Kazakh
Атамыз Әнес сахабадан бергі шежіре
Әуелі бастан айтайын,
Атамыз Әнес Жабал-ды.
Құлақ салып тыңдасаң,
Шежіре сонау хабардан.
Ноғай менен Естектің
Орыс дейді туған шешесі.
Мұсылман алса орыстан,
Болмақшы дұрыс некесі.
Кейбіреудің қызады,
Білмегеннен шекесі.
Әуелі Адам атадан
Бәрінің түпкі жетесі.
Атаңыз Жабал ертеде
Сахараға көшіпті,
Берер деп Алла несіпті.
Зайран менен Мехрай,
Екеуі еншілесіпті.
Бұлардан туған Сейіл-ді,
Пайғамбардай пейілді.
Сейілден туған кім десең,
Білдірейін, білмесең
Ақшолпан менен Қурай-ды.
Қурайдыдан – Аламан
Міне, сегіз орыс Сейілхан,
Аламаннан туып тараған.
Осылай деп айтады,
Ескі қадым данадан.
Ақшолпаннан – Жайылхан,
Қазақ пенен Түрікмен-ді
Осы жерде айырған.
Өтірік деп айта алмас,
Сәнасын жылдың қайырған.
Жайылханнан Майқы еді,
Тұсында бұ да қайғы еді.
Елші болған Шыңғысқа
Бір көрнекші шайқы еді.
Майқыдан туған Өзбек-ті
Өз алдына бөлініп,
Шаруаға жағдай көздепті.
Өзбектің қатын-баласы
«Көше алмаймыз біз, – депті, –
Егін егіп, үй салып,
Отырамыз бір жерде,
Көше берің сіз», – депті.
Қазақтан бері сөйлесем,
Қырғыз менен Алау-ды.
Айта берем айырып,
Бөлінген шақта тарауды.
Алаудан Алаш, Майқы би,
Естімеген ел бар ма,
Бұлардың атақ-даңқын-ай,
Майқы биден дүр еді.
Алаштың алты баласы,
Сөзімнің болмас шалысы.
Қатар өскен көшпей,
Бақытты болған ел еді.
Аты әйгілі алты Алаш
Үш сәнадан дүр еді.
Үш шешеден туған соң,
Үш жүз үйге толған соң,
Үш жүз болып атанған.
Үйсін, Найман – Ұлы жүз,
Арғын, Қыпшақ – Орта жүз,
Алшын, Кешім – Кіші жүз.
Кем болмаған қатардан,
Өзбек, ноғай, татардан.
Еділ, Жайық – ағын су,
Ноғайлы жері – қалың ну.
Қоныс еткен саланы,
Біздің қазақ білмеген,
Көпке дейін қаланы
Қатар-қатар үй тігіп,
Малменен болған талабы.
Арасынан хан сайлап,
Алжасқандар әуелі
Татуласып тарады.
Байлар да өткен қайырлы –
Тақырларға панадай,
Жетімдерге анадай.
Садақа берген сатусыз
Аз-көбіне қарамай.
Ерлерім болды қосарған,
Жауды көрсе жасанған.
Талай бұзған қаланы-ай,
Қасиетті пірлерім.
Жәрдем берген сасқанға
Жат-жуыққа қарамай.
Өтпеген кімдер елімнен,
Біразырақ сөйлейік,
Кіші жүз болған жерімнен.
Алшын, Кеншім екеуі
Кіші жүзге бөлінген,
Алшынға бақыт орнаған.
Інісі Кеншім ер екен
Елін жаудан қорғаған.
Өзі батыр болса да,
Кеншімде перзент болмаған.
Қалмаққа қазақ аттанып,
Баулы ханын шапқанда,
Жеті бала келген, ол қалған.
Оң болған соң санарым,
Жетімді жинап бағады.
Кеншім батыр өлгенде,
Иесіз дәулет қалады.
Ағасы Алшын тапсырды,
«Сендер ие болың, – деп, –
Қалмақтан келген балдарға».
Садақа беріп, қол жайып,
Дұға оқытты шалдарға.
Жетіру боп жетеуі,
Кете берді балдар да.
Алшыннан туған кім десең:
Ақарыс пен Бекарыс,
Кенжесі екен Жанарыс.
Ақарыстан Әлім-ді,
Бұ да алтыға бөлінді.
Бекарыстан Байқожа
Танысаң ата-тегіңді.
Жанарыстың баласы
Қыдырқожа бай еді,
Отырған жері жай еді,
Төрт түлігі сай еді.
Сөз тыңдаған, әлеумет,
Осы сөзім дұрыс-ты.
Әлімбай мен Қыдырбай,
Отырған жайдың бірінде.
Байқожа көшпей қалады,
Айтылған сөзге паналы.
Тыңдаушыға сабырлы,
Түсіндірем сананы.
Естігенім менің де,
Жаным сүймейді жаланы.
Бір соғыста қырылды
Байқожа байдың адамы.
Өлтірмей, тастап кетіпті,
Бір жасында сол күнде
Темір деген баланы.
Өздері буаз екі әйел
Жүре алмай жұртта қалады.
Аң аулап кеткен далаға,
Елтай қайтып келеді,
Ауылдан болмай хабары.
Келіп жұртын қарады,
Қараса көрді баланы.
Көтеріп алып баланы
«Кім бар?» деп айқай салады.
Екіқабат екі әйел
Тағы тауып алады.
Осыларды көрген соң,
Елтай батыр жылады.
«Қайырын бер» деп сұрады,
Алланың салған ісіне.
Тәуекел етіп шығады,
Өліп жатқан адамды
Аралап өзі көреді,
Амалы бар ма, көнеді.
«Бұйрығы, – деп, – Алланың»
Бәрін де жайлап көмеді.
«Енді отырып болмас» деп,
Көп кідірмей жөнеді.
Темірді жаяу арқалап,
Өлмеске жағдай қарады.
Екі буаз жеңгесі
Зорға еріп барады.
Жаяулыққа жарамай,
Жеңгелері қалады.
Әрбір жерге кідіріп,
Тосып-тосып алады.
Бірнеше күн жүрсе де,
Ел қарасын көрмеді,
Таңдайы кеуіп шөлдеді.
Жеңгелері ал сонда
«Шаршадық» деп жүрмеді,
Не қыларын Елтай білмеді.
Жеткізер деп бір Алла,
Уайым-қайғы жемеді.
Садақпенен оқ атып,
Азық тауып береді.
Жататұғын паналап,
Кеуек тауып береді.
Бір бұлақтың басына,
Азығын қойып қасына,
Үш жетімді қалдырып,
Ел іздеп Елтай кетеді.
Бірнеше күн өткен соң,
Бір қараға жетеді.
Ол қарайған жау екен,
Жанамалап өтеді.
Көзімен көрген соң,
Жау екенін білген соң,
Елтай қашты Аллалап,
Жасырынып, долданып.
Өлдім-талдым дегенде
Бір ауылға келеді.
Есі кетіп сандалып,
Үйге келіп кіреді.
«Сусын бер» деп тіледі,
Бәйбіше сусын береді,
Бәлен-түген демеді.
Жарық көріп назарын,
Жақтырмады ажарын.
Сұрамай-ақ хабарын,
Жатқызды, беріп тамағын.
«Шынымен шаршап келіпсің,
Деміңді ал, – деп, – қарағым».
Атағанын беріп қолынан,
Алмады хабар жолынан.
Аттанған қалмақ көрінді,
Баланың қуған соңынан.
Жауды көзі көрген соң,
Жау екенін білген соң,
Ауылдың қашты адамы,
Шұбатып қатын-баланы.
Хабарсыз жатқан сол жерде,
«Жау келді» деп Елтайға
Жанбибі айқай салады.
Ұйқыдағы Елтайдың
Құлағы естіп шалады.
«Оятам, – деп, – баланы»
Әрлі-берлі жүгірді,
Жанбибі сынды бәйбіше
Бұл да ортада қалады.
Атаңа нәлет қалмақтар
Алаулап айқай салады,
Ауылды қамап алады.
Қашып шықты далаға,
Ауылдың қалмай адамы.
Құтылмасын білген соң,
Елтай жауға жүреді,
Алладан медет тіледі.
Садағын кезеп кереді,
Қалмақтың Қайлы батыры
Оқ жетер жерге келеді.
Елтай сайлап оқ атты,
Оғын қардай боратты.
Ту көтерген батырын
Ат көтіне құлатты.
Оң келгенін сұлатты,
Сол келгенін сол атты.
Қайлы сынды батырдың
Аударып атын мінеді,
Ақ сауытын киеді.
Ақ семсерін қолға алып,
Жын қаққандай долданып,
Жау шетіне тиеді,
Жад етіп Жаббар сыйынып.
Олжа іздеген қалмақтың
Үйіліп қалды сүйегі.
Ауылды жауға бермеді,
Ауырлау болып балаға
Ақ сауыты кернеді.
Ұзақ күнде дем алмай,
Маңдай шып-шып терледі.
Өлгендерін жинауға
Айналып қалмақ келмеді.
Риза болып Елтайға,
Бәйбіше Жанбибі сол жерде
Жалғыз қызы Анайды
«Бердім саған» деп еді.
Қалмақтар қайтып кеткен соң,
Қанды соғыс өткен соң,
Ауыл аман қалды деп,
Байға хабар береді.
«Сүйінші бер» деп тіледі,
Бай атамыз күледі.
Сұрағаныңды ал дегенде,
Жанбибідейін шешенің
Жарыла жазды жүрегі.
Бәйбіше сонда сөйледі:
– Жалғыз қызың Анайыңды,
Сүйіншіме бер, – деді.
Жау қайырған балаға
Анайымды берейін,
Ризалық етсең сен, – деді.
Байекең сонда сөйледі:
– Қай бағыттан келді, деп,
Қайдан жүрген ер-ді, деп,
Өзіме болса тең, деді,
Берем десең бер, – деді.
Бәйбіше айтты байына:
– Менен несін сұрайсың,
Атасын айтсам, жылайсың.
Жыламай неғып шыдайсың,
Өзіңнің туған бауырың.
Қалмақтар қырып, жоқ қылған
Қайнағаның ауылын.
Екі бала, екі әйел,
Төртеуі тірі қалыпты.
Бұл сөзді естіп Қыдырбай
Көзінің жасын ағытты.
Тумасын жоқтап қамықты,
Сол күні сұлап жатады,
Салдырып төсек мамықты.
Бай, бәйбіше екеуі
Ақылдасып жатады.
Берейін деп Елтайға
Анайыдай сұлуын.
Мақұлдасып жатады,
Ертеменен тұрады,
Баладан хабар сұрады.
Даладағы үшеуін
Ат жіберіп алдыртты,
Ап қасына шақыртты.
Дәулет бітіп сәнденді,
Байқожаның балдары
Қайтадан тағы әлденді.
Кем-кетігі толысты,
Берген соң Алла жәрдемді.
Жетім қалған Темірді,
Жаудан аман қалған соң
Есентемір атады.
Өз алдына ел болып,
Соңынан шықты атағы,
Сөзімнің жоқ шатағы.
Байқожаның балдары
Бөрі менен таз болар,
Осыларды білмейтін
Ақсақалдар аз болар,
Естай ұлы Адайдың
Тумағаны бөтеннен.
Білетінге жағайын,
Адайдан шыққан бәрі де
Иса мен Досан, Шабаның
Тілділердің тілдісі,
Сәттіғұл ақын, Бабайың.
Адай мен Таздың екеуін
Емшектес деп атайды.
Әуелі одан туған соң
Ауыздандырып емізген
Таздың туған анасы-ай.
Есентемір, Беріш, Адай, Таз
Байқожаның немере
Барлығы да баласы-ай.
Осылай деп жазсыншы,
Шежіренің сынасы-ай.
Қыздан туған Адай деп,
Өп-өтірік қаңқу сөз
Дұшпанның жапқан жаласы-ай!
Осы айтқанның бәрі рас,
Алтындай сөздің сарысы-ай.
Адай Адай болғалы
Төрт жүз сексен жыл өтті,
Бұл қадимнің сәнасы-ай.
Жас күнінде Адайды
Өсірген бағып Қыдырбай,
Өзінің туған ұлындай.
Байдың ұлы үш сыйлық,
Айтылып жүрген бұрынғы-ай.
Тағы да айтып өтейін,
Шеркеш менен Ысқақты,
Шеттерінен пысық-ты,
Алшы, Несынас туыпты,
Кіші әйелі Тотайым.
Ата санап бөлінген,
Айтайын Алшын елінен,
Таңбалаған жеріңнен.
Тана менен Табынды,
Керейт пенен Кердері,
Рамадан мен Тілеуді,
Жасыбайлы біреуі,
Аспанның жоқ тіреуі
Алшынға бұ да қарапты,
Әлімқожа ағасы,
Алшын болады баласы.
Осылай деп жазыпты
Шежіренің санасы.