Жақсы Жанайдар (І нұсқа)

Күлік баласы Тілеуімбет, мұнан туған – Күнту, мұнан туған – Жанайдар. Бұл Жанайдар – Абылай хан заманында жас бала. Жұрт аузында «Жақсы Жанайдар» атанған. Сол заманадағы Инжарай Шәріп [Бұхар – Е.Қ. еск.] ханы Арқадағы Абылай ханға елші жіберген: – Май қатығын тауып берсін, – деп. Сонда Абылай хан Күлік Жәнке батыр биге кісі жіберген: Бір ауыз сөзіме жауапты түзу тауып берерлік жан тауып жіберсін, – деп. Сонда Жәнке батыр би өзінің сынына келгендіктен, он төрт жасар бала Күнту баласы Жанайдарды жіберген. Сонда Жанайдар Абылай ханға: – Алдияр, – деп кіріп барғанда, отырғызбастан сұраған: – Балам, май қатығы не болады? – деп. Сонда Жанайдар кідірместен жауап қайтарыпты: – Бұрынғылар айтпап па еді, «Халық айныса, хан түзейді. Май айныса, тұз түзейді» деп. Халық қатығы – ортасындағы ханы болады да, дүниедегі тәмәм тамақтың дәмін кіргізетұғын май қатығы – тұздағы, тақсыр! – деген. Бұл сөзден Абылай хан Бұқар ханы тұз сұратқандығын біліпті. Үш жүздің баласы қазақтан түйе жидырып, қырық би және Жанайдарды атшы қылып қосып беріп, көп түз тиеп жібереді. Барған қырық биді Бұхар ханы сыйлап күтті. Қайтарар кезі болғанда Бұхар ханы сұрады: – Абылай артық па, мен артық па? – деп. Қырық биі айтты: – Сіз артықсыз, сіздің тегіңіз де асыл, сіздің жеріңіз де асыл, Өзіңіздің асылдығыңыз – Бұхардай шаһарда, алтын тақтың үстінде сары ала алтынға малшынып отырсыз. Жеріңіздің асылдығы – сіздің жеріңізде етікпен намаз оқуға жарайды, – десті. Бұхардың ханы сұрады: – Абылайдың осы отырғандарыңыздан басқа жіберген кісісі бар ма еді? – деп. – Қоста бір атшы бала бар, он төртте. – Ендеше соны шақыр. Оны шақырып келді. Бұхар ханы айтты: – Әй, балам, мен артық па, Абылай артық па? Бала айтты: – Абылай артық! Бұхар ханы: – Абылай менен қалайша артық болады? – деді. Бала айтты: – Абылай атасы садағын сағымға көтерткен. Нұрдан пайда болған. Сіздің атаңыз – Ақмаңғыт, Тоқмаңғыт. Біздің қазақтың балалары ойнағанда: «Маңғыт, аузыңа саңғыт» – деп ойнайды. Түбі-тегің Маңғыт жақсы болатұғын болса, ауызға әй деп алынбас еді, – деп бала жауап кайтарыпты. – Балам, Абылайдың тұрған жері асыл ма, менің тұрған жерім асыл ма? – дейді. – Сіздің өзіңізден Абылайдың өзі асыл, жеріңізден жері асыл. Сіздің жеріңіз асыл болатұғын болса, суды Самарқандтан алдырып ішер ме едіңіз, тұзды Сарыарқадан сұратар ма едіңіз? Абылайдың тұрған жері – Сарыарқа. Екі басса, бір бұлақ. Ағар суы бал татиды, ақ шабағы май татиды. Екі басса, бір тұз. Бір үйінен бір үйі тұз сұрамайды, – дейді. Бұхар ханы сөзіне ырза болғандықтан, қырық биге сыйлағаны жалғыз балаға бергеніне тең болыпты. Баланың «Жақсы Жанайдар» атанған жері – бұл. «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ» деген – осы. Басына бақ қонбағандықтан атағы шықпады. Бұл Жанайдар бір жақтан үйіне келсе, бәйбішесі бір еркек бала тауып, бесікке бөлеп жатыр екен. – Қатын, қатын! Кеудесін ақырын, бос таңа гөр. Кеудесі толған Алланың зікірі екен, – депті. Сол баласының аты – Өтеміс. Жәңке батыр өмірінде Жанайдарды үйге отырғызбапты. Үш жүздің ортасында болған бас қосуға жіберіп отырады екен. Қайда барса да, шешендігімен судан қаймақ қалқығандай бола беріпті. Бір жиын топта Қуандықтан шыққан Байдалы би Жанайдардың сөзіне сөз тауып айта алмаған соң, кемітіп: – Осы неменің әкесінің аты Күнту ме еді, Қиту ма еді? – депті. Сонда Жанайдар: – Ерім бар-ды ыңыршақ, Атым бар-ды тобышақ. Әкем аты Күнту болсын, Қиту болсын, Оның маған не керегі бар? Ақылым бар бір құшақ, – деген екен. Құдай рахмет қылсын Жақсы Жанайдарға!

The son of Külük, Tileuimbet, from him was born – Kuntu, from him was born – Janaydar. This Janaydar was a young boy during the time of Khan Abilai. He was known among the people as "Good Janaydar." At that time, Khan Inzharaï Sharip [Bukhara – E.Q. note] sent an envoy to Khan Abilai in Arkada: – Let him find the butter fat, – he said. Then Khan Abilai sent a messenger to the Külük Jänke batyr: Let him find a person who can provide a proper answer to my one word, – he said. Since Jänke batyr was in his prime, he sent the fourteen-year-old boy Kuntu's son Janaydar. When Janaydar entered before Khan Abilai, he asked without seating him: – My child, what will the butter fat be? – he asked. Janaydar immediately replied: – Did not the ancients say, "If the people are confused, the khan corrects it. If the butter is confused, the salt corrects it"? The butter fat of the people is their khan in the middle, and the butter fat that gives flavor to all the food in the world is the salt, my lord! – he said. From this, Khan Abilai understood that the Khan of Bukhara was asking for salt. The children of the three zhuz sent camels from the Kazakhs, and forty biys along with Janaydar were added as horsemen, and they sent a lot of salt. The forty biys who went were honored and hosted by the Khan of Bukhara. When it was time to return, the Khan of Bukhara asked: – Is Abilai greater, or am I greater? – The forty biys said: – You are greater; your lineage is noble, your land is noble, your nobility is that you are sitting in a city like Bukhara, wrapped in yellow gold on a golden throne. The nobility of your land is that it is suitable for praying in boots, – they said. The Khan of Bukhara asked: – Did Abilai send anyone else besides those you see here? – – There is a horseman boy in the escort, he is fourteen. – Then call him. They called him. The Khan of Bukhara said: – Hey, my child, am I greater, or is Abilai greater? The boy said: – Abilai is greater! The Khan of Bukhara asked: – How can Abilai be greater than me? – The boy replied: – Abilai's ancestor raised his bow to the mirage. He was born from light. Your ancestor is Akmangyt, Tokmangyt. When our Kazakh children play, they say: "Mangyt, say it in your mouth" – they play. If your lineage is truly noble, it would not be taken lightly, – the boy replied. – My child, is Abilai's place noble, or is my place noble? – he asked. – You are nobler than Abilai himself, and your land is nobler than his land. If your land were noble, would you bring water from Samarkand to drink, would you ask for salt from Saryarka? Abilai's place is Saryarka. If you go two steps, there is a spring. The clear water tastes sweet, the white fish tastes fatty. If you go two steps, there is salt. One house does not ask for salt from another house, – he said. The Khan of Bukhara, pleased with his words, considered that the gift he gave to the forty biys was equal to what he gave to the one boy. The place where he was called "Good Janaydar" is this. "Better to have a mountain-like ambition than a thumb-sized fortune" – this is it. His fame did not spread because he did not have luck on his side. When this Janaydar returned home from one side, his wife was found with a male child, cradling him in a cradle. – Wife, wife! Gently, free your chest. His chest is full of the remembrance of Allah, – he said. That child's name is Ötemis. Jänke batyr never let Janaydar sit at home. He would send him to gatherings in the center of the three zhuz. Wherever he went, he would always rise like cream from the water with his eloquence. At one gathering, Baydaly bi, who came from Quandyk, could not find a word to respond to Janaydar's words, so he belittled him: – Was this fellow's father's name Kuntu or Qitu? – he asked. Then Janaydar replied: – I have a husband who is a little crooked, I have a name that is a little strange. Whether my father's name is Kuntu or Qitu, What does it matter to me? I have a mind that is a handful, – he said. May God bless Good Janaydar!