекболаттан тусам, қандай болар едім. Мен жаманнан жақсы туған оқ емеспін бе, сен жақсыдан жаман туған боқ емессің бе?! Мен кімнен тусам да жапанға біткен шынармын, бұл ортаға ұнармын», – деп ақырып, зекіріп ұрсып тастапты. Әрине, сонда Тіленші жеңілгендей болып қалды. Әкесі Бекболаттың: «Жәнібек Орта жүздің қара Қабаны» дегені рас екен дегендей болды. Сол Жәнібек сол Бекболаттың үйінде он-он бес күндей жатты. Бірқыдыру әңгіме айтып Бекболаттың қапаста отырған көңілдерін жұбатты. Бір мезгілде қайтуға бет алып шыққан соң, Тіленшіні ертіп алып: – Сіздер менен біздер бұрын сарсүйек құда едік, алдыңғы апаларың қартайып өліп кетті. «Су сүзілмейді, сүйек үзілмейді» деген еді ғой, қайтадан сүйек жаңғыртайық, – деп, – Қазымбеттің баласы Қанайдың бір қызы бар дейді ғой, соны маған бер», – депті. Сонда бұрын Жәнібектің үш әйелі өліп, төртінші тоқалдыққа сұраған екен. Сонда Тіленшінің айтқаны: – Сен бір жапанға біткен шынарсың, ажал келіп бір күні құларсың, айнала іздеп шабармын, орныңды қайдан іздеп табармын. Мен бір қалың қара тоғаймын, табылуға оңаймын, болмаса ұялы терекпін, әр нәрсеге керекпін, – деген екен. Сонда Жәнібек: – Жәрайды, олай болса көрерміз, – деп, ызаланған кісідей атын борбайға ашындыра тартып жүріп кеткен екен. Келейік жылы «Жәнібек тағы да келгелі жатыр» дейді. «Қанайдың қызын тағы да сұрамақшы» дейді. «Құсын саңқылдатып, итін қаңқылдатып, малға толық байын ертіп келеді дейді» деп халық мұны ести қойды. Сонда қыздың әкесі Қанай айтқан екен: «Осы бізден Бекболат артық білсе керек еді, осының бетіне келме деп еді. Осы қызды бермесек, бір тісінің қанын бүріккелі жүр ғой. Ел арасы бірдеңеге ұшырап кетсе, халқым менен көріп жүрер ме екен, «бір қыз үшін осынша лаңға салдың» деп. Осыған берсек қайтеді, бас терісі қалса да, бір қызға татымай ма?» Өзінің кенже інісі Анай биді Тіленшіге жұмсаған екен: «сен ана Құдай қойғанға ақылдасып кел» деп. Құдай қойған дейтұғыны – сайлау жоқ, дәнеңе жоқ ақсақалдар жиналып кеп қолын көтертіп, батасын беріп жүріп кетеді екен. Тіленшіні Құдай қойған дейтіні сол екен. Сонда Анай барып Тіленшіге айтады: «Осы Жәнібіктің бас терісі қалса да бір қызға татымай ма, берсек қайтеді», – деп ағаңыз айтады. «Егерде бермесек, бір тісінің қанын бүркіп жүрсе, халық бізден көріп жүрер». Сонда Тіленші: «Жәрайды, берсек берейік. Мен татымайды деп жүргем жоқ, әншейін бір ауыз сөзге егесіп жүрмін», – деді. Осылай деп келісіп алғаннан соң Жәнібек келді. Келгеннен кейін оларды қарсы алып, беттерін жылытып беруге келісті. Бұл қыздың өзі Қазбектің баласы Қазымбеттің үшінші ұлы Қанайдың қызы екен. Қанайдың әйелі бірталай жасқа келгенше перзент көрмепті. Сонда күйеуі Қанай айтыпты: «Өстіп кеуіп отырамыз ба? – әйеліне, – бір қойыңды сойып, қайнағаң Жанайдан бір перзент тілеп келсейші», – деді. Сонда әйелі бір қойды сойып алып, етін пісіріп алып қайнағасы Жанайға келіпті. Қайнағасының алдына жамбасын салып қайқайтып бір табақ етті әкеліп қойды. Жанайекең бірнеше кісілеріменен әңгімелесіп отырып табақты әбден жайлап, ішіп-жеп болғаннан соң бәйбішесінен сөз сұрайды. – Уа, келін неге келіпті, не шаруасы бар екен, шаруасының бетін айтсын! – депті. Сонда Жанайдың бәйбішесі сыбаға әкелген жұмысының бетін сұрапты, сонда Қанайдың әйелі: – Мен осы уақытқа шейін сәукелеме ие таба алмай жүрмін, атамнан сәукелеме ие сұрап келдім, – деді. Сонда Жанайекең: – Бар сұрағаны осы ма, кейін қайталамасын, – депті. Сонда келіні: «сәукелеме ие берсе болады» деп қарысып отырып алыпты. «Жәрайды, айтқанын Алла берсін, я құдай мені ұялтпа!» – деп батасын беріп қоя беріпті. Үйіне барғаннан кейін күйеуі: «атаңнан не сұрап әкелдің?» дейді. «Сәукелеме ие сұрадым» депті. Сонда күйеуі Қанай: – Сәукелең сенің адыра қалсын, шаңырағыңа неге ие сұрамайсың, – деп, – бар, қайта бар, шаңырағыңа ие сұра! – деп қайта жіберіпті. Келіні қайта келіп: – Мен қателесіппін, шаңырағыма ие керек екен, – дейді. Сонда Жанай екең: – Шырағым, әнеугүні мен ескерткенмін, өкінбе дегенмін. Ол ешкімнің саудасына көнбейді, атқан оқ қайтып келмейді, – деді. Соныменен келіні салы суға кетіп үйіне қайтыпты. Жанайекеңнің алғаш берген батасы қабыл болып, осы әйелден бір қыз туыпты. Аты Қадиша екен. Бағанағы Жәнібек бидің сұраған қызы осы екен. Бұл қызды ықтиярласып бермек болды, қыз өз ықтиярымен бармақ болды. Бұлай болғаннан кейін «керектеріңді айтып айдатып алыңдар, мен енді қайтпаймын» деп қол ұстап Жәнібек жатып алыпты. Сонда бұлар керегін айдатып алып, бір ай Жәнібек жатып алыпты. Сол Жәнібек бір ай жатқанда әңгімені ағызып, саулатып айта беріпті, өткен өмірлерді де, өз тұсындағы істегендерін де, қалған өмірдің болашағын да ағызып айтып отырыпты. Сол бір ай жатқанда Тіленші де жалықпай тыңдай беріпті. Бір ай өткен соң, күйеу-құдалардың жолы біткен соң, бұлар қайтудың қамын жеді. Сонда Тіленші жездесі Жәнібек биді алып шығып: – Иә, жездеке, қайтыңыз, сіз бір ай мұнда болдыңыз, мен ұққандай болдым, әңгімеңіз қызықты болғаннан кейін мен бір күн сізден тіземді бөліп өз төсегіме барып жатқаным жоқ. «Жездемнің қайтатын күні айтқан әңгімесі мынау еді» деп жүретұғын атасыз-анасыз бір әңгіме айтып беріңізші, – деді. Сонда Жәнібек би: – Мен бірқыдыру әңгіме айтқан болсам, сен ұққан болсаң, бопты емес пе? Атасыз-анасыз әңгіме сұрасаң, мен айтайын: «Қожаның арты Бегімысық, халық ашықса, жұртшылық сасқанда қасиетімен жан сақтатқан. Енді Бегімысықтай қожа тумайды, қызыр қонған құт берекелі байдың арты Қанжығалы Абызшолақ жұртшылық жұтаса, халық ашықса, ортасына көшіп келіп, суы жоқ болса, сүтіне ет асып берген. Енді Абызшолақтай бай тумайды, бидің арты – Абылай, орыс-қазақ демейтін, жолдасын жауға бермейтін, халық үшін қасықтай қанын қиған, шыбындай жанын қиған енді Абылайдай батыр тумайды. Бидің арты – Қазыбек, қасиеті бойында, ұл сұрағанға ұл берген, қыз сұрағанға қыз берген, қара қылды қақ жарған. Енді Қазыбектей би тумайды, атасыз-анасыз әңгіме сұрасаң, сен осыны біл! – деген екен. Сонда Тіленші: – Бегімысық әулие болса, қожа болса, өз жөнімен, Абызшомақ құт-берекелі бай болса, өз жөнімен, Абылай батыр болса, өз жөнімен, Қазыбектің артында өзіндей боп тұрып мен тұрған жоқпын ба? – депті Тіленші. Сонда Жәнібек: – Тейт, сен де ұлмын деп жүрмісің, сен әншейін қуғыншының жауапкері емессің бе, іліп тастайтын, – депті. Сол Тіленші он екі атаның ұлы Арғынды билеп өтіпті, төре тұқымына бағынбапты, Сарыарқадағы халықтарды қарғыс алмайтындай боп билеп өтіпті. Ертіс бойына ел «орыс келеді, орыс келеді» дегенде Тіленші тұрып: «Орыс келсе, егіс келеді, егіспен бірге жеміс келеді», – депті. Бір заманда көктей өтіп бара жатқан өмір өтіп, бұ да қартайыпты. Әркімнің өз тұсындағы ел иелері жиналып келіп Жамантай хан, құсбек, төрелер ішінде әрбір таптың басшылары жиналып келіп Тіленшіге: «Сіз болсаңыз қартайдыңыз, елге кімді ие қыламыз?» – депті. Сонда Тіленші: «Кімді ие қылғыларың келеді? Халық ұйғарса, хан түйесін сояды», – деген екен. Сонда ақсақалдар тұрып: «Бізге салсаң, Алшымбайдың атағы шыққалы тұр, жауы қорқып бұққалы тұр, елге ие болар осының екпіні бар сықылды», – деп ұйғарыпты. Сонда Тіленші: «Өз айтқандарың болсын!» – депті. Сонсоң көпшілік Алшымбайды ие қылып, батасын беріп жүріп кетіпті. Алшымбай атқа мінген кезде Ертіс бойына бір жеті үй орыс келіп жеті шатыр тігіп, үй салыпты, балық аулап, бақшасын өсіре беріпті. Біздің қазақ халқы бұрын орыс көрмеген, қазақ тілінде шатыр деген сөзді «Семипалатка» деп, Семипалатка деген сөзді Семипалатинск деп атап кеткен. Осы Алшымбайдың заманынан бастап орыс халқына біздің қазақ қарай бастапты.

Kasim Khan rides a white horse, wears a pointed hat, and his companions all ride gray horses and wear white clothes as they arrive at a wealthy village. They announce their arrival at the rich man's yard: "Let them set up a tent for us and gather beautiful girls," and then they settle there. At the same time, Karakerey Kabanbay intends to come to the village. He sends a scout to that village saying: "Set up a tent and prepare girls." In that village, there is Mankan, the daughter of Kazbek, who was married off long ago. Kazbek's brother, the warrior Bodehene, has a daughter named Nauetek. By the time these two women have grown up and reached middle age, they must have had two daughters who have grown up. This is what is heading their way. At that time, Kazbek's second son, named Kazymbet, has a son named Qulteke. Qulteke is greeting his sisters in that village. Then his sisters complain to Qulteke: "This is what Kasim Khan is heading towards, and you have one or two of your nieces with you. Your ancestor's spirit is present; why don't you ask for a ransom? These children have never seen such disorder." Qulteke replied, "Let's ask." He mounted his horse and rode out to meet Kasim Khan, who was coming with nine others, dressed in gray. Qulteke stood in their way and shouted: "Ransom!" They did not respond to Qulteke and continued on. Qulteke turned around and stood in front of them again. "Ransom!" he shouted again. They still did not respond and kept going. On the third attempt, he rode back and stood in front of them, shouting: "Ransom!" When they continued to ignore him, he said: "If you come before me, forgive your ancestor's debt," and then he struck Kasim Khan on the head. "I am the grandson of Kazbek, born from the common people, the son of Kazymbet. You are many, I am few; go ahead and do what you will!" he declared defiantly. Kasim Khan's pointed hat flew off to the ground, and he could not dismount to retrieve it. Realizing that he would not be allowed to return to the village, he left. He went back to his people and told Abilay: "I was not allowed to approach the village; it was the warrior Qulteke, the son of Kazymbet. I was ashamed to dismount and retrieve my hat that fell to the ground, so I left it behind," he said to Abilay. Abilay responded: "Ah, what a shame! In my time, no one has ever struck my horse, let alone my hat. Has it come to the point where people strike our men?" he exclaimed. At that time, the city of Semey, or other cities, had not yet settled along the Irtysh River. This people would go out to the Karotkel, and they had captured a town that was heading towards Karotkel, passing through Kokshetau. They inquired, "Who are the descendants of Bekbolat and Kazbek?" and captured Tilenishi, Bekbolat's son, and placed him in a cold house, feeding him two days later. When they brought food, Tilenishi refused to eat, saying, "I will not eat; I will lie here and die." He pushed the food away, spilled it, and shouted, "Take it away!" Then Abilay said: "This stubborn one will lie here and die; let's release him, is there anyone else?" They then captured a man named Janai, the son of Kazymbet, and released Tilenishi. They fed Janai for a day, and he ate, prompting Abilay to say: "This one can be raised; he is the offspring of a strong stallion." Thus, the townspeople left, returning to their homeland. Upon returning, Abilay captured our Janai. Hearing this, Bekbolat was furious. "When spring comes, if I do not divide my cauldron into four, if I do not send your ashes to the sky, may my name be cursed!" he declared. This word reached Abilay in the winter. When spring arrived, and horses were ready, Bekbolat set out with five hundred men, gathering several warriors and leaders. The leader of the people, Edige bi, was both a leader and a warrior. Syrym Malayasari was also both a warrior and a speaker, as well as a leader of the people. Abilay heard that five hundred men had raised their banners. They set out towards Kokshetau. When they reached Abilay's summer camp, the village had already moved. Ten to fifteen cows were left behind, and a cooking cauldron was left behind, which was a copper cauldron. The people who were left behind noticed that the village had just moved. Some of the scouts said: "Let's catch up and raid them on the way." Then Edige bi and Malayasari the warrior said: "That would not be right; let’s stay here, slaughter this cow, rest the horses, and gather food. Bekbolat, calm your anger!" They said. "The Khan has acted as a Khan. He has heard your words, saying, 'I will fulfill your oath,' and he has left his people behind. He has left his cauldron behind, saying, 'Let my people not go hungry,' and he has left his cows behind. Now, without bloodshed, we can settle this; calm your anger, your lineage will not be bloodthirsty," they told Bekbolat. After resting, they continued on, and they left another cow and another cauldron behind. As they were preparing to move on after slaughtering the cow, Edige bi said: "Bekbolat, you should completely calm your anger; your oath has been fulfilled again." They consulted and agreed. "It seems that Abilay is moving away. Their goal is to cross the red water of Shardana. If they cross, they will not be stopped nearby, so let us choose twelve warriors, each with a hundred men, and let us send them to stop them overnight. Malayasari and Qulteke will lead, ensuring they do not cross the red water; if they do not cross, it will be easy for us to capture them," they decided, and they sent the twelve warriors to wait overnight. When the twelve warriors arrived, their leader had just reached the crossing. They also returned to the moving people, realizing they could not cross, and soon settled down. The twelve warriors also came out in front of their army and settled down. Then Abilay shouted: "Single combat!" Bekbolat stood up and said: "A voice calls for single combat; who will step forward?" Then Edige bi stood up and said: "Who would dare step forward while I am here?" and he leaped out. Bekbolat said: "Wait, there may be someone more formidable; let someone else step forward!" Then Malayasari stood up and said: "Then I will go!" Bekbolat replied: "If you go, then go!" Malayasari leaped out and approached. The warrior opposing Malayasari was a year or two older than him, saying, "The first turn is mine." Malayasari replied: "Wait a moment; your spear skills may be superior, let us speak first." "I did not come to fight you; I was sent by Bekbolat: 'The Khan has acted as a Khan, he has moved without confrontation, saying, 'I will fulfill my oath.' He left his people behind, saying, 'Let my people not go hungry,' he left his cauldron behind, saying, 'Let my cauldron be divided into four,' he left his cows behind, saying, 'Let my people not go hungry.' Now, will he come himself, or shall I go to him?" he said. "Alright, then I will tell Abilay," he said and quickly returned. "Why did you come back?" Bekbolat asked Malayasari. Malayasari replied: "He did not come to fight or quarrel; Abilay sent him to negotiate. Abilay said: 'What is this, Bekbolat, that you have taken my village without sending a messenger? I have fulfilled your oath, let him come or I will go, and let us settle our words.'" Malayasari said. Then Edige stood up and said: "I told you long ago, he has acted as a Khan; now whatever happens, you go!" and he sent Bekbolat to negotiate. Bekbolat went out to meet Abilay. Then Bekbolat spoke. Bekbolat was a large man, with a loud voice, like the sound of a locomotive. He turned his back to Abilay and said: "I am the fox of the Ural Mountains, When surrounded, no dog can reach me. You are the white eagle of Alatau, If you come directly, you will not escape. Even if you come directly, One will not kill another. First, you will send a child, Then we will talk," and he walked away. Abilay returned to his camp and said: "Let the child go," and until then, the child had been shackled. When he wanted to release him, no one would remove the shackles, the reason being: "Whoever shackled me can only remove them," and it was Kasim Khan who had shackled him with cruelty. To humble Kasim Khan, the child stubbornly would not allow anyone to remove the shackles. When Kasim Khan came to take the shackles off, Janai lay back and said: "If you take my shackles off, do so without disturbing my sleep or taking my peace," he groaned until he died. After the shackles were removed, Janai returned to his people. After that, Abilay and Bekbolat came to an agreement. Abilay said: "Since I became Khan, no one has struck my horse, let alone my hat; what do you say about Qulteke striking my horse, you decide!" Then Bekbolat replied: "Since my ancestors, no one has struck my horse, not even my herdsman; the arrogance of Kasim Khan and the arrogance of Qulteke are the same. For your age, let Qulteke return as one who has humbled himself before you," he said. Then Abilay said: "Alright, if that is the case, let him come wearing a felt hat," he said. Bekbolat replied: "Let him come as he wishes; our lineage has never worn a felt hat," and he walked away. Thus, Abilay returned to his camp, saying, "Qulteke is coming now." The arrogant ones in the village, led by Kasim Khan, said: "He is coming wearing a felt hat; if he does not wear a felt hat, we will make him wear one," and they prepared by cutting a hole in a felt hat. At one time, Qulteke arrived and greeted them. "We have come before you; even if it is for your ancestor's debt, forgive it," he said. Then the arrogant ones led by Kasim Khan stood up and said: "Where is your felt hat? How can you come here after your Khan has been struck? If you do not wear it, we will make you wear it," they offered him the felt hat. Qulteke swatted it away and said: "Our lineage has never worn a felt hat; if you want to wear it, wear it yourself!" Then the felt hat he swatted away fell directly onto the head of Kasim Khan, who was standing nearby. The people erupted in chaos, and Abilay said: "Do you think anything can touch the lineage of this stubborn one? The hat prepared for him has fallen on our heads. For forty years as Khan, I have never been unable to cross a ridge or a mountain. I said, 'Abilay cannot cross the yellow ridge,' and this yellow ridge is Bekbolat, whom I could not cross; now do you think Kasim Khan will cross it, while you strike others without giving a ransom?" Bekbolat's initial words were: "I am the fox of the Ural Mountains, when surrounded, no dog can reach me," he said. Thus, he aligned all the Kazakhs to himself, saying, "You cannot reach my territory." "You say I am the white eagle of Alatau; if you come directly, you will not escape," he said, and then he added: "You are a mere solitary eagle, while Qulteke is a mere symbol; is that not so?! Alright, we have been through enough; now let us call for a slaughter," he said. Both sides called for a slaughter, parting without bloodshed or alliance. Thus, Bekbolat lived his life ruling over the Middle Horde without any blood ties. In time, he too grew old. As he aged, the legacy of leadership was taken up by Janibek bi, the son of Karakerey Kabanbay, and Shon bi, the son of Edige bi, gathering the best of each clan to visit Bekbolat. They said to Bekbolat: "You have grown old; who will lead the people? The son of the first wife has grown up, and the son of the second wife has grown up; to whom will you pass your staff of leadership?" Bekbolat, who had a stern expression and thick eyebrows, sat in silence for a while. Then Tilenishi, the son of the second wife, was born, and the daughter born with him was sitting behind a curtain. As Bekbolat remained silent, the girl stood up, pulled aside one side of the curtain, and said: "Brothers, if you listen, I have a word or two to say. My father rules over the twelve clans of Argin, but my father is ruled by my mother; if my father is not afraid of my mother, what is there that Tilenishi cannot offer? What is there that the elders will not bless Tilenishi?" said the girl born with Tilenishi. Then Bekbolat's first wife was the daughter of the Kalmak Khan Kontaj. The first wife's words were: "Ah, my dear, you speak rightly; Bekbolat had a black mare, which would not rise from where it lay; that was its virtue, it would be seen. Tilenishi has a white stallion; it stands and lies down, sometimes it breaks down, sometimes it can be corrected. Its virtue is that it would be seen," she said. Then Bekbolat replied: "Ah, the words of my child and my first wife are in agreement; perhaps it is worth something, and it has spent a night in the embrace of its ancestor, so let it be," he said. Bekbolat had four sons from his first wife, but their faces did not please him. Bekbolat then thought: "I have left without descendants," and not knowing what to do, he could not take a second wife from afar. When Kazbek went to the third leadership, while passing near the Khan's camp, a young girl stood up and raised her hand, asking Kazbek for directions. Kazbek replied: "We are ambassadors," and the girl said: "If you are ambassadors, you must be Kazbek; my dear, if your business is done, remember me," she said. When Kazbek went to make arrangements, he immediately took that girl and seated her beside him. Kazbek said to Kontaj: "Why did you invade my land for the third time?" Kontaj replied: "When I came to your land at the age of fourteen to make arrangements, I fell in love with you during my diplomatic duties. I brought your son Kazymbet to take a descendant from you, but you took him without giving me a descendant. After that, there was no peace; while you were settling your people in Saryarka, I took your livestock and belongings without causing any harm. They say, 'Water fills the back of the river, and a girl settles disputes,' so either take a girl or give a girl," he said. Kazbek replied: "I have no daughters to give; if you have a daughter to give, I will take her," he said. Kontaj then asked Kazbek: "How many sons do you have?" "I have one and a half sons," he replied. Kontaj said: "Do you not have five sons?" "I have one son who will inherit the land, and I count the son who will inherit the enemy as half. That is Syrymbet. My son Kazymbet will be eloquent, my son Bazarkeldi will be steadfast, my son Barky will be good with women and children, and he will be eloquent; who will you give?" he said. Kontaj replied: "I will give my daughter to the son who will inherit the land, Bekbolat," and then he gave his daughter to Bekbolat and returned as a relative. The girl who had previously said, "If your business is done, remember me," was given to Bekbolat. "Something good will come from this; raise her well," he said. While he was displeased with the sons born from Kontaj's daughter, the young girl he was raising grew up and he married her. First, a girl was born, and then Tilenishi was born. When Tilenishi was born, Bekbolat called a woman and said: "Take this boy to his grandfather; if he is accepted, let him be accepted, if not, let him take him away," he said. The woman took Tilenishi to Kazbek and said: "This is what your son sent you; he seems displeased with the birth," she said. Kazbek replied: "Bring him here, let me take him," and he took the child and kept him for a day, nurturing him. The next day, he called Bekbolat and said: "Do not be displeased; this child will be of use to you, raise him well!" he said. The agreement to make Tilenishi the leader was seen as something worthwhile, and it was said that he had spent a night in the embrace of his ancestor. Thus, those who were to bless him said: "Then where is Tilenishi? Call him," they said. The village elders replied: "Tilenishi is not at home; he went to the river to herd sheep, taking one of the young men with him," they said. The elders sat down to eat, and after they had fully settled, they said: "Where is the water? Do not let our faces be a burden; if it is on our way," they said and left. When they arrived at the river, Tilenishi had gathered all the young men and was wrestling and playing. They came and stood up: "Is there a boy named Tilenishi among you?" they asked. Tilenishi stood up and said: "My name is Tilenishi," and then the elders stood up and said: "We have been searching for you to make you the leader and to bless you; how can you be wrestling and playing in the dust?" they asked. Tilenishi replied: "Whether you bless me or not, that is up to you; there is a reason for my wrestling. My father Bekbolat was a stern man; he would listen to the complaints of the Khan, the common people, and the noblemen, but the poor and the needy could not approach him to voice their complaints. One day, if something were to come into his hands, he would think, 'Do we fear the Tilenishi we used to play with?' and he would come in without shame and speak his complaints without fear, which is the only fault I have." Then the elders said: "Alright, my child, then you are right, and we are wrong. Now raise your hand," they said. Tilenishi raised his hand. "May the moon rise before you, may the sun rise behind you, may you not be bloodthirsty, and may your people be submissive!" they said as they left. Then Tilenishi came to his father Bekbolat and said: "Now, how should I rule the people?" Bekbolat replied: "Your grandfather must have told you how to rule the people; if you make a mistake, I will help you," he said, "but I have one instruction for you: 'There is a bi named Janibek from the Karakerey Kabanbay lineage. He is the black boar of the Middle Horde; do not confront him, for no one else is worthy of confronting you, he is a fierce warrior.'" At one time, Kerei Janibek bi said: "Oh, my dear Bekbolat, whom I have been leading as an elder, I have grown lonely!" He said, "You were a falcon in the steppe, a hawk in the mountains, but now you are like a trapped bird, feeling desolate. I will go and have a chat with him," and he set out to find him. When he approached, the people heard of his arrival, and the Khan, the common people, and the noblemen came out to greet him, bringing him to Bekbolat's house. Everyone went, except for Tilenishi. When Janibek bi entered and greeted them, only then did Tilenishi jump up and greet him, shaking his hand. "Why do you not come out to greet me?" he asked. "Are you boasting that you were born from a second wife?" he asked. Tilenishi replied: "I have fallen behind one horse, while you are wandering among the people," he said, implying that he was being criticized for being born from a second wife. Tilenishi's remark about being "behind one horse" referred to the fact that Kazbek's younger brother Bodehene's daughter Nauetek was married off to Karakerey Kabanbay's village, as mentioned earlier. In the time of Kazbek, there were four great warriors: Kazdauysty Kazbek, Shakshakuly Janibek, Toktaruly Kabanbay, and Kanjyghaly Bogenbay, who were all equal in their time. The aforementioned Shakshakuly Janibek had gone to settle a dispute in the Kerei community. One day, a young man came to Kabanbay's village and was welcomed; then the previously mentioned Bodehene's daughter Nauetek came and brought a sheep, asking for a blessing. "I have been lacking a child, and I bring this as a symbol; if you raise your hand, please do so sincerely," she said. Janibek bi, feeling sorrowful, prayed to God as if he were sincerely asking: "I am also a symbol; oh God, do not let me be ashamed!" he prayed. That day he stayed, and the next day he said to Nauetek: "You should also pray to God; I will pray too, and I believe we will have a child; if we do, name him after me, let his name be Janibek," he said. After that, a son was born, and they named him Janibek. The people began to gossip: "He stayed for one day and gave a son, he must have slept beside him!" they said. Then Tilenishi said: "You mentioned that I was born from a second wife," confirming the gossip, and "you are wandering among the people," he said. Janibek then said: "If you were born from Berdaulet, how would you be? If I were born from you, what would I be? I am not a bad seed born from a good lineage; are you not a bad seed born from a good lineage?! No matter who I am born from, I am a true tree that has grown in the wilderness; I will flourish in this community," he shouted, rebuking Tilenishi. Indeed, Tilenishi felt defeated. Bekbolat's words about Janibek being "the black boar of the Middle Horde" rang true. Janibek stayed in Bekbolat's house for about ten to fifteen days, sharing many stories and comforting Bekbolat's troubled heart. When the time came for him to leave, he took Tilenishi with him and said: "Yes, my brother, you should return; you have been here for a month, and I have learned a lot from you. Since your stories are interesting, I have not gone to my own bed for a day. Please tell me a story that I can remember, something to share with my children," he said. Janibek bi replied: "I have shared many stories; if you have understood, that is enough. If you ask for a story about our ancestors, I will tell you: 'The back of Khoja is Begimysik; when the people are hungry, he saves them with his virtue. Now, no one will be born like Begimysik; the blessed rich man Abizsholak, when the people are hungry, comes to their aid, and if there is no water, he offers them meat with milk. Now, no one will be born like Abizsholak; the bi is Abilay, who does not differentiate between Russians and Kazakhs, who does not betray his comrades to the enemy, who sacrifices his blood for the people, who gives his life like a fly; now, no one will be born like Abilay. The bi is Kazbek, who has virtue within him, who gives sons to those who ask for sons, and daughters to those who ask for daughters, who divides the black thread. Now, no one will be born like Kazbek; if you ask for a story about our ancestors, know this!'" Then Tilenishi replied: "If Begimysik was a saint, if he was a Khoja, that is his own way; if Abizsholak was a blessed rich man, that is his own way; if Abilay was a warrior, that is his own way; if I stand here in the shadow of Kazbek, I am not standing alone!" Tilenishi said. Then Janibek replied: "Hey, do you think you are a son? You are merely a response to a pursuer, someone who can be easily dismissed," he said. Thus, Tilenishi ruled over the twelve clans of Argin, not yielding to the noble lineage, ruling over the people of Saryarka without incurring any curses. When the people said, "The Russians are coming, the Russians are coming," Tilenishi stood up and said: "If the Russians come, crops will come; with crops, fruits will come," he said. As time passed, life moved on, and he too grew old. The leaders of the people of his time gathered, and Jamantay Khan, the birdmen, and the noblemen from each clan came to Tilenishi and said: "You have grown old; who will we make the leader?" Tilenishi replied: "Who do you want to make the leader? If the people decide, the Khan will slaughter the camel," he said. The elders replied: "If you leave it to us, Alshymbay's fame is rising; the enemy is afraid and hiding; this one seems to have the strength to lead the people," they concluded. Tilenishi said: "Let your words be your own!" Then the people made Alshymbay their leader and blessed him as they departed. When Alshymbay mounted his horse, a week later, seven Russian houses arrived along the Irtysh River, setting up seven tents and building houses, fishing and growing gardens. Our Kazakh people had never seen Russians before, and they referred to the word "tent" in Kazakh as "Semipalatka," and the word Semipalatka became known as Semipalatinsk. From the time of Alshymbay, the Kazakh people began to look towards the Russian people.