Опасыз дүние

ХVІІІ ғасырда Жайықтың шығысын мекендеген бай Есенкелді – байлықтың заңғар биігіне жеткен, нағыз аңыз сипатқа айналған адам. Жылқысында есеп жоқ. Есенкелдінің үш әйелінен өрбіген ұрпақтан алғыр да, өтімдісі кіші ұлы Төребай болыпты. Орысша хат таныған. Петербурге дейін сапар шеккен. Жыл сайын әйел патшаға екі жүз жорға сый жіберіп тұрыпты. Сыбағасына бергі беттегі бос жер Нарын құмын емін-еркін жайлайды екен. Қолы жеткен байлық пен мансапқа қанағат тұтпай, көңіл желігіне ілескен Есенкелді жасы ұлғайған шағында төртінші әйел Бәтесті алыпты. Мол байлықты үріп ішіп, шайқап төккен жас тоқал көп кешікпей Есенкелдінің еліне билік, малына иелік етуді көксей бастайды. Жалшыларын жұмсап, шаруасына бас-көз болып жүретін Құлшық деген жамағатын ашына етеді. Төребай мырза жаз шыға құм жайлауына барып, құс атып, сейілдейді екен. Сондай күндердің бірінде атты қаңтарып, өзі дем алғалы тоқым төсеп жата кетеді. Осы мезет қалың жылқының дүркірі, жылқышының қиқу салған үні естіледі. Қалың жылқыны үркітіп, оның апат екпінін Төребай мырза ұйықтап жатқан сайға бұрған Құлшық еді. Жас тоқалдың тойымсыз құшағы мен батпан байлықтан дәмелендірген оның уәдесі өз дегеніне осылай жеткен. Жылқы тұяғынан пәрше-пәрше болған Төребайдың денесі пәктеуге келмепті. Сол күйі ақ киізге оралып, сол жерге көмілген. Қаралы жылқыны да матап, құйрық, жалын күзеп, желімге қосылып, сүтімен балшық иленіпті. Зират кірпіштерінің сұрғылт реңі, самсай желбіреген қылы сол бір жайдың куәсіндей. Медет тұтқан мұрагері Төребай өлімін естіген кезде Есенкелді алжасып кетіпті. Сонда да сүйекке біткен өр көкіректікпен дағдысы шығар: «Өлім деген не, пәлі» – деп, матаяқпен ертелі-кеш айналасын сабалап отырады екен. Малдан ада, баладан тұл болған Бәтес мойнына дорба салған. Бәтес ел кезіп жүргенде табын руының бір отағасы Есер батырдың сарбазының ауылынан келіп шығады. Сарбаз Бәтеске: – Бұрында мен барғанда, тұрып баруға ерініп, қымыз құйып бермеп пе едің, – дейді. Сонда өмірдің ащы-тұщысын татып, тәубесіне әбден жүгінген Бәтес: – Ол кезде мен ешкімді кісі демедім, қымызды ас демедім, – деп жылап жіберіпті. Манадан үн-түнсіз намаз оқып отырған қария келушінің кім екенін жаңа түсініп: – Япырай, Есенкелдінің әйеліне қайыр сұратқан бұл Құдайда сенім болмас!» – деп тасбиғын іргеге лақтырып жіберген екен. Аңызға айналған игерусіз байлық осылай сарқылыпты. Бірақ Төребай моласын көргенде шарасынан асып төгілген бақ пен дәулет ызғары әлі есіп тұрғандай.

In the 18th century, the wealthy Esenkeldi, who inhabited the eastern part of the Ural River, reached the pinnacle of wealth and became a true legend. He had countless horses. Among the descendants of Esenkeldi's three wives, the most astute and resourceful was his younger son Torebay. He was literate in Russian and had traveled as far as St. Petersburg. Every year, he would send two hundred steeds as a gift to the female tsar. The land on the other side of the river, known as the Naryn sands, was freely grazed by his livestock. Not content with the wealth and status he had attained, Esenkeldi, following the whims of his heart, took a fourth wife, Bätes. The young concubine, who indulged in wealth and extravagance, soon began to aspire to power over Esenkeldi's people and control over his livestock. She took a lover named Qulshyq, who would oversee her affairs and manage her household. In the summer, Torebay would go to the sandy pastures to hunt birds and enjoy leisure. One day, he dismounted his horse and lay down to rest. At that moment, the sound of a large herd of horses and the shouts of the herdsman could be heard. It was Qulshyq who had startled the herd and directed its stampede towards the ravine where Torebay was sleeping. The insatiable embrace of the young concubine and her promises of immense wealth led her to achieve her desires in this way. Torebay's body, shattered by the hooves of the horses, was deemed unclean for burial. It was wrapped in a white felt and buried right there. The mournful horses were tied up, their tails and manes trimmed, and mixed with glue, their milk was used to knead clay. The gray hue of the grave's bricks and the fluttering hair seem to witness that event. When Esenkeldi heard of Torebay's death, he lost his sanity. Yet, with a pride rooted in his lineage, he would often say, "What is death, for goodness' sake?" and would wander around aimlessly day and night. Bätes, bereft of livestock and children, carried a bag around her neck. While wandering the land, she encountered a soldier from the household of Eser Batyr, a leader of the Tabyn tribe. The soldier said to Bätes: – "When I came before, you were too lazy to stand up and pour me some kumys." Hearing this, Bätes, who had tasted the bitter and sweet of life and had fully repented, burst into tears and replied: – "At that time, I did not consider anyone a person, nor did I regard kumys as a feast." An elder, who had been silently praying, finally understood who the visitor was and exclaimed: – "Oh my, is this the wife of Esenkeldi begging for alms? There is no faith in God!" and threw his prayer beads aside. Thus, the once legendary and unmanageable wealth dwindled away. However, when one sees Torebay's grave, it still seems as if the cold breeze of overflowing fortune and wealth is blowing.