Жәнібек батырдың Абылайдың оң тізесінен орын алуы

Жоңғар шапқыншыларының қазақ даласын жаулауға мол дайындықпен, басым күшпен келген қолына қарсы аттанған Абылай бастаған қазақ қолы да қатты шайқасады. Сан шегініп, сан жеңіп, ілгерілеудің бірінде қазақ қолы тағы да шайлағып, қаша соғысады. Өкшелей қуған жауды тосқауылдап, төтеп беріп келе жатқан қолдың ішінде Абылай да бар еді. Алды жөңкіле қашқан сарбаздың артын соғысқа бастап кіру қиынға соғады, оның үстіне неше күндік шабыстан қаржалған тұлпарының да аяқ алысы шабандай түседі. Осыны байқаған Жәнібек бір бүйірден ұшыртып келіп, Абылайдың алдын кес-кестеп тұра қалады да: – Алдияр тақсыр! Атыңыз қаржалған екен. Менің атыма мініп сарбаздардың алдын тоқтатыңыз. Өйтпегенде қуған дұшпан құтқармайды. Жалғыз соғысып жау алған кісіні атам қазақтан көрген емеспін, – дейді. Бала жігіттің сөзін лайықты көргенімен, ат ауыстыруды намыс санаған Абылай: – Атың шалымды көрінеді менің атымнан, сен барып тоқтат, – дейді. – Тақсыр-ай, – дейді оның қатарына келген бала жігіт, – мен сен бола алмаймын. Ақыратын айбатым, көпке жүретін салауатым жоқ, жаудың алдын бөгеп, соғысуға қайратым ғана бар! Қарулы қолды, жалынды сөзді жас жігітке жалт бұрылған Абылай оның сөзіне иланса да, намысын жібермей жаумен жалғыз алысуға тағы да дайындалып: – Жас екенсің шырағым, жау басым, жазым боларсың, – дей бергенде ашуына мінген Жәнібек қылышын суырып алып: – Басыңды жауға кестіртіп қанжығасына байлатқанша, өзім кесіп әкетейін, – деп тап береді. Көзінен от ұшқындап, сөзінен ерліктің ұшқыны атып тұрған жас жігіттен жасқанғанын, әлде жау-жаламда жанжалды жәйсіз көргенін, немесе қашқан қолды тоқтат деген кеңесін орынды санағанын кім білсін, әйтеуір Абылай тұлпарын Жәнібекке беріп, бала жігіттің көк дөненін мініп, шегінген қолдың алдын тосуға бет дүзейді. Абылай кетісімен тосқауылдап соғысқан сарбаздардың бәрі де ат басын бұрады. Тек Жәнібек ғана бірер жолдасымен кежігулеп, қаша соғысып жаудың қара үзіп шыққан екі батырымен алма-кезек жекпе-жекке шығады, екеуінің басын кесіп қанжығасына байлағанда, қуған жау қолының беті де қайтады. Жеңіс тапқан Жәнібек жолдастарын ертіп қалың қолдың соңынан келсе, арт жағынан хабар тапқан ел абылайшаларын тігісіп, жатып қалған екен. Жәнібек Абылайдың қасқа тұлпарын хан шатырының маңына байлап, өз қосын іздеп табады да, дем алады. Ерте оянған Абылайға тұтқауыл-тосқауылдары қанжығасында айдарынан айқастырып матаған екі батырдың басы бар қасқа тұлпардың байлаулы тұрғанын айтады. Арғымақты алдына әкелдірген Абылай: – Жарайды, жарайды! Бекер адамның басы емес! Жаудың да тауы құлап, еңсесі түсіп тоқтаған екен ғой! Мына көк дөненнің иесін тауып келіңдер, – деп бұйырады. Абылайдың тұтқауылдары ат иесін іздеп жүріп абақ керейдің қосынан тапқанымен, керейдің қос басылары: – Ханға сәлем айт, батыр ұйықтап жатыр, әлі оянған жоқ, – деп жауап беріп қайтарады. Екінші рет Жәнібекті шақыра барған тұтқауылдар Абылайға: «Батырдың үш түрлі тілегі бар екен, соны орындаса барады» деген қос басыларының жауабын апарады. Мұны естіген Абылай: – Бәсе, солай болар, жау жағадан алған күн, ерлерден ұйқы қалған күн емес пе! – деп, қасындағы ақылшы санаттары мен бас батырларына «Сендер не дейсіңдер?» дегендей сұрау сала қарайды. Жаңа уақиғаға құлақ түріп, жүрген жұрты ерлікті аңыз етісіп, жас батырды көргісі келген топ: «Жарлық сізден тақсыр, бірлікті қорғап, батырды қолдаймыз! – деседі. Камшат бөркін алшита киген Абылай: – Келсін мұнда, айтсын тілегін, – дейді. Тұтқауылдардан бұл сөзді естіген Жәнібек керейдің қос басыларын ертіп Абылайдың алдына келіп: – Алдияр тақсыр! – деп тағзым етеді. Санаты мен сардарларын қасына алып, алтын тонын желбегей жамылған Абылай: – Жаужаламда ер қанаты атыңды көлденең тартып ең, мен жасақтың алдына кеткенде жауды тосатыныңды қабағыңдағы қара бұлттай ашудан танып ем. Жауымның сағын сындырып, сол ойымнан шықтың. «Хан алдының әділдігі – ұйытқысы» деуші еді бұрынғылар. Арман-тілегіңді айт, айтсаң, арылтып айт! – дейді. Абылай Жәнібектің жанкешті ерлігіне ерекше сүйсінеді. Екінің бірінде бола бермейтін бұндай ерлікті көргенде тамам қолды жинап, топ алдында жар салып, батырды мадақтау хандардың ежелгі салты ғой. Әрі ержүрек қолбасы, әрі өз заманының зерделі саясатшысы Абылайдың батырларды жұрт алдында дәріптеуі тікелей өз жан дүниесінің сүйініші болса, тағы бір жақтан тұрақты жасағы жоқ көшпенді елдің хандары қажетті жасақты әр рудан жинатып алып, жәйшылықта таратып жіберіп отыратын. Бұл жұмысты Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары, Өтеген секілді батырларға сүйеніп істейтін. Саны аз, салауаты үлкен осы азаматтар әр рудың алтын діңгегі ғана емес, ел билеген Абылай хан ордасының да алтын діңгегі еді. Бұланай мен Балқанның арасында кіндік кесіп, кір жуып, қай жерінің жазы шықса, сол жерді мекендеп келе жатқан халықты біріктіріп отыру тарихтың сабағы, жаугершілік заманның қысымы еді. Халықтың ішкі ала ауыздығы мен даушары да осы адамдардың кеңесімен бітетін. Сондықтан Абылай хан өз хандығын бекемдеу үшін Жәнібек секілді адамдарды іздеп тауып, қолға ұстайтын. Олардың ерлігін асырып, төрт құбылаға шашатын. Мынау ретте де бар санаты мен қолбасы сардарының алдында жас батыр Жәнібектің аз ісін көптей көріп, мадақтап шығады. Жас жігіттің ерлігі, Абылайдың оған көрсеткен сый-құрметі ертең-ақ жалпақ қазақ елінің түкпір-түкпіріне тарайды, мынау ерлік талай жастың ой-қиялын жебеп, жігерін ұштайды. Абылай хан сол үшін де азаматтың майдандағы абыройын асырып, барлық қолдың алдында жариялап, оның ата-мекенін қорғап көрсеткен ерлігін дәріптейді. – Батырым, – дейді Абылай Жәнібектің аты-жөнін сұрап болғаннан кейін арқасына қағып, – үш тілегім бар дейсің, енді сол тілегіңді айт! – Тақсыр, – дейді Жәнібек, – біз абақ керей деген ел едік, Ер Қосайдың елінде, Сарыарқаның белінде, Өр Алтайдың төрінде, қазаққа қорған боламын деп хан Шыңғыстың жолын кескен, сауытын жыртқан ел едік. Аман-айласы асқан Шыңғыс қапияда ханымызды қырып, иесіз қалған елімізді торғайдай тоздырып, шаңырағымызды шағып, ошағымызды сындырып, күл төккен топырағымыздан қуған. Сол тозғаннан қазірге дейін еңсе көтере алмай келеміз. Енді Сіздің заманыңызда ел қатарына кеп, оң тізеңізден орын алсақ дейміз. Сонда зерделі жігітті байымдаған Абылай хан: – Сендей ер туған елге оң тізесінен орын бермеген ханда әділдік бола ма? Тағы бір тілегінді айт! – дейді. – Абақ деген елім деп оң тізеңізден орын бергеніңіз рас болса, сарбазымызды жиып, сардарымызды сайласам деймін. Найзамды өткір қайрап, жау алдында ойнатсам деймін. Абылай Жәнібекті арқаға қағып, ел бастайтын ер азаматтың сөзіне сүйініш білдіріп: – Тілегің Алла алдында қабыл болсын! Үшінші тілегіңді айт! – дейді. – Еліміз абақ ежелден желбіретіп ту сайлап, желіктіріп қол сайлаған қордалы ел едік. Енді өз құзырыңызда сардар сайлап, жасақ жабдағанда түсер төбемізге, шығар тауымызға қадайтын туымды белгілеп беріңіз, – дейді Жәнібек. Қалың қолдың алдында Абылай үш құлаш қаратамақ найзаға сапталған ені төс жара, қызыл сары жібек шашақты қытайы ақ торғыннан жасалған үлкен туды ұсынады. Ақ боз атқа мініп, сауытының сыртынан ақ жамылып тұрған Жәнібек туды қолына алады. Абақ керей: «Тар жол, тайғақ кешуде жанымызды құрбандыққа берсек те Жәнібектің алдынан кесе өтпейміз!» – деп ант береді.

The Kazakh forces led by Abilai, who set out against the Dzungar invaders that came to conquer the Kazakh steppe with great preparation and overwhelming strength, fought fiercely. Retreating at times and winning at others, during one advance, the Kazakh forces again became disoriented and fought in retreat. Among the troops that were holding back the pursuing enemy was Abilai. It was difficult to lead the soldiers into battle from behind the fleeing ranks, especially since the horse, worn out from days of galloping, was also slowing down. Noticing this, Zhanibek came up from the side and cut in front of Abilai, saying: – Aldiyar Taksir! Your horse is worn out. Ride my horse and stop the soldiers ahead. Otherwise, the pursuing enemy will not spare us. I have never seen anyone from our people fight alone against the enemy, – he says. Although Abilai found the young man's words appropriate, he considered changing horses to be a matter of pride: – Your horse seems stronger than mine; you go and stop them, – he replies. – Taksir, – says the young man who has joined him, – I cannot be you. My fierce spirit has no strength to lead many, I only have the will to block the enemy and fight! Turning sharply to the armed forces and the fiery words of the young man, Abilai believed his words but, not wanting to lose his pride, prepared to fight the enemy alone again: – You are young, my son, the enemy is strong; you may perish, – he began to say when Zhanibek, filled with anger, drew his sword: – Rather than let your head be taken by the enemy and tied to their saddle, let me cut it off myself! – he declared. Who knows whether Abilai was intimidated by the young man, whose eyes sparkled with fire and whose words radiated bravery, or if he found the advice to stop the retreating forces reasonable, but in any case, Abilai handed his horse to Zhanibek and mounted the young man's blue stallion to head towards the retreating forces. As soon as Abilai left, all the soldiers who had been holding back the enemy turned their horses around. Only Zhanibek, along with a few companions, continued to engage in combat, taking turns in single combat with two enemy heroes who had broken away. When he beheaded both of them and tied their heads to his saddle, the pursuing enemy forces also turned back. Victorious, Zhanibek led his companions back to the main force, where the people who had received news from behind had gathered and were resting. Zhanibek tied Abilai's gray stallion near the khan's tent, found his own camp, and took a rest. The early-rising Abilai was informed that the heads of the two heroes, who had been tied to their saddles, were still tied to the gray stallion. After having the horse brought to him, Abilai said: – Alright, alright! It is not just any man's head! The enemy's strength has fallen, and they have stopped! Find the owner of this blue stallion, – he ordered. Although Abilai's scouts found the horse's owner in the camp of the Abak Kerey, the leaders of the Kerey camp replied: – Send our greetings to the khan; the hero is sleeping and has not yet awakened, – and sent them back. The scouts who went to call Zhanibek a second time brought back the response from the camp leaders: "The hero has three wishes; if they are fulfilled, he will come." Upon hearing this, Abilai said: – Indeed, it must be so; is it not a day when the enemy has taken the initiative, and the men have lost their sleep! – and he looked at his advisors and chief heroes as if to ask, "What do you say?" The people, who had been listening to the new events, were eager to see the brave young hero and said: "The order is from you, Taksir; we will protect the unity and support the hero!" Abilai, wearing a fur hat tilted back, said: – Let him come here and state his wishes, – he said. Hearing this from the scouts, Zhanibek brought the leaders of the Kerey camp to Abilai and said: – Aldiyar Taksir! – and bowed. Taking his advisors and commanders with him, Abilai, draped in a golden robe, said: – When the enemy was attacking, I recognized your fierce spirit when you were holding back the enemy while I was leading the troops. You have broken the enemy's spirit, and you have proven me right. The ancients used to say, "The fairness of the khan is the foundation of justice." State your desires; if you speak, speak freely! – he said. Abilai was particularly impressed by Zhanibek's selfless bravery. When he saw such bravery, which is not common, he gathered all the troops and, in front of the crowd, praised the hero, as was the ancient custom of the khans. As a brave commander and a wise politician of his time, Abilai's public praise of the heroes was not only a reflection of his own inner joy but also a necessity for the khans of a nomadic people without a permanent army, who would gather troops from various clans and then disperse them in times of peace. This work was supported by heroes like Qabanbay, Bogenbay, Malaisary, and Otegen. These few, yet highly respected individuals were not only the golden pillars of each clan but also the golden pillars of the khan's court, which governed the people. Uniting the people who had been born and raised between Bulanay and Balkhan, who had washed their clothes and settled wherever the land was fertile, was a lesson of history and a necessity of the times of warfare. The internal discord and disputes of the people were also resolved through the counsel of these individuals. Therefore, to strengthen his khanate, Abilai sought out and held onto people like Zhanibek. He would elevate their bravery and spread it across the four corners. In this instance, he praised the young hero Zhanibek's few deeds as if they were many in front of all his advisors and commanders. The young man's bravery and Abilai's show of respect for him would soon spread to every corner of the vast Kazakh land, and this act of bravery would inspire many young people's thoughts and spirits. For this reason, Abilai elevated the young man's honor in battle and publicly praised his bravery in defending his homeland. – My hero, – said Abilai after asking for Zhanibek's name, patting him on the back, – you say you have three wishes; now state your wishes! – Taksir, – said Zhanibek, – we are the people of Abak Kerey, in the land of Er Qosay, on the slopes of Saryarka, in the heart of the Altai, we were a people who stood as a shield for the Kazakhs, cutting off the path of Khan Chinggis, tearing apart his armor. The mighty Chinggis suddenly slaughtered our khan, scattering our people like sparrows, breaking our roofs and destroying our hearths, driving us from our land. Since that devastation, we have not been able to lift our heads. Now, in your time, we wish to join the ranks of the people and take our place at your right side. Then, Abilai, who understood the thoughtful young man, said: – Is there justice in a khan who does not give a place at his right side to a hero like you? State another wish! – he said. – If you truly grant me a place at your right side as the people of Abak, I wish to gather our soldiers and appoint our commander. I wish to sharpen my spear and wield it against the enemy. Abilai patted Zhanibek on the back, expressing his pleasure at the words of a man who would lead the people: – May your wish be accepted by Allah! State your third wish! – he said. – Our people, Abak, have long been a proud nation, raising banners and gathering troops. Now, when you appoint a commander and prepare the troops, please designate a banner that will be raised over our heads and on our mountains, – said Zhanibek. In front of the large army, Abilai presented a large banner made of fine silk, adorned with red and yellow tassels, mounted on a three-cubit spear. Zhanibek, mounted on a white horse and draped in white armor, took the banner in his hand. The Abak Kerey vowed: "Even if we have to sacrifice our lives in the treacherous paths and muddy crossings, we will not pass in front of Zhanibek!"