Жәнібектің қартайған кезінде кешірмелерін еске алуы

Жәнібек өтміштегі тар жол, тайғақ кешірмелерін былай еске алады екен: 3. Майдандасып жау түсіруді ерлігім деп санаймын, қаптаған жаумен шайқассаң, өткір найзаның ұшымен, тұлпар аттың күшімен, қайратыңа әдіс-амалыңды қосып жеңесің. Сен оны алмасаң, ол сені алады. Талай-талай қан майданды басымнан кешірдім, тар жол, тайғақ кезеңдерден өттім, майданда жау түсірмей қайтқан жерім жоқ, оның қайбірін ерлікке санарсың. Бірақ өмірімде қапияда кезігіп, қас-қағымның арасында өткен үш түрлі жағдайға тап болдым. Сонда менің жүрегім түршігіп көрмеді. Кейбіреулер қорқамыз дейді екен, мен қорқудың не екенін білген жан емеспін, Алла берген жанды Алла өзі алады, басқа біреудің алуы мүмкін емес деп сенемін. Соғыста жеңілгенің – ақыл-айла мен күшіңнің кемдігі, соғыста жеңгенің – сол екеуінің артықтығы. Ал күтпеген жерде жаныңа қысым келгенде қабағыңды шытпай, қалт ойлап, қапысын тапсаң, ерлік, жүректілік деген сол. Жас кезім, жылқы табынында жүріп таң қараңғысында көз іліндіріп алайын деп тоқымымды төсеп, ерімді жастанып, шылбырымды жамбасыма басып, көйлектің омырау түймесін ағытып, кеудемді самалға ашып, көк шалғынды қолатта жатып қалдым. Бір кезде мұздай суық бір нәрсе кеудемді басып келе жатқанынан ояна келсем, жылан екен. Оянғанда қозғалып кетсем керек, жылан ысылдап иегімнің астынан аузыма қарай өрмелеп тілін жалаңдатты. Шағып алар ма екен деп сескенбедім. Аузымды ашып, демімді ішіме қарай тарта бердім. Екі көзім жыланның қимылында, оның басы аузыма кіре бергенде тісіммен қыршып түкіріп жібердім, сонда тісім мұздай болып кетті. Бірақ сескенбедім. Осы оқиғаны естіген нағашым: «Жігіттің ерлігі – байсалдылығы», – деп мені мақтаған еді. 2. Ел алдына түсіп, ер қатарына қосылып қалған кезімде, «ел шетінде жау жатыр, жолдастасып бірге барып, соны алайық» деп Қабанбай батыр шақыртыпты. Ара қонып Қабекеңнің ауылына жетіп, сәлем беріп үйге кіргенімде, сәлемді Қабекеңнен бұрын Бөгенбай батыр алды. Үйде екеуі ғана екен, жиған қолдары, жау-жарағы көрінбейді. Кешкі аста отырғанда Бөгенбай жай бір ғана: – Жау жанынан бөлініп шығып, өз бетімен қол жинаған бір қарақшы екі елдің тыныштығын кетіріп, малын айдап, қыз-қатындарын олжалап, маза алып тұр, – деді. Мен көп сөйлемей: – Ел алаңсыз болғаны жақсы еді, – дедім. Ертеңінде үшеуміз бір жол бастаушы алып жүріп кеттік. Бірер күнде ел шетіне іліндік. Қарақшылардан зәбір көрген ел зар жылап, көк етегін көл қып көз жасын төкті. Қарақшылар ойда жоқта жәйін жатқан елге басып кіріп, малын қуып, адамын олжалап, қарсыласқан ер азаматты өлтіріп, ойына келгенін істеп жүріпті. Қарақшылардың жүгенсіз қылықтарын естіп, халықтың көз жасын көрген сайын қаным қайнап, аласаттым. Жауға таяған сайын жүрісіміз ширай түсті. Олардың апанын анық білетін жол бастаушымыз төтелеп бастап, нелер құлама құз, ақпа қорым, жыныс ормандардан өтіп, бізді таң бозында олардың тақ желкесінен түсірді. Қарақшылар бір үлкен қолатты алып, ақбоз үйлерді тігіп тастап жатыр екен. Шамасы жортуылдан түнде ғана келсе керек, аттары түюлі, түйелері қомдаулы, тоғанақты теңдері жиылмаған. «Қанша халықты зар илетті екен» деген ой басыма найзағайдай соғылғанда, атымды ұрып жіберіп Қабанбай мен Бөгенбайдың алдына көлденеңдеп тұра қалғанымды өзім де білмей қалыппын. Менің шыға келгенімен рұқсат сұрағанымды айтқызбай таныған екеуі жарыса: – Балақай, жолың болсын! – десті. Бұрылып жүре бергенімде олар: «Жол бойындағы халықтың мұң-наласы ширықтырып келе жатыр еді, жолы болар-ақ! – десті. Дұспан да болса «қапы кеттім» демесін деп, ортасына ұран салып кірдім. Олардың тұшты ұйқысын менің күшті даусым шайдай ашты. Топ-топ болып үйлерден шығып, аттарын шешіп жатыр. Назарым ортадағы ақ үйде, содан шыққан бес адамның артқысы зор денелі біреу киіз есікті иығымен көтере ашып, нығыз басып маған қарай кірпікті қысық көзімен бағып келеді. Үстінде сауыт-сайман, үстінен жамылған үлкен сары жібек шапан. Шапанның етегі шалғынға сүйретіліп, шұбалаң қағады. Жас мөлшері қырыққа еркін ілінбеген, селеу сақалды, тайқы маңдайлы, бүйрек бетті, дүрдиген ерінді адам екен. Дәл ернінің үстін түйреген найза табынан қалған тыртықты анадайдан айырдым. Жолбарыстың мұртындай бес тал мұрты тіп-тік болып шашырап тұр. Оның сетілген танауынан келекенің күлкісі байқалғандай болды. – Кімсің сен?! – деп зеки сұрады менен. – Мен жөнімді айтқаныммен, сен жөніңді не деп айтар едің? Ел дейтін елі, жөн дейтін жөні жоқ қаны қара қарақшы! – дедім ақырып. Сөзім шымбайына батты білем, көзінен ашу оты жарқ етіп шыға келді. Артына бұрылып қолын бір-ақ сермегенде екі жүз шақты адам атына қонып үлгірді. Мен: «жеке-жеке!» деп айғайладым. Сол сәтте қарасұр атты біреу майдан тартты. Шауып келе берген сәтте найзасынан шап беріп жұлқа тартқаным да ат тебінімен алдыма келіп қалды. Сол сәтте қанжарын суыруға келтірмей атынан жұлып алып, жалпақ тасқа қойып кеттім. Атымның тізгінін тез тартып: «жеке-жеке!» деп тағы да айғайладым. Бар ойым пәле басы – бағанағы сарыда. Онымен сілкілеспей ашуым тарап, кегім қайтатын емес. Жуан сары шапанын шешіп тастап артына бұрыла бергенде, тұлпар атын екі адам жетектеп келіп иіле қалды. Атына мініп найзасын серт ұстанған, ол әуелі менің жүрегімді алғысы келді білем, ашулы отты көзімен түйіле қарап келіп, майдан тартып шаба жөнелді. Ағызып келіп атының тебіні, қолының бар пәрменімен кіндігімнің басынан найза салды. Мен қалқанымды тоса қойдым. Тізгін тартқанда кәнігі болған сары тұлпар тік секірді. Осы кезде ол өте шапшандықпен жанды жерімнен әлде неше рет найза салды. Мен де қалт кетірмей тостым. Ақыры ол кезек беруге мәжбүр болды. Мен де ағызып келіп найза салдым. Шіркіннің күштілігі мен шапшаңдығы-ай! Өзім-өз боп найзамның қатты қағылғаны осы еді. Кезек тағы бір айналып маған келді. Мен ойқастатып шыға бергенімде серіктерімнің ұран салған дауыстары естілді. Менің басыма «бір қарақшыны ала алмағаным ба?» деген намыс орала кетті. Қалай келгенімді білмеймін, қылышпен қатты ұрғанда қалқаны қолынан ұшып кетті. Қайта қайырылып, қылышын қағып, ұшырып жібердім. «Басын шауып тастаймын» деп қайырылғанымда, менің екі батырым да келіп қалған екен. Ақ боз үйден еңірей жүгірген әйел заты келген беті үзеңгімді сүйіп, жалынып: – Жанын қиып кет, батыр! – деп өтінді. Бөгенбай мен Қабанбай осының тілегін бер деп сұрады. – Ал бердім, – деп майданнан шыға бергенімде: – Мені өлтіріп кет! – деп айғайлап маған қарай тұра шапты әлгі батыр, – мен елсіз, мекенсіз едім, енді серіксіз қалдым. Басымды сүйер жан қалмаған екен, енді қаңғытпа, мені өлтіріп кет! – деп ұшыртып келеді. Көзінен от шашырайды, ашу-кектің ұшқыны ма, әлде өкініштің қамырығы ма, кім білсін оны. Сонда байқадым, қасында қорғап, қоршап жүрген екі жүздей жолдас-шорасының бәрі қашып кеткен екен. – Бердім жаныңды мынау үшеуіне, – деп қайта қайталадым мен. Осы кезде жаңағы әйел жан ұшыртып келіп оның шылбырына оралды. Батыр әйелге бұрылып: – Біткен екен менің уақытым, сүйенер елім де, жанкүйер жолдасым да жоқ. Енді мен үшін өмір сүрер жер де жоқ, құрыдым, мен құрыдым! – деп атын ұра жөнелді. Тықыршып тұрған тұлпар сауырына қамшы тигенде шылбырға оранған әйелді етбетінен түсіріп кетті. Жан ұшыра түрегелген әйел: – Өлтіріп кет мені! – деп айғайлап тұра жүгіріп екі-үш қадам аттай бере құлап түсті. Жаңағы ашу-кектің қан майданын енді сорлы әйелдің мұң-наласы басты. Оның жан дауысы құлағына жеткенде ғана ес жиды ма, қалай, әлгі батыр қайта ағызып келді де, орнынан тұра берген әйелді іліп алып шатқалды өрлей тартты. Біз соңынан қарап тұрмыз, әйелдің білегі оның мойнына орала кетті. Олар тау айналып кеткенде ғана Бөгенбай маған бұрылып: – Мынаның кім екенің білесің бе? – деп сұрады. – Білмеймін! – дедім мен. – Білмесең, жоңғар хандығының ең білікті жас батыры. Осы қайтер екен дегізіп, жүрек шайлықтарып келіп еді. Жоңғар хандығына бір қылығы жақпай, қағажу көрген соң кеудесін бастырғысы келмеген асау жүрек жас батыр ақыры бой көрсетіп шығып кеткені осы екен, – деді. – Бақ қайтудың басы осы сұлу әйелден басталса керек, – деді Қабекең сөзге араласып. – Бұл сұлу әйел ханның қызы ма, әлде жесірі ме онысын біле алмадым, әйтеуір осы батыр жігітпен көңіл қосыпты, сол себепті хан ашық жазалай алмай, орда төңірегінен жылжытып жіберіпті. Ол өзіне қарасты әскерін бастап, осы әйелді жапан дүзге алып шығып кетіпті. Хан әскері қуа келіп соғысып бұны ала алмапты, – деді жол бастаушы. – Біз сенің білегіңді бір көрсетіп қоя берейік деген едік, – деді Бөкең сөзін жалғап, – себебі мынау тірі кетсе, Жоңғар хандығы екі ұдай болып тозғындай берер еді. Бірақ мынау тірі кетпейді. Менің адам танитыным рас болса, оның жаңағы әйелін ала жөнелгендегі бейнесі өлім есірігі басқан кісінің кейпіне ұқсайды. Ендігі өліп те болған шығар-ау! Осыдан кейін біз бір-бірімізбен сөз байласқан адамдай әлгі тұлпардың ізімен жүріп кеттік. Көп ұзамай олардың өліп жатқанын бір жартастың басында тұрып көрдік. Олар жартастың ұшпа жеріне бір келіп (тегі жатын орындарын көрсе керек), атты қыздырып айнала шауып, жартастан қарғытып кетіпті. Батырдың бір қолы атының тізгінінен айырылмапты да, әйел батырдың мойнынан құшақтаған беті түсіпті. Талай-талай соғыста болғаныммен, осы батырдың өзін-өзі өлтіруі мені көбінде ойландыра береді. «Халқынан айырылған қан құсады» деген осы болар. 3. Жиырманың жуан ортасына келіп батыр атағым жұртқа таралып, ел басқарып, қол бастап, жұрт ағасы болып қалған кезімде қайныма ұрын бардым. Қайын жұртым аса бай ауылдар еді. Үлкен көгал жазыққа тойға бола топтала қоныпты. Бізді бастап келе жатқан ел жағымыздың үлкендері әлгі ауылдарға таяй бере іркілмей жүріп кетті де, екі жолдасыммен мені қарсы ала шығатын жеңге, балдыздарды күтіп тұруға бұйырды. Бір кезде ақ шылауышты жеңгелер мен қызылды-жасылды киінген қыздар ауылдан бізге қарай жүрді. Сонда: «Алысатын жау емес, айтысатын дау емес, мыналар нені сұрап, мен не айтармын?» – деп көрген жолдасымнан сұрай берсем керек. Жолдасым: – Бәрекелді, Жәнібек, жарақты жауға шабарда ақыл салмағанда, мына елдің қыз-қатындарының жүзін көрмей, қарасынан-ақ ықтай бердің ғой, – деді. – Бәлі, жігітім, олар төбесін көрсетпей жатып-ақ бізді аттан түсірмеді ме, қамалы берік алып батырың, алдырмас шешенің дәл осылар болмағай?! – дегенімде, жолдасым күліп: – Бұл да ер азаматтың бір кешуі. Ер азаматтың туада нағашы жұрты, ата жұрты дейтін екі жұрты болса, қайын жұрты өсе келе, жүре келе өзі тауып алатын жұрты емес пе? – деді. Елден ерекше мен мұндалап, шошақ төбелі, үкілі тымақ киіп мен тұрмын. Менің жел шықпаса, басқа жан жықпаған тұлпарыма екі-үш бала мінгесе ойқастата жөнелді. Жаңағы теңге-моншағы сылдырап келген жеңгелер бізді ақбоз отауға бастап кіріп, шымылдығы құрулы қайқыбас төсек алдына әкеліп отырғызды да, екі жолдасымды менен бөліп, төр алдына алып кетті. Әзіл-қалжыңға өткір, ашық-жарқын жеңгелер де, аз сөйлесе де, ақырын сөйлесе де, ұтып сөйлейтін зейінді бойжеткендер де бар екен. Бұлар қан майдандағы батырлықтан арман сынайды, сынағанда да қандай, сенің дәп бір әлсіз жеріңді ұтылап тиіседі. Қалжың шіркін бұндайда ығына келіп, жараса беретін көрінеді. Бірі сенің жүзіңді көргісі келіп тымағыңды шалқайтып кигізіп кетсе, бірі: «қасқаюын батырдың, мынауың жоңғардың майданы емес, құдайдан атаңның ауылы» деп еңкейтіп, қайтадан нұқи кигізіп кетеді. Біреуінің қабырғасынан мытып қалайын десең, ол майдандағы батырдың білектей қабырғасы емес, қатты тиіп, қате кете ме деп және қорынасың, сен қорынған сайын олар басынады, күледі, ішек сілесі қатқанша күледі. Үлкендерді де өздеріне еліктіріп қоса күлгізеді. Ыза болайын десең, олар қандай байқағыш, үшеу-төртеуі бас қоса қалып: «Қой деймін, Жамал, батыр атқа мініп ұран салып шығып кетпесін», – деп қитығыңа тие, одан сайын сыңғырлай күледі. Ақыры осылар жеңбей қоймайды. Иілдірмей, тізе бүктірмей, шаршатпай тынбайды. Өмірімде қысылып-қымтырылып, адам еркіне көнген бір кезім сол екен. Үлкенсимін дегенмен, үлкенси алмайсың. Өйткені ата салты бәрінен үлкен. Оған халықтан басқаның дәрмені жетпейді.

Zhanibek recalls the narrow paths and slippery crossings of the past as follows: 3. I consider bringing down the enemy in battle as my bravery; when you fight against a multitude of enemies, you win with the sharp tip of your spear, the strength of your steed, and your own cunning and methods. If you do not take him down, he will take you. I have experienced many bloody battles, gone through narrow paths and slippery periods, and there is no place I returned from the battlefield without bringing down an enemy; which of them can you count as bravery? However, in my life, I encountered three different situations unexpectedly, in the blink of an eye. At that moment, my heart did not tremble. Some say they are afraid; I have never known what fear is. I believe that the life given by Allah is taken by Allah Himself, and no one else can take it. In war, being defeated is a lack of wisdom and strength; winning in war is an abundance of both. When you face pressure unexpectedly, if you can think clearly without frowning, and find an opportunity, that is bravery and courage. In my youth, while I was among the horse herd, I laid down my saddle in the dark of dawn to catch a little sleep, resting my head on the saddle, pressing my reins against my thigh, unbuttoning the front of my shirt, exposing my chest to the breeze, and fell asleep in the green meadow. At one point, I woke up feeling something cold pressing down on my chest; it was a snake. When I woke up and moved, the snake hissed and crawled towards my mouth, flicking its tongue. I was not afraid it might bite me. I opened my mouth and drew my breath inward. My eyes were fixed on the snake's movements, and when its head was about to enter my mouth, I bit down and spat it out; my teeth turned icy. But I was not afraid. Upon hearing this story, my uncle praised me, saying, "A young man's bravery is his composure." 2. When I had stepped forward to join the ranks of heroes, I was summoned by the brave Kabanbay, who said, "There is an enemy at the edge of the land; let’s go together and take him down." After a while, we reached Kabanbay's village, and as I entered the house after greeting, it was Bogembay who received my greeting before Kabanbay. There were only the two of them in the house, and their gathered forces and weapons were not visible. While we were having dinner, Bogembay simply said: - An enemy has separated from his group, gathering forces on his own, causing unrest between two nations, driving away livestock and capturing women, and is causing trouble. I replied briefly: - It would be better if the people were at ease. The next day, the three of us set off with a guide. Within a few days, we reached the edge of the land. The people who had suffered at the hands of the bandits were weeping, their blue skirts soaked with tears. The bandits had unexpectedly invaded the defenseless people, driving away their livestock, capturing their men, and killing any brave man who resisted, doing as they pleased. With every tear I saw from the people and hearing about the bandits' reckless behavior, my blood boiled, and I became furious. As we approached the enemy, our pace quickened. Our guide, who knew their lair well, led us straight through steep cliffs, rushing rivers, and dense forests, bringing us at dawn right behind them. The bandits had set up a large camp, pitching white yurts. They must have arrived only at night after their raid, their horses tied, camels loaded, and their supplies not yet gathered. When the thought struck me, "How many people have they made weep?" I found myself standing in front of Kabanbay and Bogembay without realizing it. Upon my sudden appearance, they recognized me without me asking for permission and exclaimed together: - Young man, may your path be blessed! As I turned to leave, they said, "The sorrows of the people along the way have been stirring; surely, you will be blessed!" Even though they were enemies, I entered their midst with a shout to prevent them from saying, "I was caught off guard." My powerful voice woke them from their deep slumber. Groups of people emerged from the yurts, untying their horses. My attention was drawn to a white yurt in the center, from which five people emerged. The largest among them pushed open the felt door with his shoulder, striding towards me with his squinty eyes fixed on me. He was clad in armor, wearing a large yellow silk robe that dragged on the grass. He appeared to be around forty, with a scruffy beard, a broad forehead, a round face, and thick lips. I recognized a scar on his upper lip, a remnant of a spear thrust. His five tiger-like whiskers stood straight out. From his flared nostrils, it seemed like the laughter of mockery was evident. - Who are you?! - he asked me sharply. - While I tell you my story, what would you say about yours? You, a bloodthirsty bandit with no people or purpose! - I shouted back. I could tell my words struck a nerve, as anger flared in his eyes. He turned around and with a single motion raised his hand, and about two hundred men mounted their horses. I shouted, "One by one!" At that moment, a gray horseman charged into the fray. As he came galloping towards me, I lunged forward with my spear, and with a kick from my horse, I found myself right in front of him. In that moment, without drawing my dagger, I snatched it from him and threw it onto a flat stone. I quickly pulled on my horse's reins, shouting again, "One by one!" My only thought was to confront the one in yellow from earlier. I was not going to let my anger subside without a fight. As the stout man removed his yellow robe and turned around, two men came leading his steed. He mounted his horse, gripping his spear firmly, and it seemed he wanted to take my heart first; he approached me with his fiery gaze and charged into battle. He galloped towards me, thrusting his spear into my abdomen with all his might. I raised my shield to block it. When he pulled back the reins, the experienced yellow steed leaped straight up. At that moment, he struck me with his spear several times in my vulnerable spots. I did not miss a single opportunity to defend myself. Eventually, he was forced to yield. I charged forward and thrust my spear. Oh, the strength and swiftness of that horse! This was the moment my spear struck hard. The turn came back to me again. As I leaped forward, I heard the shouts of my companions. A sense of shame washed over me, "Have I not been able to take down a single bandit?" I did not know how I got there, but when I struck hard with my sword, his shield flew from his hand. I turned back, deflected his sword, and knocked it away. As I prepared to behead him, my two comrades had already arrived. A woman, running from the white yurt, came and kissed my stirrup, pleading: - Spare my life, brave one! - she begged. Bogembay and Kabanbay asked me to grant her wish. - I have granted it, - I said as I stepped out of the battle. - Kill me! - shouted the brave one, charging towards me, - I was without a home, now I am left without a companion. There is no one left to support me; do not leave me wandering, kill me! - he cried out. Fire flashed from his eyes; whether it was the spark of anger or the bitterness of regret, who knows? At that moment, I noticed that all his two hundred companions who had been protecting him had fled. - I have granted your life to these three, - I repeated. At that moment, the woman rushed in and wrapped herself around his reins. The brave man turned to the woman: - My time has come; I have no country to rely on, no friends to support me. Now there is no place for me to live; I am finished, I am finished! - he shouted, and spurred his horse. When the horse felt the whip on its back, it threw the woman, who was wrapped around the reins, to the ground. The woman, who had fallen, stood up in desperation: - Kill me! - she shouted, and as she ran, she stumbled and fell after taking two or three steps. The battlefield of anger and hatred was now overshadowed by the woman's sorrow. Only when her cries reached his ears did he regain his senses; he came rushing back and seized the woman as she was getting up, pulling her up the ravine. We stood watching as the woman's arms wrapped around his neck. Only when they had disappeared around the mountain did Bogembay turn to me and ask: - Do you know who she is? - I do not know! - I replied. - If you do not know, she is the most skilled young warrior of the Zunghar Khanate. She came here to stir hearts and shake spirits. After being mistreated by the Zunghar Khanate, this fierce young warrior, not wanting to be subdued, finally revealed herself, - he said. - It seems that the beginning of misfortune lies with this beautiful woman, - Kabanbay interjected. - I could not determine whether this beautiful woman is the daughter of a khan or a widow; in any case, she has formed a bond with this brave young man, which is why the khan could not punish her openly and moved her away from the palace. He took his troops and led her out into the wilderness. The khan's army pursued them but could not capture them, - said the guide. - We intended to show you a glimpse of your strength, - Bogembay continued, - because if she survives, the Zunghar Khanate would continue to weaken. But she will not survive. If I know people well, the expression on his face when he took her away resembles that of a person under the influence of death. She may have already died! After this, we set off following the trail of that steed as if we had made a pact with one another. Soon, we saw them lying dead on a cliff. They had come to the edge of the cliff (perhaps to see their resting place), and the horse had galloped around, throwing them off the cliff. The brave man's one hand had not let go of the reins, and the woman had fallen, still embracing the brave man's neck. Although I had been in many battles, the act of this brave man taking his own life often occupies my thoughts. "A man who is separated from his people will bleed," this must be it. 3. When I reached the prime of my twenties, my reputation as a brave man spread among the people, I began to lead and govern, becoming a leader of the people, and I went to visit my in-laws. My in-laws were from very wealthy villages. They had gathered in a large grassy plain for a feast. The elders of the people leading us did not hesitate as they approached those villages and instructed me to wait for the sisters-in-law and sisters who would come out to greet us with my two companions. Soon, the sisters-in-law in white shawls and girls dressed in colorful attire came towards us from the village. At that moment, I thought, "They are not an enemy to fight, nor a dispute to argue; what are they asking, and what should I say?" I must have asked my companion repeatedly. My companion replied: - Well done, Zhanibek, when sending a well-armed warrior to battle, you did not think twice, yet you are already shrinking away from the faces of these village women. - Well, my friend, did they not prevent us from dismounting before showing their faces? Your stronghold is not as fortified as these women! - I said, and my companion laughed: - This is also a trial for a man. A man has two homes: his maternal and paternal homes, but his in-laws are a home he will find as he grows and travels, - he said. I stood out distinctly, wearing a pointed hat and a feathered cap. My steed, which had not been ridden by anyone else, was prancing with two or three children on its back. The sisters-in-law, adorned with jingling jewelry, led us into the white yurt, seating us in front of a beautifully arranged bed with a curtain drawn. They separated my two companions from me and took them to the front. The sisters-in-law were sharp-witted and cheerful, and even if they spoke little, they spoke cleverly and won the conversation. They teased me about my bravery in battle, and when they did, they struck at your very weak points. Joking in such situations seems to come naturally and fits well. One of them, wanting to see your face, would pull your hat back, while another would say, "This is not the battlefield of the Zunghars, but your ancestral home," and would pull it back down again. If you tried to push one away, you would find that her ribs were not like those of a warrior but would hurt if you hit too hard, and you would hesitate; the more you hesitated, the more they pressed on, laughed, and laughed until they were doubled over. They even got the elders to join in their laughter. If you wanted to be angry, they were so observant that three or four of them would huddle together and say, "I say, Jamal, let not the brave one mount his horse and charge out," and they would tease you, laughing even more. In the end, they would not let up. They would not bend you, nor would they tire you out. That was the time in my life when I felt most embarrassed and constrained, yielding to the will of others. Even though I tried to act big, I could not. Because the customs of our ancestors are greater than anything else. No one but the people can overcome that.