Көкбөрі Керней Жарылғап батыр

Байғозы бабамызға Жарылғап батыр жиен екен. Байғозы бабамыздың бір әйелі Жарылғаптың нағашы апасы болса керек. Байғозы жауға тигенде, үндемей тұтқиылдан килігеді екен. Жарылғап аюша ақырып, айдардан от шашырап, жыланның құйрығындай жауға үрей сап, құбыжық болып көрінеді екен. Сүңгіше қадалған көзінен жанып және жаудың үрейін алады дейді. Кейбір дерекке жүгінсек, Жарылғап батыр Байғозы батырдан кіші. Бір деректе былай делінеді: Жарылғап батыр Байғозының ауылына бара қалса, жеті жерден жер ошақ қаздырып, Байғозы батыр құрт қайнатып жатыр екен дейді. – Уа, байеке, жер ошақ күзетіп жүргеніңе жол болсын? Ауылыңнан шөміш ұстайтын қатын шықпады ма? – депті. Сонда Байғозы: – Сен екеуімізге қатын-қалаш қайнатқан құрт ас болушы ма еді, – депті. Сонда Жарылғап: – Қыр астында қысық көз жау жатқанда алты малта ас болған күндерді ұмытып маған не көрініпті. Қоржындас болармын, – деген екен. Хантауында мекендеген Усан Серен деген қалмақ қонтайшысының шапқыншылары Арқадағы қазақ ауылдарының адамдарын байлап, малдарын айдап әкетіп маза бермепті. Сосын Байғозы мен Керней Жарылғап батырлар Көкшетаудағы Абылайға барып жағдайды айтыпты. – Усан Сереннің бергі жағында әскер жатыр. Оған тиісу үлкен соғысқа ұласады. Одан гөрі шағын қолмен Қонтайшысының ордасын қамап алайық. Соған қолды дұшпанның көзіне түсірмей Бетбақ шөл арқылы кім бастап барады? – дейді Абылай хан. – Көзге түсірмей мен бастап барамын, – дейді Байғозы батыр. – Шөлдетпей мен бастап барамын, – дейді Жарылғап. Абылай хан бес жүз кісілік қолмен Арқадан аттап өтті. Әскері бірінің артынан бірі шұбырып, түнде жүріп, күндіз жатады. Жарылғап батыр әскердің алдында барлаушы, Байғозы батыр әскердің артында бақылаушы болып, қолды Хантауында бейқам отырған қалмақ ордасының үстіне түсіріпті. Абылай Қонтайшының үрейін ұшырып, қан төкпей айдап әкеткен адамдарын, малдарын қайырып, айыбына қызын алып, бұдан былай бір-біріне тиіспеуге бітім жасап қайтады. Байғозы батырдың жасы ұлғайған кезінде қалмақпен тағы бір қырғын соғыс болады. Қазіргі Мыңбаев атындағы кеңшарда «Сасық жартас» деп аталатын алаңқайда қалмақтар мен қазақ жасақтарының бетпе-бет келген қырғын ұрысы болғаны ел аузында сақталған аңыздардан белгілі. Бейқам ауылды басынып, қалмақтар еркінсіп, ішке ене бастайды. Бірақ Байғозы абдырамай, қолайлы сәтті күтіп, жасағын тау ішіне жасырып, Жарылғапқа хабар жібереді. Тоқа Күшікбай батыр науқастығы салдарынан бұл ұрысқа қатыса алмаған. Қашан да томағалы бүркіттей сергек Жақаң жасағын бастап уақытында жетеді. – Батыр, қартайғанда еліңді жауға шаптыртып, жайбарақат отырғаның қалай? – дейді Жақаң. – Сәт аусын, Жарылғабым! Қартайғанда саған бір кереметімді көрсеткелі отырмын, – дейді Байғозы. Сөйткенше болмай маңайды қара тұман басып, дүниені көрсетпей жібереді. Сол-ақ екен, Жақаң айқайды басып, жауға тиіп кеп береді. Шайқас сәтті аяқталып, қалмақ жасағы ойсырай жеңіледі. Шажағай бойындағы сол қырғын болған жер күні бүгінге дейін «Сасық жартас» деп аталады. Жақаң дүниеден озған кезде тұрғылас ағасы Байғозы ба тыр: «Жау айбарыңнан ығушы еді. Айбарлы арыстаным-ай!» – деп жылаған екен. Өзінің көзсіз ерлігінің арқасында Қаракесектің ғана емес, қазақтың Жарылғабы атанған.

Baygozy is the uncle of the hero Zharilgap. One of Baygozy's wives is said to be Zharilgap's maternal aunt. When Baygozy engaged the enemy, he would silently ambush them unexpectedly. Zharilgap would roar like a bear, scattering sparks from his mane, instilling fear in the enemy like the tail of a snake, appearing as a monster. It is said that the fire burning in his piercing eyes also frightened the enemy. According to some sources, Zharilgap is younger than Baygozy. One account states: when Zharilgap visits Baygozy's village, he orders seven earth ovens to be dug, while Baygozy is boiling curds. Zharilgap then says, "Oh, uncle, may your watch over the earth oven be blessed! Has no woman from your village come out with a ladle?" To which Baygozy replies: "Would the curds boiled for the two of us be a feast?" Zharilgap then responds: "Have you forgotten the days when the squint-eyed enemy lay beyond the hill while we had a feast of six stones? I might be a burden to you," he said. The raiders of Usan Seren, a Kalmyk khan residing in Khantau, had been capturing people from the Kazakh villages in the Steppe and driving away their livestock, causing unrest. Then Baygozy and Kernen, the heroes, went to Abilay in Kokshetau to report the situation. "There is an army on the side of Usan Seren. Engaging them would lead to a great war. Instead, let’s surround the Khan's camp with a small force. Who will lead us through the Betbak desert without attracting the enemy's attention?" asks Khan Abilay. "I will lead without attracting attention," says Baygozy. "I will lead without causing thirst," says Zharilgap. Khan Abilay crossed the Steppe with a force of five hundred men. His army marched one after another, traveling at night and resting during the day. Zharilgap acted as a scout at the front of the army, while Baygozy kept watch at the rear, and they descended upon the Kalmyk camp in Khantau, which was caught off guard. Abilay frightened the Khan, retrieved the captured people and livestock without shedding blood, and returned with a peace treaty that ensured they would not interfere with each other in the future. In Baygozy's old age, another fierce battle occurred with the Kalmyks. It is known from legends that a bloody battle took place between the Kalmyk and Kazakh forces in the area known as "Sasik Zhartas" in the current Mynbayev collective farm. The Kalmyks, emboldened by their initial success, began to invade the complacent village. However, Baygozy, without panic, waited for the right moment, concealed his troops in the mountains, and sent a message to Zharilgap. Tokha Kushikbay, due to illness, could not participate in this battle. Always alert like a hooded falcon, Zhakhan arrived on time with his troops. "Hero, how can you let your people be attacked by the enemy while you sit idly in your old age?" asks Zhakhan. "Let the moment come, my Zharilgap! I am about to show you a miracle in my old age," replies Baygozy. Before long, a thick fog enveloped the area, obscuring the world. At that moment, Zhakhan suppressed the shout and struck the enemy. The battle ended successfully, and the Kalmyk forces suffered a crushing defeat. The site of that massacre on the Shazhay hill is still known today as "Sasik Zhartas." When Zhakhan passed away, his contemporary brother Baygozy wept, saying, "The enemy feared your might. My mighty lion!" Thanks to his fearless heroism, he became known not only among the Karakesek but throughout the Kazakh people as Zharilgap.