Балағаз батыр

Еламан баласы – Тұрсынбай Едіге баласы Шоңның заманында «Ащы» деген өзеннің бойында, «Күңгірлек» деген күзекте отырғанда, Жанқозы жылқысын жау алды. Сонда айтып алыпты: – Қарашорыңмын, Құдайдан соңғы зорыңмын: Таубай, Борай, Балағаз! Мына менің атым – Балағаз батыр. Шоң мен Тұрсынбайыңа сәлем де! Ертең Найзақараның түбінде төрт ту бие сойып тосамын, дәмесі болса, келсін, жылқысын айырып алсын! – деп. Ол заманда Олжабай батырдың өліп, Жанқозы деген елдің қараң болып қалған күні екен. Тұрсынбай мен Шоң Олжабай батырдың тұңғышы Есенаман батырға кісі шаптырды: «Бұл екеуміздің батырлығымыз, билігіміз қазанның басында, қатынның қасында ғана отырғанда еді. Кеше әкесі үш жүзге ұран болған ер Олжабайдың баласы еді. Ту ұстап, тұлпар мінгеннің тұқымы еді. Бара көрсін, мына малды жаудан айыра көрсін», – деп. Сонда Есенаман аттана шауып: «Есенаман! Есенаман!» деп жетіп барғанда, Балағаз батыр доп қаққаннан оңай қағып, Есенаманды мұрттай ұшырып, найзасымен батыра тіремей, қалыпты шаншып тұрып сөйледі дейді: – А, ит, Құдай сенің аузыңа «Олжабай» атын салмай, шайтан-ау, сені «Есенамандатқан!» Егер сен: «Олжабай, Олжабай!» деп келсең, біз тағалы торы тайыңа тимей, беріп кететін едік, неге десең, әкең Олжабай батыр: «Олжабайлап» тиіп, біздің Қарашордың жылқысын түп көтере алып жөнелгенде, он екі жасар бала күнім, «Мен – Балағаз!» деп қуып жетіп, алдын орап, сәлем беріп едім. Сонда: – Уағалайкумассалам, жолың болсын, балам, – деп еді. – Атың шыққан ер едің, «жолың болсын!» деген лепесің маған қабыл болсын, – деп жылқы айырумен жұмысым болмай, тойып қайтып кете беріп едім. Сол Олжабайдың батасымен Балағаз болып, өмір бойы пендеден бетім қайтқан жері жоқ еді. Осы өзіңді аман-есен тастағаным да әкең Олжабайдың аруағын сыйлағандығым. Болмаса сені мен не аман-есен тастайын, – деп, Есенаманды өлтірмей, тірі қалдырып, жылқыны алып кете берген. Сол малдың артынан Қаржас Айту, Байтуды ертіп алып, Шонты-Қосқұлак Андрей молданы ертіп алып, Торайғыр қасында, қосшы-қолаңшыларымен барған. Барған соң Таубай, Бозай, Балағаз батырлар: «Атыңа-тай, тайыңа қой алсаң, бітім береміз. «Жоқ, тұяққа – тұяқ, құлаққа – құлақ аламыз» десеңдер, бие – кәрі де, құлын – жас, еліңе барып, жасанып кел де, ала бер, қолың бос, ізіңше қайт та, жүре бер! – деген. Сонан соң Айту, Бату Шонтыны оңаша алып шығып, сөзге түсіріпті: – Қой болар, қозы болар, келер жыл дәл өзі болар. Биыл ұрғашы тай алып кетсек, бір-екі жылда құлынды бие болады. Өкпелегенде, не қылмақшымыз? Ауылда айырып ала алмай қалған малды қолынан бергенін алмасақ, жолынан қалай алмақшымыз?! – деген соң, Шонты Еламанға қараған малға, айтқанына көніп, айдауына жүріп, бітім алмақ болды. Торайғыр: – Осы Шонты не қылса, біз де соны қылайық, – деген екен. Қосбұлақ Андрей молда басы қақиып алып: – Айтқанға «болады» деген не? Бермесе, бермесін, ақырет те аламыз, – деп, болмады дейді. Сонан соң бұл жолаушыларды екі бөліп, күтпекші болды. Айтқанына көніп, айдауына жүрген Шонты мен Айту, Байтуды ақбоз үйге кіргізіп, аппақ майды жегізіп, күйеу, құдаша сыйлап, Қосқұлақ Андрей молда мен Торайғырды қара құрым үйге кіргізіп, жылқының қара құмақ тезегімен ыстап, білгенінше қинады, сөйтті де оларды қайырып жіберді: – Бар, жеңген жеріңде аласың! – деп. Сонан бұл күнге шейін бір тал қылын да көре алмай кетті Шонты мен Айту. Байтуға тұяғын түгел борыштай қылып, атына – тай, тайына қой төлеу беріп және бұларға риза (ырза) болғандығы сондай: – Сендер біздің тілімізді сыйладың, айтқанымызға көндің, айдауымызға жүрдің, басымызды сыйладың! Біз де оның қадіріне жетейік, келген жолдарыңа екі қыз сыйлаймыз: бірін жұдалымыздан береміз, жұдалыңа қос, бірін жұрынымыздан береміз, жұрыныңа кос, – деп, екі қыз беріпті. Бірінің аты – Жібек, оны аталы, текті жерінен берген. Бірінің аты – Жанбике, оны құл-құтаннан берген. Елге алып келген соң Төлебайдың тоқалынан туған Елкелді батыр сынап: – Мына Жібек деген бала жібек десе, жібек екен. Мұны, Шонтыжан, өзіңнің бірден соңғы балаң Байбақыға қос, бабам Төлебайдың дүкенін ұстайтұғын бала туар, – деп, Байбақыға қосыпты. Сол Жібектен туған бала кешегі көз алдымызда өткен Құлмұхаммед ұста. Оның баласы – Жәми, оның баласы – Мәншүк. Ұсталық мирасы (мұраты) бұл күнгеше үзілген жоқ. Жанбикені Темірбай дегенге қосты, онан туған Асылбек, Әлжаппарды жұрттың көзі көрді. Бұл Жанбикенің өзі баяғы Есен тентектің Қожан тентекке берген Жолдыбай кұлдың қызы екен.

Elaman's son – Tursynbai, the son of Edige, during Shon’s time, while sitting at the "Küngirlek" watch on the banks of the river "Ashy," the enemy took away Zhanqozy's horses. Then he said: – I am Karashory, the greatest after God: Taubai, Borai, Balaghaz! My name is Balaghaz the hero. Send my greetings to Shon and Tursynbai! Tomorrow at the foot of Naizakara, I will slaughter four mares and wait; if you have the courage, come and reclaim your horses! – he said. At that time, it was the day when Olzhabai the hero had died, and the people of Zhanqozy were left in darkness. Tursynbai and Shon sent a messenger to Esenaman, the firstborn of Olzhabai the hero: "Our heroism and authority were only present when we were sitting at the pot and beside the women. Yesterday, he was the son of Olzhabai, who was a rallying cry for three hundred. He was the offspring of those who held the banner and rode the swift steed. Let him go and see if he can reclaim these animals from the enemy," they said. Then Esenaman galloped off, shouting: "Esenaman! Esenaman!" When he arrived, Balaghaz the hero easily struck him down as if playing with a ball, sending Esenaman flying, and without piercing him with his spear, he stood there and spoke: – Ah, dog, God did not place the name "Olzhabai" in your mouth, devil, you are "Esenamandatakan!" If you had come saying: "Olzhabai, Olzhabai!" we would not have touched your horse, we would have let you go, because your father Olzhabai the hero, when he struck "Olzhabai," took our Karashor's horses away. When I was a twelve-year-old boy, I caught up with him, introduced myself as "I am Balaghaz!" and greeted him. Then he said: – Wa alaykumu as-salam, may your path be blessed, my son. – You were a renowned hero, may your blessing of "may your path be blessed!" be accepted by me, – and without reclaiming the horses, I turned back. With the blessing of Olzhabai, I became Balaghaz, and throughout my life, I never turned my face away from a person. The fact that I left you safe and sound is also a sign of my respect for your father Olzhabai's spirit. Otherwise, why would I leave you safe and sound? – and he spared Esenaman's life, taking the horses away. Following those animals, Karzhas took Aytu, and Baituy, along with Shonty-Kosqulak, brought the cleric Andrei, and went to Toraygir with their assistants. Upon arrival, Taubai, Bozai, and Balaghaz the heroes said: "If you take a mare for your horse, we will settle. If you say, 'No, we will take hoof for hoof, ear for ear,' the mare is old, and the foal is young; go back to your people, get ready, take it, your hands are free, return as you came, and go!" – they said. Then Aytu and Baituy took Shonty aside and tried to reason with him: – It could be a sheep, it could be a lamb, next year will be just like this one. If we take a female foal this year, in a year or two it will become a foaling mare. If we are offended, what will we do? If we do not take the animals that we could not separate in the village, how can we take them on the road?! – After this, Shonty looked at Elaman, obeyed what was said, and decided to settle. Toraygir said: – Whatever Shonty does, we will do the same, – he said. The cleric Andrei, with his head held high, said: – What does it mean to say "it will be"? If they do not give, let them not give, we will take it in the afterlife, – and it did not happen, they say. Then they decided to split these travelers into two groups. Obeying what was said, Shonty, Aytu, and Baituy were taken into a white yurt, fed with pure fat, treated as groom and bride, while the cleric Andrei and Toraygir were taken into a black yurt, tortured with the black dung of horses as much as they could, and then they sent them back: – Go, you will take what you have won! – they said. Since that day, Shonty and Aytu could not see a single hair. Baituy, having completely indebted his hoof, paid for his horse with a foal and a sheep, and they were so pleased: – You respected our words, you obeyed what we said, you followed our lead, you honored us! Let us also honor that, we will give you two daughters for your journey: one we will give from our kin, let her join your kin, the other we will give from our common people, let her join your common people, – and they gave two daughters. One was named Zhibek, given from a noble lineage. The other was named Zhanbike, given from the common folk. After bringing them home, the warrior Elkeldi, born from Tolebai's second wife, tested: – This girl named Zhibek, if she is silk, then she is indeed silk. Shonty, marry her to your youngest son Baibaqy, he will give birth to a child who will manage my grandfather Tolebai's shop, – and he married her to Baibaqy. The child born from Zhibek was the blacksmith Kulmuhammed, who lived in our sight yesterday. His son was Zhamy, and his son was Manshuk. The legacy of craftsmanship has not been interrupted to this day. Zhanbike was married to a man named Temirbai, from whom the people saw Asylbek and Alzhappar. This Zhanbike herself was the daughter of the servant Joldybai, whom the reckless Esen had given to the reckless Khojan.