Жидебай батыр (І нұсқа)

Қартайған кезінде жастық шағындағы жолдасы Қараменде есіне түсіп, жас кезіндегі сәттерін және қартайып, қажыған шақтағы өзгерістерін айтып, пікір алыспақшы болады. Ол кезде ел арасындағы қатынас тек атпен ғана болғандықтан өзі бара алмайды да, ел танып, сөз мәнісін білетін бір жас жігітті шақырып: – Шырағым, тобықтыда Қараменде деген досым бар еді. Көрмегелі көп жылдар болды, сағындым. Өзім іздеп баруға шамам жоқ, ол да қартайды, мені іздеп келе алмайды. Оның айтқан сөзін жігіт жаттап алады. Сондағы Жидебайдың бес ауыз бір сөзі: «Төрт нәрседе үміт бар, бір нәрседе үміт жоқ», – осыны айтасың. Алты ауыз бір сөзі: «Мұсылман жаудың қолында қалдым, бес атаның малын іздеп әуре бодым. Алпыс ат үйір бермейді, жетпіс торғай шырылдайды, сексен балапан ұя басып жатыр, тоқсан жұмыртқа қашан жарылары белгісіз». Жаздігүні жайлауға қонған қалың елді аралап, бірнеше күн жол жүріп, манағы жігіт тобықтығы жетіп, Қарамендеге келеді. Біраз күн жатып тынығып, ел жайы мен амандығына әбден көзі жеткеннен соң, жігіт қайтпақ болады. Сонда Қараменде: – Жидекең тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма? – деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде көп толғанып, ойланып біраздан кейін: – «Төрт нәрседе үміт бар» дегені – адам баласы төрт үмітпен жүріп өтеді екен-ау, яғни, «жас өсемін деп үмітті, жалғыз көбейемін деп үмітті, жарлы байимын деп үмітті, ауру жазыламын деп үмітті». «Бір нәрседен үміт жоқ» дегені – шіркін, көктемі мен жазы өтіп, жапырағы қураған ағаштай тәтті өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңген жастық шақтағы жұбайы қайтып, келін баласының қолында қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойса, балаға сонда ғана сыйымды болады, – деген екен. «Бес атаның малын іздеп әуре болдым» дегені – қайран батыр қартайып, көзі соқыр болған кезі екен, жастан серік болған бес жолдасы мүсуақ, тәшпық, орамал, бәкі, қамшы болар. Осылардың басын қосып жинау үшін жан-жағын сипалап, іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыт өтеді екен. Жанына жанқалта, төсіне төс қалта салсын, – депті. Ал «Алпыс ат үйір бермейді» дегені – алпыс жас ағайынды жауға бермейтін қайрат-күштің қайтпайтын кезі ғой, «жетпіс торғай шырылдайды» дегені – «жетпісте торғайдай ғана қуатың қалады» дегені. «Сексен балапан ұя басып жатыр» дегені – «сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым» дегені. «Тоқсан жұмыртқа қашан жарылатынын білмеймін» дегені – «тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірдемін, ақ өлім қашан жетеді деп күтудемін» дегені екен ғой, – дейді.

In his old age, he recalls his youth companion Karamen, wanting to share memories of their younger days and discuss the changes that come with aging and fatigue. Since communication in those days was only possible by horseback, he couldn't go himself, so he called a young man who knew the people and understood the meaning of words: – My dear, I had a friend named Karamen in the Tobykty tribe. It has been many years since I last saw him, and I miss him. I cannot go to find him myself; he has also aged and cannot come looking for me. The words he says will be memorized by the young man. The five lines from Jidebay are: "There is hope in four things, but no hope in one thing." The six lines are: "I have fallen into the hands of the enemy as a Muslim, I have been troubled searching for the cattle of five ancestors. Sixty horses do not form a herd, seventy sparrows chirp, eighty chicks are nesting, and ninety eggs are waiting to hatch, but when they will hatch is uncertain." In the summer, after traveling for several days among the densely populated summer pastures, the young man finally reaches Karamen. After resting for several days and being assured of the well-being of the people, the young man decides to return. Then Karamen asks: – If Jidebay is alive, did he not send me any other greetings? The young man conveys the greetings of the hero. After pondering for a while, Karamen reflects: – "What he means by 'There is hope in four things' is that a person goes through life with four hopes: 'I hope to grow up, I hope to multiply alone, I hope to become rich from poverty, I hope to recover from illness.' What he means by 'there is no hope in one thing' is that, alas, after the spring and summer have passed, like a tree with dried leaves, the sweet life lived together with a spouse in youth has returned to the hands of the daughter-in-law. If a two-inch lid is placed on a four-inch mouth, it will only be sufficient for the child then," he said. What he means by "I have been troubled searching for the cattle of five ancestors" is that the brave hero has aged and become blind; his five companions from youth would be a musuak, a tashpuk, a handkerchief, a knife, and a whip. To gather these together, he would spend the time until noon searching and feeling around. He should put a pocket on his chest and a pocket on his side, he said. And what he means by "Sixty horses do not form a herd" is that sixty years is the time of strength and courage that does not yield to the enemy; what he means by "seventy sparrows chirp" is that "at seventy, you only have the strength of a sparrow left." What he means by "eighty chicks are nesting" is that "at eighty, I lie in bed like a chick in a nest." What he means by "I do not know when the ninety eggs will hatch" is that "I am over ninety years old, one foot in the grave, waiting for the white death to come," he said.