Қанжығалы Айтбай батыр мен Қаракерей Әлдебек батыр

Абылай хан Қасым (Абылайдың қалмақ қызы әйелінен туған) деген баласын орнына хан сайлаймын деп Орта жүздің беделді билері мен батырларын ордасына жинайды. Сол жиынға Қанжығалы Айтбай батыр, Қаракерей Алдабек, Тәттімбек батырлар үш күн кешігіп келіпті. Сонда шалқасынан менменсіп жатқан Қасым Айтбай мен Алдабек батырға қарап: – Мына келген қос соқыр кім? – депті (Батырлардың жаумен шайқасып жүргенде көз алдарына түскен тыртық болса керек). Сонда найман ішінде қаракерей Соқыр Абыздың баласы Алдабек батыр: – Менің атым – Алдабек, Айтар сөзім алда көп. Жан-жағыңа қарашы, Хан жалғыз, қараша көп. Хан сайласа, Қасым-ау! Орта жүздің ішінде Сендей-сендей бала көп. Шалқаңнан сен жатасың, Көтерместен басыңды. Әкең Абылай шақырды, Хан сайла деп Қасымды. Ал сайламаймын Қасымды, Ол болмай жатып, Ел қорғаны ерлерді басынды, Әділ болып елді ұстай ма, Көк долы адам ашулы. Сонда әбден ашуына тиген Қасым: – Саған садақтың бір оғы жалынсын, – дейді. Алдабек батырдың сөзінің соңын күтіп тұрған Қанжығалы Айтбай батыр: – Өй, не дейсің бұл соқырға, Соқыр білмей сөйлеп отыр ма? Сөйлемей қалай отырамыз, Үлкен жиын топырда. Нағашың – қалмақ, атаң – сарт, Ойбай, бәләм, құтырма! Сонда Қасым: – Басына темір киген мына таз кім? – деп Айтбай батырды сілтеп сұрағанда, Айтбай тағы да: – Руым қанжығалы болғанда, Әткелтірдің басы – Айтбай деген батырмын. Өз бетіммен келгем жоқ, Хан сайла деп шақырдың. Ел қыдырып жүргем жоқ, Сайлауға келіп жатырмын. Ел басшысы батырға Болмай жатып сен ақырдың. Жылқысын алып бес рет, Қамалын бұзып неше рет, Қалмаққа тізе батырдым. Сен кегін іздеп алғың келді ме Нағашың қалмақ кәпірдің? Сонда Қасым: – Бір жерде бір емес, екі рет сөктің. Садағымды әпер! – деп бұлқынғанда, Айтбай батыр: – Біз үйде отырып төбелесетін қатын емеспіз, шық далаға жекпе-жекке! – дейді. Сөйтіп, батырлар тұлпарларына мініп, желіктірме желіспен тұлпарларының бүйірлерін қыздырып, Орданың шаңырағынан жылқының қу тезегін найзаның ұшымен қардай боратады. Белдеуде байлаулы тұрған Қасымның тұлпарының үстінен әрі-бері қарғып өтіп, қан майданға қаһарланған батырларды Абылай хан әзер тоқтатып: – Уа, Айтбайым, не айтасың? – дейді. Сонда Айтбай: – Уа! Абылай! Сен Орта жүзге келген соң, Жұлдызың туған оңыңнан. Түйе баққан жаяулап, Арылдың қалың сорыңнан. Көкбесті тұлпар мінгенсің Жәнібек ханның тобынан. Қалмақты шауып бақ таптың, Алғашқы барған жолыңнан. Сегіз құлаш қорғанның, Ар жағына түстің жарқ етіп, Қалмақтың жайған торынан. Көк бесті тұлпар күшімен, Көк найзаның ұшымен, Қақпада тұрған көп қалмақ Қырғын тауып ол қашты. Қайратыңның молынан Қамалды бұзған батыр деп, «Абылай» сонда атандың. Риза болып ісіңе, Қаһармандық күшіңе, Жәнібек хан атамыз Хандығын берген қолынан. Бақытың зор адамсың, Артық туған талантты. Сайламаймын хан қылып Қасым деген балаңды. Хан болғанмен, айырмас Жақсы менен жаманды. Айырып төре бере алмас, Адал менен арамды. Содан кейін Абылай: – Алдабегім, сен не дейсің? – деді. Алдабек: – Хан соқыр болса, халқы қор болады, Қара адам соқыр болса, тәубесі зор болады. Кіші пейілді, рақымды әкім қойсаң, Халқына әділшілігі мол болады. Тәкаппар, кесір адамнан әкім қойсаң, Халқына бірде ажал, бірде сор болады, – деп, тәкаппар Қасым қалып, Абылайдың орнына Шоқанның бабасы Уәлиді хан сайлаған екен.

Abilai Khan gathers the esteemed elders and warriors of the Middle Horde to his court, intending to appoint his son Qasym (born of Abilai's Kalmyk wife) as khan. Among those gathered, the warriors Kanjyghaly Aitbay, Karakerei Aldabek, and Tattimbek arrive three days late. At that moment, Qasym, lying arrogantly on his back, looks at Aitbay and Aldabek and says: – Who are these two blind men? (It seems they had scars from battles with the enemy.) Then Aldabek, the son of the blind Abiz from the Nayman tribe, responds: – My name is Aldabek, I have much to say ahead. Look around you, The khan is alone, the commoners are many. If a khan is to be chosen, Qasym! In the Middle Horde, There are many children like you. You lie on your back, Without lifting your head. Your father Abilai called, To appoint Qasym as khan. But I will not appoint Qasym, Before he even arrives, He crushes the defenders of the people, Will he hold the people justly, When a fierce man is angry? At that moment, Qasym, thoroughly angered, says: – May a single arrow of the bow strike you! Aitbay, who was waiting for Aldabek to finish, responds: – Oh, what are you saying to this blind man, Does the blind not know how to speak? How can we remain silent, In this large gathering? Your maternal uncle is Kalmyk, your grandfather is Sart, Oh dear, don’t go mad! Then Qasym asks: – Who is this bald man wearing iron on his head? – pointing to Aitbay, to which Aitbay replies again: – My tribe is Kanjyghaly, I am the warrior named Aitbay, I did not come here on my own, You called me to appoint a khan. I am not wandering around the land, I am coming to the appointment. You have cursed the warrior, Before he even becomes the leader. Having taken his horses five times, Breaking through his fort many times, I made the Kalmyks kneel. Did you want to take revenge, For your maternal uncle, the Kalmyk infidel? Then Qasym says: – I will scold you not once, but twice. Bring me my bow! – and when Aitbay hears this, he responds: – We are not women who fight at home, come out to the field for a duel! Thus, the warriors mount their steeds, spurring their horses, heating their flanks, and from the yurt's roof, they rain down horse dung like snow with the tips of their spears. Qasym's steed, tied up in the belt, jumps back and forth, and Abilai Khan barely stops the furious warriors: – Oh, Aitbay, what do you say? – he asks. Then Aitbay replies: – Oh! Abilai! Since you came to the Middle Horde, Your star has risen from the right. You have freed yourself from the thick sorrows, While herding camels on foot. You have ridden the blue steed From the ranks of Khan Zhanibek. You found glory by attacking the Kalmyks, From the path you first took. You shone brightly beyond the eight-arch fortress, From the trap laid by the Kalmyks. With the strength of the blue steed, With the tip of the blue spear, The many Kalmyks at the gate Fled in a massacre. With your great strength, You are called the warrior who broke the fortress, Then you became known as "Abilai." Pleased with your deeds, With your heroic strength, Our ancestor Khan Zhanibek Gave you the kingdom from his hand. You are a fortunate man, A talented one born above others. I will not appoint your son Qasym as khan. Even if he becomes a khan, He will not distinguish Between the good and the bad. He will not be able to judge, Between the honest and the dishonest. After that, Abilai asks: – Aldabek, what do you say? Aldabek responds: – If the khan is blind, the people will suffer, If a common man is blind, his repentance will be great. If you appoint a humble, merciful leader, He will be just to his people. If you appoint a proud, harmful person as a leader, His people will face death and misfortune. – Thus, the proud Qasym was set aside, and instead, Abilai appointed Uali, the ancestor of Shokan, as khan.