Нұрбай батыр

Нұрбай атан түйедей ірі кісі болыпты. Денесіне сай күші де керемет болған көрінеді. Батыр атану үшін, дененің үлкендігі мен күштің молдығы, әрине, аздық етеді. Ең бастысы, ерлік жасайтындай жүректі болу – шарт. Өмір деректеріне қарағанда, Нұрбай бабамыз ол жағынан да айтулы екен. Ол ата-бабалар өнегесімен жастайынан ерлік дәстүрлерге сай тәрбиеленген. Ол кезде он үште садақ тартуға жараған ұл жорық атын баптай бастайтын болған. Нұрбай батыр тік денелі, қимылына көз ілеспес, шапшаң кісі екен. Жекпе-жекте, бір-біріне найза шаншып, қылыштасқан шабуылда ол көз ілеспес шапшаңдықпен оңнан солға, солдан оңға ер үстінен ат бауырына түсіп, дөңгелене айналады екен. Нұрбайдың осы қимылына найзасын кімге түйрерін, қылышын кімге сілтерін білмей, аузы аңқиып қалған қарсыласы жалт бере қашады екен, қашпаса оп-оңай мерт болады. Ол қазақ дәстүріне сәйкес бозбала шағынан жоңғар қалмақтарынан қазақ жерін қорғау жорықтарына қатысқан. ...Тобылдан ығысқан қалмақтар Еділ мен Жайыққа келіп, Кіші жүз қазақтарына күн көрсетпейді. Есім хан жиырма мың қолды басқарып, Жайыққа аттанады. Қазақ жауынгерлері жоңғарларға қарсы аттанғанда осы сапта он жеті-он сегіз жастағы Нұрбай да болған екен. Ол кездегі заманның салты бойынша жалпы соғыс басталардан бұрын екі жақтың батырлары үш кезек жекпе-жекке шығарылады екен. Кейбір жекпе-жектер ол кезде ертеден қара кешке дейін созылады екен. Өкінішке орай, жекпе-жекте қазақтың екі батыры жеңіліске ұшырайды. Қазақ халқының болашағы бір қыл үстінде тұрғанда, он сегіз жастағы ақбоз атқа мінген Нұрбай қалмаққа топтан шыға шапқан. Сонда топтан шыға келген жас жігітті менсінбегендей қалмақ батыры: – Алдымда тұрған жас бала, Бола берме мас бала. Үмітің болса жаныңнан, Қарсыласпай, қаш, бала, – деген екен. Нұрбай жұлып алғандай: – Төгейін деп келемін, Кәпір қалмақ, қаныңды. Жіберуге келемін Жеті тамұқ түбіне Бір шыбындай жаныңды, – дейді. Сөйтіп, шайқас басталып кетеді. Ойрат тайпасы көсемдерінің бірі Қоту-Қойсының інісі Барғай батыр Нұрбайды маңдайынан шаншады. Ал қазақ батыры бұл жолы асқан ерлік жасап, қалмақтың асқан мықтысы, құралайды көзге атқан мергені Барғайды найзасымен өңменінен шаншып, ту сыртынан шығарады. Қалмақ батыры сол жерде өледі де, Нұрбай әрі қарай шайқаса береді. Есім хан анығын білмек болып: – Нұрбай қай жерінен жараланды? – деп сұрайды. Ханның қасында тұрған бір нөкері: – Ол тұп-тура маңдайынан жаралы болды, – дейді. Сонда Есім хан: – Онда Құдай берген екен, даңқты батыр болайын деп тұр екен», – дейді. Бетке ұстаған батыры өлгесін қалмақтың маңдайы тасқа тигендей болып, белі сынып, жалпы соғысқа кірісіп кетеді. Жалпы алғанда қалмақтармен соғыс сексен үш күнге созылды. Оның бір жарым айы жекпе-жекпен өтті. Бұл сол кездегі соғыстың өзіндік ерекшелігі еді. ...Ұлы жорық нәтижесінде Еңсегей бойлы Ер Есім хан Ойрат Одағын екі жүз жылдық соғыс тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшыратты. Есім ханның соққысының ауырлығы сондай – бір байрақ астына ұйысып, үлкен күшке айналған Ойрат ұлысы шылпара ыдырайды. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Есім хан Нұрбайдың соғыста көрсеткен ерлігіне өте риза болып, қол жайып батасын береді. Хан жас жігітке ақсауыт, дуылға, алмас қылыш, алты қанат ақ киіз үй сыйға тартады. Қалмақтың Барғай деген батырымен болған жекпе-жек – Нұрбайдың жас кезіндегі алғашқы ерлігі. Сол жағдайды еске салатын: «Қара қалмақ Барғайдың басын кесіп, Бақ алған Нұрбай батыр он жетіде жекпе-жектен. Ерлігі Үш алашқа мағлұм болып, Ұранға аты шыққан сол себептен», – деген

Nurbai was a large man, as big as a camel. It is said that his strength matched his size. To be called a hero, having a large body and great strength is certainly not enough. The most important condition is to have a heart brave enough to perform heroic deeds. According to life records, our ancestor Nurbai was notable in that regard as well. He was raised in accordance with the heroic traditions from a young age, following the example of his ancestors. Back then, a boy who was capable of shooting a bow at the age of thirteen would begin to train a war horse. Nurbai the hero was tall, quick in movement, and incredibly fast. In one-on-one combat, when they thrust spears at each other and fought with swords, he would swiftly move from right to left and from left to right, dropping down from the horse and spinning around. His opponents, not knowing where he would thrust his spear or swing his sword, would flee with their mouths agape; if they didn’t, they would easily meet their end. According to Kazakh tradition, he participated in campaigns to defend Kazakh lands from the Dzungar Mongols during his youth. ...The Mongols, having retreated from Tobol, came to the Volga and Ural rivers, giving no respite to the Kazakh people of the Little Horde. Khan Esim led twenty thousand troops and set out for the Ural. When the Kazakh warriors marched against the Dzungars, seventeen or eighteen-year-old Nurbai was among them. According to the customs of that time, before a general war began, the heroes of both sides would engage in three rounds of one-on-one combat. Some of these duels would last from dawn until dusk. Unfortunately, in the duel, two Kazakh heroes were defeated. When the future of the Kazakh people hung by a thread, eighteen-year-old Nurbai, riding a white horse, charged out against the Mongols. Seeing the young man emerge from the crowd, the Mongol hero, dismissively, said: – A young boy stands before me, Do not be a foolish child. If you have hope for your life, Flee without resistance, boy, – he said. Nurbai replied fiercely: – I have come to spill, Your blood, infidel Mongol. I am here to send you To the depths of seven hells, Your soul like a fly, – he said. Thus, the battle began. One of the leaders of the Oirat tribes, Barghai, the brother of Kotu-Koysy, thrust his spear into Nurbai's forehead. But the Kazakh hero, displaying extraordinary bravery, pierced the formidable Mongol sharpshooter Barghai with his spear, killing him instantly. The Mongol hero died on the spot, and Nurbai continued to fight. Khan Esim, wanting to know the truth, asked: – Where was Nurbai wounded? – One of the attendants standing beside the Khan replied: – He was wounded right in the forehead, – he said. Then Khan Esim remarked: – Then it must be God-given; he is destined to be a glorious hero, – he said. After the hero who was the pride of the Kazakhs fell, the Mongols, feeling as if their foreheads had struck a rock, broke and entered the overall battle. In total, the war with the Mongols lasted eighty-three days, with one and a half months spent in one-on-one combat. This was a distinctive feature of warfare at that time. ...As a result of the great campaign, the tall and mighty Khan Esim inflicted the heaviest defeat on the Oirat Union in the two-hundred-year history of warfare. The severity of Khan Esim's blow was such that the Oirat people, who had united under one banner and turned into a great force, fell apart. According to tales passed down through the people, Khan Esim was very pleased with Nurbai's bravery in battle and blessed him with open hands. The Khan gifted the young man with armor, a cloak, a diamond sword, and a six-cornered white felt yurt. The duel with the Mongol hero Barghai was Nurbai's first act of bravery in his youth. This event is remembered in the following lines: "The black Mongol Barghai's head was severed, Nurbai the hero, at seventeen, in a duel. His bravery became known to the Three Alash, His name became a battle cry for that reason," – it is said.