Сеңкібайдың «Ақиық сұңқар» атануы

Сеңкібайдың жас шағында Мойнақ би атасының қолында шәкірт боп жүрген кезі екен. Бірде алыстан Алтай жағы мен Қаракесектің екі адамы Мойнақ биге даумен келіпті. Әңгіме әліптеріне қарағанда, Алтай жағының адамының ісінде шикілік бар екенін Сеңкібай бірден аңғарып қалады. Жаңағы кісілерді билік тыңдауға кіргізер алдында ол киіз үйдің есігін ашып тұрып: – Жақсы, ата! деп Мойнекеңді өзіне қаратып алып, оң қолын кеудесіне басып шығып кетіпті. Ол есікті жапқан соң Мойнекең сәл күлімдеп: – Әлгі Боқ тентек не деп кетті? – деп қасыңда отырған ауыл ақсақалдарынан сұрайды. Олар ешнәрсе сезіп, білмегендерін айтады. Сонда Мойнекең: – Қарнына тартпағанның қары сынар, – деп кетті емес пе? Дәуде болса Алтайдан келген кісінің дауы анаған текке жабысқан жала шығар, – деп өз байламын айтқан екен. Ол кезде жесір дауы, жер дауы үзіліп көрмеген ғой. Оның ақыры барымтаға дейін ушығып, елдің береке-бірлігіне, жұрттың тыныштығына кесірін тигізіп, сүттей ұйыған ағайынды алакөздікке дейін жеткізген. Осындай дүрбелеңі үлкен бір даушарға бітім айтуға ел Мойнақты шақырады. Жасы келіп қалған, әрі сырқаттанып жатқан би Сеңкібайды шақырып алып: «Бұл жолғы егесті шешуге сен барасың. Ал сөз реті, дауласушылардың іс-әрекеттеріне қарай мынаны айт, ананы істе!» – деп бұрынғыша тағы да тапсырмалар береді. Сеңкібай ол кезде он бес жаста екен. Ол билік айтуға аттанарда есік алдына жете беріп, Мойнекеңе бұрылып, тымағын қолына алып, екі қолын қусырып тұрып: – Жақсы, ата, сауға! Сізге бір сөз айтуға рұқсат па? – дейді. Мойнекең табиғатында түсі суық, ызбарлы адам болған. Ол Сеңкібайға тесіле қарап: – Айт тілегіңді! – депті. Сонда Сеңкібай: – Жақсы ата, сіз маған дау-шарды шешерінде «олай де, бұлай істе» деп тапсырма беріп жатырсыз. Солай үйреткендеріңізді сөздің реті келсе айтайын ба, жоқ болмаса, «Жақсы атам пәлен деп еді, түген деп еді» деген оймен бопсалай берейін бе? – дейді. Атасы оған жалт қарайды да, сұсты пішінмен: – Боқ, шіркін, бара ғой; бара бер енді, – деп төмен қараған бетінше үнсіз қалады. Сеңкібай «Жақсы атасына» ізет көрсетіп, тағзым етеді де, жөнеп береді... Осыдан былай атқа Мойнақ би орнына Сеңкібай мінеді. Ол ел арасына іріткі салатын қандай да бір шиеленіскен, ушыққан істердің шешімін «Жақсы атасынан» кем таппайтын, әділ қазылығына екі жақ та риза болатын дуалы ауыз би атанады. Одан кейін біраз жылдар өтеді. Ел-жұртына сыйлы болып, «Ожаң» атанған оның орта жастан асқан шағы екен. Бұл Абылай ханның қалың жасағымен бірге болып, жоңғар бас қыншыларына қарсы жойқын шайқасқа қатысқан оның үлкен баласы Сеңкібай өз жеріне жеңіспен оралып, отау көтеріп, меншік алған кез болса керек. Он үш жыл – бір мүшелде табиғат құбылысы өзгеріп тұратындай, Арқада тағы бір қатты қыс қайталанады. Енді әкесінің ақылымен сыр бойына жылқы қыстатуға Сеңкібай өзі бас болып аттанады. Әлгі елге «Оразғұл деген байдың қалың жылқысы келе жатыр» деген хабар лезде тарайды. Бұл сөзді баяғыда қарыз серкештің құны үшін Ожаң шекпенін шешіп берген адам да естиді. Ол сол кезде дәулет құрап, балалы-шағалы болған бір ауылдың ақсақалы атанған екен. «Сеңкібайлар ауылға жақындап келіп қоныпты» деген хабарды құлағы шалған жаңағы кісі жылқышылар қосын әдейі іздеп келіп, амандық-саулық айтысқаннан кейін: – Сіздің елде сенің әкеңнен басқа Оразғұл бар ма? – деп Сеңкібайдан сөз тартады. Сеңкібай оған өз төңірегінде әкесінен басқа Оразғұл деген есімді адамның жоқ екенін айтады. – Олай болса осы бет алып келіп, қос көтерген аймақ – менің мекенім. Қыстай жылқыларың осы жердегі кең жайылымда жайылып жата берсін. Оған ақы да сұрамаймын. Тек көктем шыға еліңе қайтар шағыңда маған жолыға кет, – деп жаңағы кісі Сеңкібайға қатты тапсырады. Жылқы қыстан күйлі шығып, биенің алды құлындай қайтысуға соғыпты. Ақсақалдар оны құшақ жая қарсы алып, қонақ етіп, сый-құрмет көрсетеді. Жайғаса отырып, дәм-әңгіме үстіңде ол: – Біз осы өңірге ертеден мекендеген ел екенбіз. Әкеңнің таршылықта маған жасаған естен кетпес адамгершілік қарызы бар еді. «Тағдыр сол Оразғұлмен бір кездестірсе» деп армандаушы едім. Міне, бүгін Алла жазып сол тілегім орындалып, тұңғышы сенімен кез болдым, – деп сонау бір жоқшылық арқаға батқан кедей кездегі уақиғаны еске түсіреді. Содан кейін әлденеге жан сезімі толқып кеткен ақсақал бойжеткен бір қызын шақырып алып: – Ең жақын көрген досына қыз беріп, қыз алысқан еліміздің ертеден қалыптасқан ата дәстүр-салты бар. Мына баламды сенімен бірге аттандырғалы отырмын. Әкеңе апарып қос. Ел сыйлаған Ожаңның аяғында жатса да, қор бола қоймас, – деп көзіне жас іркеді. Сеңкібай ертеңінде қасындағы досын жылқыға шаптырып, құйрық-жалы сүзілген бір үйірлі кілең қарагер жылқыларды алдырып, қыздың «қарғыбауы» ретінде ақсақалға ұсынады. Сөйтіп, төрт аяғынан тең жорға ақбоз атқа қызды мінгізіп, еліне бет түзейді. Тарихи шежіреде айтылғандай, 1726 жылы Бөгенбай батыр он мың қолмен Алакөл шайқасына бара жатқанда жолшыбай Қарқаралының жарлы өзенінің бойына тоқтап, жасағын демалдырып, жүздіктерге, мыңдықтарға бөліп, әртүрлі ұрыс тәсілдерімен жаттығулар жүргізеді. Ол сол шақта Қожас батырдың ауылы жайлауда отыр дегенді естіп, «әкесінің досына сәлем берейін және бата алайын» деп арнайы іздеп барады. Оның келгеніне өте разы болып, үлкен қошаметпен қарсы алады. Қожас әулеті бай баласы Оразғұлға бірнеше арнайы үй тіктіріп, Бөгенбай батырға ерекше сый көрсетеді. Әсіресе, Ожаңның үлкен баласы Сеңкібай қонақты күтуде өте бір ілтипат, тапқырлық көрсетеді. Бөгенбай жас Сеңкібайдың ақылдылығына шексіз риза болады. Қожас осы жолы Бөгенбай батырға шөбересі Сеңкібайдан зор үміт күтетінін айтады. Сеңкібай қарт атасының тәрбиесінде болып, жас күнінен садақ тартып, найзаласуға, жекпе-жекке шығуға машықтанады. Сөйтіп, ат құлағында ойнап өседі. Он бес жасында ауыл арасындағы, ағайын ішіндегі реніш-қуаныштарына ортақ болып, даулы мәселелерге билік айта бастайды. Сеңкібайдың әділдігі, ақыл-парасаты жас кезінен дараланып, ел көзіне түседі. Бөгенбай батыр жорыққа аттанар алдында Сеңкібайдың түр-тұлғасына, жүріс-тұрысына қызығып, оны өзімен бірге ала кетеді. Бұл кезде Бөгенбай қырық бес жаста болса, Сеңкібай он жеті жаста екен. Қазақтың сайын даласында шапқыншылық тоқтамаған кез. 1725 жылғы Алакөл шайқасы, 1728 жылғы Шұбартеңіз жағасындағы және Балқаш көлінің оңтүстік өңіріндегі қырғын соғыстар қазақ қолының жеңісімен аяқталып отырған. Орта жүзден жиналған қалың әскерге басшы болған Бөгенбай батыр Бұланты мен Бөленті өзендерінің жағасында қалмақтарды ойсырата жеңеді. Нұра даласындағы жоңғарларға қарсы бұл соғыста жиырма жасар Сеңкібай Қонтайшының немересі Әмірсана басқаруындағы он мыңдық қолмен жекпе-жек шыққан ноян Қоренге бетпе-бет келеді. Жас Сеңкібай астындағы «Көкдауыл» атанған атын ойнақтатып, оған қарсы шабады. Ноян Қорен онымен жас шамасы қатарлас болғанымен ірі денелі, қара дәу, атандай жуан, білектей ұзын айдарлы, қабағынан қар жауған сұсты еді. Ол: «Ал, қазақ батыры, арманда кетерсің, алғашқы кезекті сен ал!» – деп айғай салады. «Көкдауылға» қамшы басқан Сеңкібай аттың еті қызды-ау деген шақта сол қолында найзасы, оң қолында Қожас атасы ның жеті бүктемелі ақ семсері жарқылдап, құйғытқан беті жауға жақындай береді. Қалмақ батыры болса одан аса қауіптен бей күпірлене, менсініңкіремей, жайбарақаттау тұрады. Сеңкібай атын ағызған бетте сол қолындағы емен сапты найзасын ноян Қоренге кезене беріп, ақ семсерін жаудың мойын тұсынан сілтеп қалады. Тегеурінді күшпен сілтеген ақ семсер жау батырының мойнын қиып, басын жерге домалатып түсіреді. Жеңіске жігерленген қазақ қолы «Ақжолдап» ұрандап, жауға қарсы өрлене шайқасады. Осы жолы Бөгенбай, Малайсары, Қойкелді жауды оңтүстік-шығысқа қарай ығыстыра қуады. Сөйтіп, жас батыр Сеңкібай бұл жеңіске осылайша жол ашады. Сеңкібай сынды жас батырын айбынды Абылай хан «ақиық сұңқарым» деген екен. Мұның мәнісі былай: ...Түн ортасы ауа Абылай қалғып кеткен екен. «Аттан! Аттан! Жау келіп қалды!» деген үрейлі дауыстан ол атып тұрады. Есік алдына көлденеңдей тартқан атқа қарғып мінеді де: «Баян батыр, өз мыңдығыңмен жауға қарсы аттан, Сеңкібай, сен жасағыңмен орданы қауіпсіз жерге орналастыр. Ордаға ие болу сенің міндетің», – деп атына қамшы басады. Айсыз қараңғы түн. Нөсерлетіп құйған жауын, аттандаған үрейлі үн. Қапылыста тиген жау қолының қанша екенін болжап білер емес, жан-жақтың бәрі айқай-шу. Кім жау, кім өзімдікі екенін ажырату қиын. Толассыз құйған нөсерден қалың қамыс арасы аздап дегділеу болғанымен, оның айналасы мибатпақ. Аузы тұмшалаған, қомсалынған түйелер тайғанақтап жүре алмайды. Сеңкібай жасағы қарсы келіп қалған он шақты жауды шаншып тастап, Абылайдың: «Орданы өзеннің батыс жағына көшір!» – деген тапсырмасына кіріседі. Бірақ ол жақ сор батпақты және ашық алаңқай болатын. Қаптаған жаудың ұрандаған дауысы құлақ жарады. Қалың қамыс ішінен жол тауып болар емес. Сеңкібай Орданы алып шығудың лажын келтіре алмай қатты сасады. Әбден қысылған ол атынан қарғып түсіп, құбылаға қарап қол жайып: «Иә, аруақ, Алаш бабам, Қарқабат анам жар бола гөр! Қырық Шілтен әулие өзің қолда!» – деп бетін сипай бергенде, көз алдына саңқылдаған бүркіт елестейді. Ол «Иә, аруақ!» деп атына қарғып мініп, жасағына «Орданы осылай қарай тартыңдар!» деп өзі бастап қалың қамыс ішіне сұғына кіреді. Бүркіт үні қалай естілсе, солай қарай жүреді. Әйтеуір, өлдім-талдым дегенде таң да атып, жан-жағы қалың қамыспен, өткелсіз жалпақ сумен қоршалған үлкен алаңнан бір-ақ шығады. Сеңкібай жасағымен Абылай және Баян қолын іздеп кетеді. Кешегі батырлар кеңесіндегі шешімдері сәтті болып, жауды қапылыста қансырата тас-талқан етіп жеңіп шығады олар. Абылай түнгі ұрыс қорытындысын шығарып, Сеңкібайдың Орданы қауіпсіз жерге орналастырғанына ризалық білдіреді. Орда ішіндегі адамдар Сеңкібайдың тапқырлығына, қараңғыда жол тапқанына бүркіт үнінің саңқылдағанын өздері де естігеніне алғыс сезімдерін білдірді. Бұл тосын жағдайды білген Абылай: «Иә, Сеңкібай, онда сен айсыз түнде, нөсерлі жаңбырда қалың қамыс ішінде адаспай жүретін түнде ұшатын Алтайдың ақ сұңқары болдың ғой. Бұдан былай сені «Ақиық сұңқар» деп атайық!» – депті. Содан былай Сеңкібай Ақиық қыран, көріпкелі бар киелі батыр атанып кетеді.

In his youth, Senkibai was a student under the guidance of the elder Moynaq bi. One day, two men from the Altai region and Karakesek came to Moynaq bi with a dispute. From the conversation, Senkibai immediately sensed that there was something wrong with the case of the man from Altai. Before letting the men enter to hear the case, he opened the door of the yurt and said: – Good, grandfather! – turning to Moynaq, he pressed his right hand to his chest and stepped out. After closing the door, Moynaq smiled slightly and asked the elders sitting nearby: – What did that Boq terek say? They replied that they did not feel or know anything. Then Moynaq said: – Didn’t he say, “The one who does not pull in his belly will break his back”? It must be that the accusation against the man from Altai is just a baseless slander, – he expressed his conclusion. At that time, disputes over widows and land had never ceased. Ultimately, these issues escalated to cattle raids, harming the unity and peace of the people, leading to discord among closely-knit families. In such turmoil, the people called upon Moynaq to mediate a significant dispute. The aging and ailing bi summoned Senkibai and said: “You will go to resolve this dispute. As for what to say and do, follow my instructions based on the actions of the disputants!” – giving him tasks as before. At that time, Senkibai was fifteen years old. As he was about to set off to deliver justice, he approached the door, turned to Moynaq, took off his hat, and clasped his hands, saying: – Good, grandfather, may I have your permission to say a word? Moynaq, by nature a stern and forbidding man, looked intently at Senkibai and said: – Speak your wish! Then Senkibai said: – Good grandfather, you are instructing me to say “do this” and “do that” when resolving disputes. Should I express what you have taught me if the opportunity arises, or should I just keep saying, “My good grandfather said this, my good grandfather said that”? His grandfather glanced at him sharply and, with a stern expression, said: – Boq, go ahead; just go, – and remained silent, looking down. Senkibai showed respect to his “good grandfather,” bowed, and set off... From then on, Senkibai rode in place of Moynaq bi. He became known as a wise and fair judge, resolving complex and contentious issues without falling short of his “good grandfather,” earning the satisfaction of both sides. Years passed. He became respected among his people and was known as “Ozhan.” This was during the time when his eldest son Senkibai returned victorious from a fierce battle against the Dzungar commanders alongside Abilay Khan’s large army, having established his own household. Thirteen years – a cycle of nature – passed, and once again a harsh winter returned to the Arka region. Following his father’s advice, Senkibai set out to winter the horses in the Syr region. News quickly spread that “the wealthy Orazgul’s large herd of horses is coming.” The man who had once given up his cloak for the debt of a former debt leader also heard this news. At that time, he had become a respected elder in a village where he had established a family. After hearing that “Senkibai’s people have come close to the village,” he deliberately sought out the horse herders, and after exchanging greetings, he asked Senkibai: – Is there anyone named Orazgul in your village besides your father? Senkibai replied that there was no one by that name besides his father. – In that case, this area you are heading to is my home. Let your horses graze freely in the vast pastures here during the winter. I will not ask for payment. Just meet me on your way back to your people in the spring, – the man firmly instructed Senkibai. The horses emerged from winter in good condition, and the mares began to foal. The elders welcomed him with open arms, hosting him and showing him honor and respect. While sitting together, enjoying food and conversation, he said: – We have long inhabited this region. Your father once did me an unforgettable kindness in times of hardship. I always wished that “fate would bring me together with that Orazgul.” Today, by God’s will, that wish has come true, and I have met you for the first time, – reminiscing about an event from a time of poverty. Then, feeling emotional for some reason, the elder called for his beautiful daughter and said: – There is a long-standing tradition in our country to give a daughter to a close friend. I am about to send my son with you. Take her to your father. Even if the respected Ozhan lies at the feet of your father, he will not be disgraced, – tears welled in his eyes. The next day, Senkibai sent his friend to fetch a herd of pure black horses with their tails and manes combed, presenting them to the elder as the “bridal gift.” Thus, he placed the girl on a four-legged white horse and set off towards his homeland. As recorded in historical chronicles, in 1726, when Batyr Bogembai was heading to the Battle of Alakol with ten thousand troops, he stopped by the banks of the Zharly River in Karakraly to rest his troops, dividing them into hundreds and thousands, conducting various combat drills. Hearing that Batyr Khojas’ village was in the summer pastures, he decided to visit to “greet his father’s friend and receive a blessing.” He was warmly welcomed and honored upon his arrival. The Khojas family set up several special yurts for Orazgul, the wealthy son, and showed great respect to Batyr Bogembai. Especially, Senkibai, the eldest son of Ozhan, displayed remarkable hospitality and resourcefulness in hosting the guest. Batyr Bogembai was immensely pleased with the cleverness of young Senkibai. This time, Khojas expressed his great hopes for Batyr Bogembai from his great-grandson Senkibai. Senkibai, raised under the guidance of his grandfather, practiced archery, spear fighting, and dueling from a young age. Thus, he grew up playing with horses. At the age of fifteen, he began to participate in the disputes and joys of the village, delivering judgments on contentious issues. Senkibai’s fairness and wisdom distinguished him from a young age, gaining the attention of the people. Before heading into battle, Batyr Bogembai, fascinated by Senkibai’s appearance and demeanor, took him along. At this time, Bogembai was forty-five years old, while Senkibai was seventeen. It was a time when invasions in the vast Kazakh steppe had not ceased. The Battle of Alakol in 1725, the battles on the shores of Shubartengiz in 1728, and the bloody conflicts in the southern regions of Lake Balkhash ended in victory for the Kazakh forces. Leading the large army gathered from the Middle Zhuz, Batyr Bogembai decisively defeated the Kalmyks on the banks of the Bulanti and Bolenti rivers. In this battle against the Dzungars in the Nura steppe, twenty-year-old Senkibai faced the nobleman Koren, who was leading ten thousand troops under the command of Amir Sana, the grandson of Kontayshi. Young Senkibai, riding his horse known as “Kokdauyl,” charged at him. Although nobleman Koren was of similar age, he was a large, dark giant, thick as a horse, with long hair like a forearm, and a stern expression that seemed to carry snow from his brow. He shouted: “Well, Kazakh hero, you will perish in vain; take the first strike!” As Senkibai spurred “Kokdauyl,” just as the horse’s flesh began to warm, he raised his spear in his left hand and the seven-fold white sword of his grandfather Khojas in his right hand, charging towards the enemy. The Kalmyk hero, feeling no fear, stood there nonchalantly, dismissing the threat. As Senkibai galloped forward, he aimed his oak-handled spear at nobleman Koren and swung the white sword at the enemy’s neck. With a powerful swing, the white sword severed the enemy hero’s neck, sending his head rolling to the ground. Encouraged by the victory, the Kazakh forces shouted “Akzholdap” and charged against the enemy. This time, Bogembai, Malaisary, and Koikeldi pursued the enemy towards the southeast. Thus, young hero Senkibai paved the way for this victory. Abilay Khan referred to young heroes like Senkibai as “my noble falcon.” The meaning of this is as follows: ...Late at night, Abilay had dozed off. He was startled awake by the fearful voice shouting, “Get up! Get up! The enemy has come!” He jumped up, leaped onto a horse that was standing in front of the door, and commanded: “Bayan Batyr, ride out against the enemy with your thousand, Senkibai, you arrange the camp safely with your troops. It is your duty to protect the camp,” and spurred his horse. It was a moonless dark night. The rain poured heavily, and the fearful voices echoed. It was impossible to estimate how many enemy troops had struck unexpectedly; chaos reigned everywhere. It was difficult to distinguish who was the enemy and who was one’s own. Although the thick reeds had slightly dried from the incessant rain, the surroundings were still marshy. The camels, covered and burdened, struggled to move. Senkibai’s troops pierced through about ten enemy soldiers they encountered, and began to carry out Abilay’s order to “move the camp to the west side of the river.” However, that area was marshy and open. The shouts of the numerous enemies pierced the ears. There was no way to find a path through the thick reeds. Senkibai was at a loss, unable to find a way to lead the camp out. Feeling completely cornered, he jumped off his horse, looked towards the Qibla, and raised his hands: “Yes, spirit, my Alash ancestor, my Qarkabat mother, be my helper! Saint Qyryq Shiltan, support me!” As he wiped his face, a soaring eagle appeared before his eyes. He shouted, “Yes, spirit!” jumped back on his horse, and led his troops into the thick reeds, saying, “Pull the camp this way!” The eagle’s call guided him. Somehow, after struggling through the night, dawn broke, and they emerged from a large area surrounded by thick reeds and impassable waters. Senkibai set off with his troops to find Abilay and Bayan. Their decisions from the previous day’s council of heroes proved successful, and they defeated the enemy unexpectedly, leaving them in disarray. Abilay expressed his gratitude for Senkibai’s successful relocation of the camp to a safe place. The people inside the camp expressed their appreciation for Senkibai’s cleverness and for having heard the eagle’s call guiding them through the darkness. Acknowledging this unexpected situation, Abilay said: “Yes, Senkibai, you have become the white falcon of Altai, flying through the dark night and heavy rain without getting lost in the thick reeds. From now on, let us call you ‘Aqiyq Suңqar’!” Thus, Senkibai became known as the noble falcon, a revered and blessed hero.