Түгел батыр

Түгел батыр қатысқан бір соғыста жоңғарлардың быт-шыты шығып, жаудың мал-мүлкі олжаланып, адамдары тұтқынға түседі. Мол олжаның ішінде қалмақтың атақты бір бегінің бойжеткен сұлу қызы да бар екен. Ондай текті сұлуды батыр өзгеге қия қойсын ба? Әрі бай, беделді, әрі асқан батырға неше әйел алса да айып па? Тұтқындағы қызда билік жоқ. Бұған дейін бірнеше әйелі болса да, мына сұлуды да әйелдікке алуға батырдың көңілі кетеді. Ал қыз болса, көнгісі келмейді. – Менің жаным соғыста өз қолыңнан мерт болған туыстарымнан артық емес, – дейді қыз. – Менің де басымды шауып тастай сал! Батырдың сөзі де көкейге қонымды: – Сен жассың, сұлусың. Біздің елден де лайықты серік тауып, бақытты өмір сүру мүмкіндігің бар. – Бұрын мен кім болсам да, қазір тұтқынмын. Ертеңгі күнім – күңдік. Бауырларымды жайпап салған жау қолында күң атанғанша, өлгенім артық. Текті жердің қызы екен. Мейлінше намыскер, сұлулығы – анау. Бұндай қыр әрбір батырдың-ақ асыл арманы болар. Түгел батыр да бұл қызды қандай жағдаймен болса да өзіне жар етуге бекінеді. Өзінің ыстық ықылас-ниетін, махаббатын білдіреді. Түгел батыр жайында қыз бұрын да естіген екен. Өз халқының асқан батыры ғана емес, ақыл-гөй көсемі де. Дәулеті де мол, сымбаты да көз тартарлықтай. Бұндай ерге серік болу әрбір сұлудың асыл арманы шығар. – Онда былай болсын, – дейді икемге келгендігін білдіріп қыз. – Тек менің дәрежем өзге әйелдеріңнен кем болмасын. Өзіме жеке үй тігілсін, өзімнің көмекшілерім болсын. «Күң», «тұтқын» деген масқара сөзді естімейтін болайын. Батырдың әйелі әлденешеу. Оған қарамай, осыған екеуі уәделеседі. Ал қыз болса: – Бұл уәде бұзылса, мен елімді табамын, – дейді. Оған қарсы болмайсың. Бұған батыр келіседі. Қыз мұсылман дініне кіреді. Некесі қиылып, оған қазақша «Қаракөз» деп ат қойылады. Арада бірнеше жыл өтті. Қалмақ бегінің қызы тектілігін көрсетті. Қазақ халқының салт-дәстүрлерін жақсы меңгерді. Ізгілік, адамгершілік, әділдіктің өнегесін танытты. Батырдың ықылас, ниеті осы тоқалға ауып бара жатыр ма қалай? Өзге әйелдерінің кейбірі қызғанғанымен, күндегенімен қолдан келері жоқ, ретін тауып араларына от тастамаса... Ақыры Қаракөзді оңдырмай мұқатудың реті келіпті. Батыр ұзақ күндер жорыққа жүріп ауылына оралғанда, әйелдерінің алдынан шығып аттан түсіріп алуы әдетке айналған ғой. Бірде өзге әйелдері алдынан шыққанда, ішінде Қаракөз жоқ екен. Оған хабар тимесе керек. Бірақ батырға басқаша жеткізілген бе, әйтеуір Түгел іштей ызаға булығыпты. Кешірек хабарланып, Түгел түскен бәйбіше үйіне кейіндеу жеткен Қаракөздің басына ақыр заман орнағандай болады. Оның тексіз халықтан шыққан «надандығы», «күңдігі», «семіздікті көтере алмаған» ақылсыздығы бетіне басылса керек. Бұл кезде Түгелдің Қаракөзден туған ұлдары үшеу екен. Соңғысы – емшекте. Қанша жәбірлегенімен, үш балалы әйел елін табуды қаперінен шығарған болар деп ойласа керек батыр. Әйелінің ар-намысы, өз еліне, өз халқына деген сүйіспеншілігі атақты жұбайынан да, өзегін жарып шыққан перзенттерінен де жоғары екен деп ойласын ба? Таңертең батыр ұйқыдан оянса, Қаракөз үйінде жоқ болып шығады. Кеш бойы үш баласымен қоштасқандай, беттерінен кезек-кезек сүйіп отырып, ұйықтатыпты да, түн ортасы ауа буып-түйген азық-түлігін желмаяға теңдеп, өз елін бетке ұстап аттанып кетіпті. «Ашу – алдында, ақыл – соңында». Кеше кешке ашу үстінде тым артық кеткенін түсінбесін бе? Түсінді. Айтылған сөз – атылған оқ. Ол енді орнына келмейтін жайт. Бес-алты жыл серік болған әйелінің сыры өзіне мәлім. Ойланбай істемейді, беттегенінен қайтпайды. Дегенмен қуып жетіп, тілдесіп қалу жөн. Бәйгеде алдына қара салмаған, қуса жететін, қашса құтылатын жүйрік тұлпарын батыр оңтүстік батысқа қарай көсілтті. Бағыты мәлім, желмаяның да жүрісі суыт. Дегенмен батыр оны тоғыз жолдың тоғысатын тұсында қуып жетіпті. Осы жерде Қаракөз желмаясын тыныстатып бір төбенің үстінде отыр екен. Батырдың оны өзі жорыққа аттанған үш-төрт айдан бері көріп тұрғаны осы. Өңі сәл жүдеулеу тартқанымен, тым ажарлы. Қарақаттай қара көзіне жас тамшысы үйірілгенімен, байсалды қалпын сақтап, ішкі сезім толқынын білдірмеуге бел байлаған. «Неткен намыскерлік, өжеттік» деп ойлайды батыр. Кеше істің ақ қарасына жетпей, орынсыз «жерден алып көрге салғандай» әбестік жасағанына өкінеді. Алғаш Қаракөзге көңіл білдіргенде не деп еді? «Уәде – Құдай аты». Бұл уәде әлдеқалай бір ездің аузымен емес, ердің аузымен, қазақ батырының аузымен берілді емес пе? Не болды? Қой, мен әлі де болса ерлігімді танытайын деп түйді батыр. – Мен сені қайткенде де қайтарып әкетейін деп келгенім жоқ, – деді Қаракөзге, амандасқаннан кейін сабырмен батыр. – Көңіл күшке бағынбайды. Ашуға дес беріп, ағаттық жасағаным рас. Өкпең сол ма? Әлде басқа ма? Тілдесіп қалайын, – деп келдім. Батырдың өзін құлай сүйетінін Қаракөз білетін. Сондықтан да оны өзге әйелдері жабыла күндесе де, кекету, өсектеу сияқты пәле-жаланың бәрін оған үйіп төксе де, Қаракөз елемей, тек Түгелдің өзінің әділдігін, адамгершілігін, өзіне деген ілтипатын бағалағандықтан бәріне көніп, төзіп жүре беретін еді. Қаракөздің ата-тегі – батырлық пен бақ-дәулет қатар қонған атақты адамдар. Нағашы атасы көріпкел ірі бақсы еді. Табиғаттың ерекше қасиеттері дарыған сол нағашысы сияқты Қаракөз де көріпкел, сәуегей, азаттық пен еркіндікті сүйетін айрықша тұлға еді. Оны үш баласынан, атақты жұбайынан, бес-алты жыл бауыр басқан ортасынан ажыратып әкетіп бара жатқан тылсым күш бойындағы осындай қасиеттер болатын. Соңынан қуып келген Түгелді Қаракөз байсалды қалыппен қарсы алыпты. Қазіргі ұрпағына белгісіз бір төбешіктің басына отырып, атақты батыр мен парасатты сұлудың аузымен айтылған ұлағатты сөздері бірнеше ғасырдан кейін үрім-бұтағы қайталап жүретін өнегеге айналатын бұлар қайдан білсін. – Уәдеміз бойынша, – дейді Қаракөз жайлап қана, – менің күңдігіме, тұтқындығыма жетіп жәбірлеген жағдайда елімді табуға тиіс едім. Уәде бұзылды, мен кеттім. Мені ата-бабаларымның аруағы шақырып тұр. Менің де туып-өскен елім бар, жерім бар, туған-туысқандарым бар. Бәрі де жүрекке қымбат, көзге ыстық. Түгел батыр оның осылай дейтінін сезген. Қалмақ жеріне тұтқын болып барып, еріксіз тұрмыс құрған қазақ қыздарының да талайы қашып, елін тапқан. Оларға елі дән риза болып, құрмет көрсететін. Туған жеріне шын берілген асыл перзенттер, міне, осылар. Ендеше қалмақтың бұл әрекетін неге сөгеміз? – Ал менде қалған перзенттеріңе жүрегің ауырмай ма? Батырдың соңғы әрі салмақты сауалы осы болды. – Ауырғанда қандай. Соларды өзіңе аманат етіп тапсырып кетейін деп тостым ғой. Егер көріпкелдігім алдамаса, бұл перзенттеріме даритын қасиеттерді айтайын. – Аңқоймасым. Бұл есім оған тегін берілмеген, ол әрі аңшы, саясаткер, еті тірі батырлау болмақ. Шуағым, күннің жайма шуағындай рахатты тыныш өмір сүреді. Құт иесі болады. Ал Таймасым.... Міне, сенің абыройыңды көтеретін, мақтанышыңа айналатын ұлың сол болады. Менен ауысатын көріпкелдік, емшілік қасиет соған қонады. Ол тіпті сасымаған өлікке жан да салатын болуы мүмкін. Менің екінші елім болған қазақ халқына, сол халықтың бір батыры – өзіңе сыйлап қалдырған асылдарым осылар.

In a battle where Tughel the hero participated, the Dzungars were utterly defeated, and the enemy's livestock and property were plundered, with many of their people taken captive. Among the abundant spoils was the beautiful daughter of a famous Kalmyk lord. Would a hero like Tughel let such a noble beauty go to someone else? Moreover, what harm would it be for a wealthy, respected, and extraordinary hero to take as many wives as he wanted? The captive girl had no power. Even though he had several wives before, Tughel's heart was set on taking this beauty as his wife. But the girl was unwilling to comply. - "My life is no more valuable than the relatives who died by your hand in battle," said the girl. "Just behead me!" Tughel's words were persuasive: - "You are young and beautiful. You have the opportunity to find a suitable companion from our land and live a happy life." - "No matter who I was before, now I am a captive. My tomorrow is that of a servant. It is better for me to die than to become a servant in the hands of the enemy who has slaughtered my brothers." She was indeed a girl of noble descent. Proud and beautiful, such a quality would be the cherished dream of every hero. Tughel was determined to make this girl his wife by any means necessary. He expressed his warm feelings and love for her. The girl had heard of Tughel before. He was not only the greatest hero of his people but also a wise leader. He was wealthy and had an attractive appearance. To be a companion of such a man would be the cherished dream of every beauty. - "Then let it be this way," the girl said, indicating her willingness. "Only my status should not be less than that of your other wives. I should have my own separate house, and my own attendants. I do not want to hear the disgraceful words 'servant' or 'captive'." Tughel had several wives. Nevertheless, they both agreed to this. The girl added: - "If this promise is broken, I will find my people." You cannot oppose that. Tughel agreed. The girl converted to Islam. Their marriage was solemnized, and she was named "Karakoz" in Kazakh. Several years passed. The daughter of the Kalmyk lord demonstrated her nobility. She mastered the customs and traditions of the Kazakh people well. She exemplified kindness, humanity, and justice. Was Tughel's affection and intention shifting towards this second wife? Although some of his other wives were jealous and envious, they could do nothing but try to sow discord among them... Eventually, the time came to humiliate Karakoz. When Tughel returned to his village after a long campaign, it had become customary for him to dismount and be greeted by his wives. One day, when his other wives came out to greet him, Karakoz was not among them. She must not have received the news. However, it seemed that Tughel had received different information, as he was seething with anger inside. Later informed, when Tughel arrived at the house of his first wife, it felt as if the end of the world had come for Karakoz. Her "ignorance," "servitude," and "inability to bear weight" from a lowly background were thrown in her face. At that time, Tughel had three sons with Karakoz. The youngest was still nursing. Despite how much he had mistreated her, the hero must have thought that a woman with three children would not forget her homeland. Did he think that her honor, love for her own land, and people were greater than that of a famous husband or her own children? In the morning, when the hero woke up, he found that Karakoz was no longer in the house. It seemed she had spent the evening saying goodbye to her three children, kissing them one by one, and had quietly packed her provisions in the middle of the night, setting off towards her homeland. "Anger is in front, wisdom is behind." Did she not realize how far she had gone in her anger the night before? She did. A spoken word is like a fired bullet. It cannot be taken back. The secrets of the woman who had been his companion for five or six years were known to him. She does not act thoughtlessly; she does not turn back from her path. Nevertheless, it was necessary to catch up and speak with her. The hero, whose horse had never been outrun, galloped southwest. He knew his destination, and the mare was swift. However, Tughel caught up with her at the junction of nine roads. There, Karakoz was resting her mare on top of a hill. This was the first time Tughel had seen her in three or four months since he had set out on his campaign. Although she looked a bit thinner, she was still very beautiful. Tears welled up in her dark eyes, but she maintained her calm demeanor, determined not to reveal her inner feelings. "What courage, what bravery," thought Tughel. He regretted having acted rashly the day before without understanding the situation. What had he said when he first expressed his feelings to Karakoz? "A promise is made in the name of God." This promise was not made by the mouth of a coward, but by the mouth of a man, a Kazakh hero, wasn't it? What had happened? No, Tughel decided he would still show his bravery. - "I did not come to take you back by force," he said to Karakoz, greeting her calmly. "The heart does not obey strength. It is true that I acted foolishly in my anger. Is that your grievance? Or is it something else? I came to talk." Karakoz knew that Tughel loved her deeply. Therefore, even though his other wives conspired against her, throwing all sorts of slander and ridicule at her, Karakoz ignored it all, as she valued Tughel's fairness, humanity, and kindness towards her, enduring and accepting everything. Karakoz's ancestry was of famous people who possessed both bravery and wealth. Her maternal grandfather was a renowned shaman. Like her grandfather, who had extraordinary qualities, Karakoz was also a seer, a prophet, and a unique individual who loved freedom and independence. It was these qualities that a mysterious force was taking her away from her three children, her famous husband, and the community she had grown close to over five or six years. Karakoz received Tughel, who had chased after her, with a calm demeanor. Sitting atop an unknown hill, the words of the famous hero and the wise beauty, which would become a legacy repeated by their descendants centuries later, were unknown to the current generation. - "According to our promise," Karakoz said softly, "if I were to be mistreated as a servant or captive, I was supposed to find my people. The promise has been broken, and I am leaving. The spirits of my ancestors are calling me. I have my own homeland, my own land, and my own relatives. All of them are dear to my heart and precious to my eyes." Tughel sensed that she would say this. Many Kazakh girls had been taken captive in Kalmyk lands and had escaped to find their homeland. Their people were grateful and honored them. These were the true noble children devoted to their homeland. So why should we condemn the actions of the Kalmyks? - "But do you not feel pain for the children you leave behind?" This was Tughel's last and most serious question. - "Of course, I do. I was waiting to entrust them to you as a promise. If my prophetic abilities do not deceive me, let me tell you about the qualities that will be bestowed upon these children. - "My firstborn will not be an ordinary man. This name was not given to him for nothing; he will be both a hunter and a politician, a brave warrior. My second child, Shuaqim, will live a peaceful life, like the gentle rays of the sun. He will be a bringer of blessings. And Taymasim... He will be the one who will elevate your honor and become your pride. The prophetic and healing qualities that I possess will be passed on to him. He may even be able to breathe life into a corpse. These are the treasures I leave behind for the Kazakh people, who have become my second homeland, and for you, a hero of that people."